Edward Carr'ın Romantik Sürgünler adlı kitabı, 19. yüzyılın devrimci ve romantik figürlerini konu alan bir çalışması. Carr, bu kitabında Avrupa'nın çalkantılı siyasal atmosferinde yaşamış ve mücadele etmiş Rus devrimci sürgünlerin hayatlarını detaylı bir şekilde ele alıyor. 

1917 öncesinde, Bolşeviklerin yaşadığı toprakların siyasi olarak nasıl mayalandığını anlatıyor. Yusuf Şaylan böylesi durumları Karacaoğlan'ın hikayesi ile buluşturuyor bir vesileyle. Karacaoğlan'ın "Şu yalan dünyaya geldim geleli" türküsündeki "Kim var imiş, biz burada yok iken" dizesini hatırlatıyor gülümseyerek. Anadolu'daki böylesi küçük nüansları alıp teorik konularla benzeştirmeyi seviyor. 

Yine bir torba kitapla geliyor söyleşiye. Kitapları masaya dizerken "Zor bir kitaptır bu. Tek başına belli açılardan eksikleri ve handikapları da olan bir kitap. Ama tarihi olarak doğru yere yerleştirildiğinde yap bozun en güzel parçası oluyor. Ve durduğu yerde resmin tamamlanmasına yarıyor" diye giriyor söze. 

Notlarını çıkarıp koyuyor kitapların yanına. "Haydi başlayalım" diyor. 

Başlıyoruz. 

Edward Hallett Carr

Belgeler, hikayeler ve tarihten çıkarılan dersler

Romantik Sürgünler, 1848 Devrimleri'nin ardından Rusya'dan kaçmak zorunda kalan devrimcilerin, özellikle Herzen ve Ogarev gibi entelektüel ve politik figürlerin hayatlarını mercek altına alıyor. Carr, bu sürgünlerin Avrupa'daki sürgün yaşamlarını, ideolojik yolculuklarını ve verdikleri mücadeleleri incelerken, onların insanlık hallerine, tutkularına ve kırılganlıklarına da ışık tutuyor. Bu yönüyle eser, yalnızca bir siyasal tarih çalışması değil, aynı zamanda insan ruhunun karmaşıklığı ve dönemin çalkantılı ruhunu yansıtan zengin bir portre sunuyor. 

Yusuf Şaylan bu kısma gelince söz üzerinde azıcık duruyor, bekliyor:

"İnsan var bu metinde. Eksikleriyle, çelişkileriyle, ihanetleri ya da çürümüşlükleriyle insanlar var. Yani her şey öyle kitaplarda yazıldığı gibi ilerlemiyor diyor bu kitap bir yanıyla. Carr'ın ne büyük bir tarihçi olduğunu söylemeye gerek dahi yok. Okurlarımız onu 'Tarih Nedir?' eseriyle hatırlıyorlar sanırım. Bu eserinde de hem tarihi belgeler hem de insan hikayeleri yer alıyor. 

Ne için?

Carr kendi yanıtlıyor bunu. Geçmişi anlamak bugünü ve yarını değiştirmek için. Geçmişte nasıl değişti bunca şey, kavramak için. Romantik Sürgünler 1917 öncesindeki Rus düşünürlerin hangi süreçlerden, hangi boşluklardan, hangi hatalardan geçtiklerini anlamak için güzel bir kaynak. Yani Bolşeviklerin bu böylesi az hata yapmasının bir nedeni de kendisinden önceki hataları iyi kavramış olmalarıdır."

Yusuf Şaylan döneme dair okunacak kitap önerilerini sıralarken daha önceleri Sahaflar Çarşısı'nda işlediğimiz kaynaklara da yer veriyor. İlk Bolşevik kitabının benzer açıdan kıymetli olduğunun altını çizerken Beş Kızkardeş kitabının ise sürecin Avrupa'daki ayağını anlamak için listeye ekliyor.

Hem tarih hem edebiyat

Devrimcilik ve sürgün... Kitap, Rusya'daki devrimcilerin, memleketlerinden koparılarak yabancı topraklara savruldukları günlerin hikâyesini anlatıyor. O ateş, sürgün topraklarında küllense de sönmüyor. Aksine, Avrupa'nın özgür düşünce atmosferinde yeniden harlanıyor. Yani Çar'ın sürgün ettiği aydınlar düşünmekten kopmak şöyle dursun, bir düşünce deryasının içinde buluyorlar kendilerini Avrupa'ya gidince. Carr, Rusya'nın baskıcı rejiminden kaçan bu aydınların, Batı'nın entelektüel rüzgârlarıyla nasıl buluştuğunu, bu buluşmanın hem acılı hem de umut dolu yankılarını derinlemesine işliyor kitabında.

Bir de aşk var bu hikâyede, insan ruhunun en derin köşelerine dokunan öyküler. Carr, o insanların yüreklerinin çırpınışlarını, yalnızlıkla, tutkuyla, hayal kırıklıklarıyla nasıl yoğrulduklarını gözler önüne seriyor. Herzen ve Ogarev’in yaşamları, devrimin yalnızca fikirler üzerine değil, duygular ve insan olmanın en saf halleri üzerine de kurulduğunu gösteriyor.

19. yüzyıl Avrupa’sı… Bir devirden çok daha fazlası. Carr, o dönemin kokusunu, sesini, rengini taşıyor bu sayfalara. Devrimcilerle dolu sokaklar, kahve köşelerinde fısıldanan fikirler, matbaalarda yazılan manifestolar... Hepsi, 19. yüzyılın kültürel ve siyasal ruhunu anlamak isteyenler için birer define sandığı gibi.

Yusuf Şaylan Carr'ın bu anlatısını anlatırken önce biraz düşünüyor sözleri seçerken:

"Edward Carr ise bir hikâyeci gibi değil, bir nakkaş gibi işliyor her ayrıntıyı. Mektuplar, anılar, belgeler… O, hayatın dokusuna dokunarak anlatıyor. İnsanları böyle tuhaf bir melodramın içine hapsetmiyor, onları olduğu gibi, tüm zayıflıkları, tutkuları ve hatalarıyla resmediyor. Yani iyiyi de kötüyü de olduğu gibi anlatıyor. Mesela bazı bölümleri. altına imza atamam. Ama bunlar anlatılmasaydı da eksik olurdu.

Bu çalışma bana kalırsa bir devrin aynası, hem tarihçilere hem edebiyatçılara bir hazine. Carr, sadece bir dönemi değil, o dönemi yaşayan insanların yüreklerini, umutlarını ve hüsranlarını da anlatıyor. Bu kitabı okuyan, kendini 19. yüzyılın devrimci ruhunda bulur, o ruhun yankılarını bugüne kadar taşır. Bu yüzden, devrimci fikirlerin ve insanlık tarihinin izini sürmek isteyenler için bu eser önemli bir kaynak olacaktır."

Yusuf Şaylan

'Öğrenmek sabır işidir'

"Bilinçsiz varlıkların tarihi yoktur" diyor kitabın Çiviyazıları Yayınevi baskısındaki önsözünde. Şaylan'ın elinde kitabın bu baskısı mevcut. Kitap 2000'i yılların başında yayınlanmış. 

"Nasıl ki gazeteciliğin edebi bir hali varsa tarih yazımının da var. Her ikisinde de kıymetli bir terazi var. Yani edebi hale getirirken tarihsel bilgileri terazide geriye düşürmeden bunu yapmak gerekiyor. Ve Carr bunu en iyi yapanlardan biri kanımca" diye giriyor söze. Şöyle devam ediyor:

"Bak kitabın bu baskısında ne diyor. 'Geçmişini yaşamayan onu bir kez daha yaşamak zorundadır'. Bu çok önemli bir ayrıntı bence. Ya da şu şekilde de düşünebiliriz. Geleceği yalnızca geçmişini layıkıyla kavrayanlar değiştirebiliyor. Örnek olsun, 1917 Ekim Devrimi ya da 1871 Paris Komünü... İyi ama öncesi? Neler oldu o dönemlerde? Kimler eksik de olsa hatalı da olsa eşitlik ve özgürlük fikirlerini savundu, inat etti? Bu kitap neyi anlatıyor biliyor musun? Bugün yanlışlanmış birçok ismin, o dönem onları yanlışlayan ve doğruları gösterenler tarafından da ciddiye alındığını ve önemsendiğini gösteriyor. Marx için Bakunin, Lenin için Plehanov ya da Kautsky gibi isimler öyle boş verilmiş isimler değil. O yüzcen tarihin tekerini azıcık geriye çevirip bu dönemleri okumak kıymetlidir. Öğrenmek sabır işidir."

Tarihi kavramaya çalışan herkesin mutlaka okuması gereken bir kitap olduğunu ifade ediyor Yusuf Şaylan, bu kitabı anlatırken. 

Romantik Sürgünler, Carr’ın daha önceki eserlerinde olduğu gibi yalnızca tarihsel olayları ve ideolojik gelişmeleri değil, bu olayların bireylerin hayatlarına ve ruh hallerine etkisini de inceler. Herzen ve Ogarev gibi figürlerin kişisel mücadelelerini, tutkularını, hayal kırıklıklarını ve romantik ilişkilerini detaylandırır. Yazar Romantik Sürgünler’de sadece tarihçi değil, aynı zamanda bir hikâye anlatıcısıdır. Kitap, tarihsel olayların arka planını sunarken aynı zamanda sürgünlerin yaşadığı duygusal dalgalanmaları ve dramatik olay örgülerini edebi bir zarafetle işler.

Herzen'in Avrupa'da çıkardığı Çan dergisinin ilk sayısı. Dergi çan sesiyle Avrupa ve Rus halklarını uyandırmak için yola çıkıyor. İlk baskısı 2500 adet basılan dergi özellikle sürgündeki Ruslar için büyük bir etki yaratıyor.

Sürgün, Avrupa ve arayışlar

Yusuf Şaylan kitaptaki sürgün konusuna girerken aynı zamanda bugün ülkemizdeki yaşanan sorunlara ve özellikle de Türkiye'deki gençlerin Avrupa'ya "kaçış" isteğine getiriyor sözü. 

"Bu kitabın bence bir farklı önemi de sürgünün ya da göçün sonuçları ve sebepleri üzerine düşünmek. Evet bazı önemli isimlerin hayatının bir döneminde sürgünün olması tesadüf değil. Ama bu insanlar kaçmak istedikleri için değil, gitmek zorunda kaldıkları için göç ettiler. 

Ve göçün burada kritik bir önemi ortaya çıkıyor. Sürgünler için bir düşünsel deniz kaçanlar ise açık hapishane."

Söz buraya gelince Yusuf Şaylan biraz daha ayrıntılandırıyor konuyu. 

"Mesela Herzen, Avrupa'da Çan adında bir dergi çıkarıyor. Bu dergi Avrupa'daki Rus aydınların ve düşünürlerin karargahı haline geliyor kısa zamanda. Özgün, arayışları olan bir adam sürgündeki Herzen. Ve Rusya'ya özgü sosyalizm düşüncesini arıyor kendince. Belki de Lenin'in 'Rusya'da da sosyalizm olur' ısrarında öncesindeki bu arayışlar vardı. 

Herzen gibi isimlere bakınca sürgünün onlar için bir avantaja dönüştüğünü görüyoruz. Özgürce yazıp çizme imkanları, üretmek için ortamlar yakalıyorlar. Sonra Avrupalı aydınlarla bir araya gelerek düşüncelerini mayalıyorlar yeniden demliyorlar. Ama bir de baskıdan kaçanlar var. Kaçmak zorunda kalanlar değil. Kaçmak isteyenler. İşte onlar genelde sorunlarını ve sıkıntılarını bir bavula koyup beraberinde götürüyorlar."

Rusça adıyla Kolokol yani Çan dergisi için Sovyetler Birliği'nde bastırılan bir pul. Herzen ve Ogarev'in resimleriyle birlikte. 

Sonra sözü ikinci önemli gördüğü kısma getiriyor Şaylan. Rusya'yı açık hava hapishanesine çeviren Çar'a...

"Bu kitabı okurken Çar Nikola'nın ne büyük bir adam olduğunu görüyor insan. Yani öyle zalim, gaddar, baskıcı herifin teki deyip geçemiyorsun. Lenin'in ve çağdaşlarının işi ne kadar zor daha iyi anlıyorsun okuyunca. Mesela bu kitapta görüyoruz ki Çar öyle basit bir herif değil. Çıkan dergileri takip ediyor. İçlerinde parlak yazarları keşfediyor ve hemen gizli polislere talimat veriyor. Okuyor, araştırıyor çürümüş düzeni ayakta tutmak için. 

Ama karşısındaki, o çürümüş düzeni yıkmak isteyenler daha fazla okuyor. Daha fazla çalışıyor. Marifet burada" diyor gülümseyerek.

Şaylan sözlerini bitirirken Herzen'in Suçlu Kim kitabına getiriyor sözü: "Bu kitap Kabahat Kimde adıyla da yayınlandı. Romantik Sürgünler bu kitabın yazılışından sonraki yılları kaleme alıyor. Beni şaşırtan kısmı ise kitapta yazılanların yıllar sonra Herzen'in başına gelmiş olması. Çok tuhaf gerçekten." 

Söyleşimizi bitirirken yavaştan kitapları ve notları toparlamaya başlıyor Şaylan. 

"Nasıl olsa günlerce konuşsak da bitiremiyoruz bu dönemin insanları. Her biri ayrı bir buluşmayı hak ediyor sanırım" diyor gülümseyerek. 

Haftaya bir başka yazar ve kitabı konuşmak üzere vedalaşıyoruz. 

Haber

Sahaflar Çarşısı | Yasemin Kokusu romanı ve Ortadoğu'da bir geleceği yeniden düşlemek