1972 yılında gerçekleştirilen Birleşmiş Milletler Stockholm Konferansı’nda, 5 Haziran’ın Dünya Çevre Günü olarak ilan edilmesi ve bu tarihte, tüm dünyada çevre sorunlarına dikkat çekilmesini ve duyarlılığın artırılmasını sağlayacak etkinliklerin gerçekleştirilmesi kararlaştırılmıştır.

Her yıl BM tarafından belirlenen bir ana tema çerçevesinde ülkeler ve kuruluşlar kongre, panel, çalıştay ve konferans gibi etkinlikler düzenlemekte, kamu kurumlarının, yerel yönetimlerin ve yurttaşların bilgi düzeyi ve duyarlılıkları artırılmaya çalışılmaktadır.

İlk kez 1974 yılında “Yalnızca Bir Dünya” teması çerçevesinde etkinliklerin düzenlendiği 5 Haziran Dünya Çevre Günü’nde, 1981 yılında “Yeraltı Suyu; İnsan Besin Zincirindeki Zehirli Kimyasallar”, 1984 yılında “Çölleşme”, 1989 yılında “Küresel Isınma”, 2003 yılında “Su-İki Milyar İnsan Onun İçin Ölüyor”,  2011 yılında “Ormanlar: Doğa Hizmetinizde”, 2021 yılında “Ekosistem Restorasyonu” temalarıyla etkinlikler düzenlenmiştir.

2023 yılı 5 Haziran Dünya Çevre Günü’nün teması, son yıllarda giderek miktarı artan plastik atıkların yol açtığı çevre sorunlara dikkat çekmek üzere “Plastik Kirliliğini Yenmek” olarak belirlenmiştir.

Ağırlıklı olarak petrolden üretilen plastiklerin yapısında, organik elementlerin yanı sıra inorganik elementler de bulunabilmekte olup, dünyada üretilen petrolün yüzde 4’ü plastik üretiminde kullanılmaktadır.

Dünyada, 1950 yılından bugüne 8 milyar ton plastik atık üretilmiş olup bunun yarısının doğrudan atık depolama alanlarına gönderildiği ve ancak yüzde onluk bir kısmının geri kazanıldığı bilinmektedir. Günümüzde, dünyada yılda 400 milyon ton plastik üretimi gerçekleştirilmekte olup, bunun yarısı tek kullanımlıktır. Bir yılda üretilen 400 milyon ton plastiğin 19-23 milyon tonluk bir kısmı ise nehirler, göller ve denizler gibi sucul ortamlara ulaşmaktadır.

Ülke bazında plastik atık üretimine bakıldığında ABD: 34,02 milyon ton/yıl ile ilk sırada yer almaktayken, Hindistan: 26,33 milyon ton/yıl ile ikinci, Çin: 21,60 milyon ton/yıl ile üçüncü sırada yer almaktadır.

Türkiye’de 2017 yılında 9,1 milyon ton olan yıllık plastik madde üretimi, 2021 yılında 10,3 milyon tona yükselmiş, plastik madde üretiminde 4,334 milyon ton/yıl ile plastik ambalaj maddeleri üretimi ilk sırada yer almıştır. Türkiye 2021 yılında 660 bin ton plastik mamul madde ithal ederken, 2,639 milyon ton plastik mamul ihracatı gerçekleştirmiştir.
Diğer taraftan, Türkiye’nin Avrupa’dan plastik atık ithali 2004 ile 2020 yılları arası 196 kat artarak 656.960 ton/yıl seviyesine ulaşırken, 2021’de Avrupa’dan ithal edilen plastik atık miktarı 685 bin ton, yine Avrupa’dan ithal edilen toplam atık miktarı ise 14,7 milyon ton olarak gerçekleşmiştir.

Ülkemizde, Avrupa başta olmak üzere, yabancı ülkelerden ithal edilen plastik atıkların lisanslı geri dönüşüm tesislerinde geri kazanıldığı ifade edilmekle birlikte, öncelikle İstanbul ve sonrasında İzmir Kemalpaşa’da tespit edilen bu atıkların Adana ve çevresinde, köy yerleşimlerine, eğitim kurumlarına ve narenciye bahçelerine yakın konumdaki boş arazilere boşaltıldığı, açıkta yakıldığı ve bu uygulamalar sonucu, atmosfere tonlarca kanserojen gazların salındığı, ayrıca yanma sonucu oluşan küllerde, toprakta ve nehir dip çamurlarında organik kirleticilerle birlikte ağır metal birikimleri tespit edildiği bilinmektedir.

Adana’da Çukurova/Karahan, Seyhan/Kuyumcular ve Yenidam, Yüreğir/İncirlik’deki plastik atık dökümü ve yakımı  yapılmış alanlardan alınan kül, toprak, nehir dip çamuru ve nehir suyu örneklerinde yapılan analizlerde, çok yüksek konsantrasyonlarda Kadmiyum, Kurşun, Molibden, Antimon, Bakır ve Kalay gibi ağır metallerin yanı sıra, Dioksin-Furan, Hekzaklorobenzen (HCB), Polisiklik Aromatik Hidrokarbonlar (PAH), Poliklorobifenil (PCB) ve Butil Hidroksi Toluen (BHT) gibi kanserojen organik bileşikler ölçülmüştür.

Adana’da plastik atık dökümü ve yakımı gerçekleştirilen alanlarda;

Tespit edilen dioksin ve furan konsantrasyonlarının Türkiye’de şimdiye kadar tespit edilen en yüksek düzeylerden birisi olduğu,

Tespit edilen dioksin-furan konsantrasyonunun, aynı bölgedeki kirletilmemiş tarla toprağındaki dioksin-furan konsantrasyonunun 400.000 katı olduğu,

Plastik atıkların yakılmasıyla kirlenen topraktaki poliklorlubifenil (PCB) konsantrasyonun, aynı bölgedeki temiz toprak örneğine göre 30.000 kat fazla olduğu, bulunmuştur.

Geri kazanım amaçlı ithal edildiği belirtilen plastik atıkların araziye boşaltılarak yakılması, plastik atık geri kazanımı amacı ile kurularak lisans almış tesislerin, beyan ettikleri geri kazanım kapasitesine sahip olmadıkları veya ithal edilen plastik atıkların önemli bir kısmının geri kazanılabilir içerikten yoksun olduklarını göstermektedir.

Diğer yandan, geri kazanımından arta kalan veya geri kazanıma dahil edilmeyen plastik atıkların, petrol esaslı hammaddeye sahip olmaları nedeniyle, lisanslı yakma tesislerinde, enerji temin amaçlı yakılmaları yerine, açık alanlarda kontrolsüz bir şekilde yakılmaları, bu atıkların tehlikeli atık sınıfında olduğu, lisanslı tesislerde yakılmalarının yüksek maliyet gerektirdiği, bu nedenle yasal prosedürlere uymadığını göstermektedir.

Tüm bunlardan, ülkemizdeki plastik atık yönetiminin (diğer çevre yönetim bileşenleri gibi), ülkemizin gelişimi ve doğamızın korunması amaçlı oluşturulmadığı/işletilmediği, küçük bir azınlığın karının maksimize edilmesinin hedeflendiği, “gelişmiş ülkelerdeki” çevre duyarlılığının bir illüzyondan ibaret olduğu, kirli ve karlılığı düşük üretim teknolojileriyle birlikte kendi üretim ve tüketim süreçlerinde oluşan atıkları, bizim gibi “gelişmekte” olan ülkelere göndermekte bir an bile tereddüt etmedikleri/etmeyecekleri anlaşılmaktadır.

Bu durumda, 5 Haziran Dünya Çevre Günü’nde, çevrenin gerçekten korunması için yapılacak en doğru ve etkili aksiyon, toplumsal yapının ve siyasal iktidarın geniş toplum kesimlerinin ve doğanın yararına yeniden düzenlenmesidir. Gerekli ama zor, zor ama imkansız değil.

Kaynaklar

-Politeknik: Türkiye Nasıl Avrupa’nın Çöp Merkezi Oldu

-Greenpeace Akdeniz 2022: Atık Oyunları

-PAGEV: Türkiye Plastik Sektörü 2021 Gerçekleşmeleri ve 2022 Beklentileri

-Plastic Pollution by Country 2023

-Plastics-the Facts 2021

-Recycling Rates by Country 2019