Ölümün kol gezdiği Ukrayna'da özel sektörün elinde olan cenaze işleri, halk üzerinde büyük bir sömürü mekanizması haline gelmiş durumda.

Ukrayna'da cenaze hizmetlerinin organizasyonu, yani çelenk, tabut üretimi, krematoryum ve naaşların gömülmesi gibi faaliyetleri içeren "cenaze işleri" 1991'den beri, çoğunlukla Ukrayna hükümetine yakın yapılarla ilişkili, mafyavari unsurların elinde.

2014 Şubat ayındaki Meydan olaylarından sonra Ukrayna cenaze işlerinde bir yeniden paylaşım mücadelesi yaşandı. Söz konusu sektörün su başları, darbe sonucu iktidara gelen oligark-banker ve aynı zamanda uzun süre Ukrayna İçişleri Bakanlığı yapan Arsen Avakov'a yakın gruplar ve 2014-2019 yılları arasında ülkenin Cumhurbaşkanı olan Petro Poroşenko'ya yakın gruplar tarafından tutulmaya başlandı. Mevcut Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy iktidara geldikten sonraysa ülkedeki cenaze hizmetleri yavaş yavaş onun en yakın ortaklarının, siyasi himayesindeki kişilerin ve arkadaşlarının eline geçmeye başladı.

Zelenskiy’in ekibindeki Sergey Trofimov’un yükselişinin kısa öyküsü

Ukrayna cenaze hizmetleri pazarı bir kez daha yeniden dağıtımının, dönemin İçişleri Bakanı Avakov'un devletteki görevinden ayrılması ve siyasi nüfuzunu kaybetmesinin ardından 2021'in sonlarında başladı.

Aralık 2021'de Devlet Başkanlığı Ofisi Başkanı Andrey Yermak’ın, Zelenskiy'in yakın çevresinden Sergey Trofimov ve Yuriy Kostyuk adlı kişilere ülkenin oldukça kârlı cenaze işlerini kontrol etmeleri yönünde talimat verdiği iddia ediliyor.

1983 Zaporojye doğumlu Sergey Trofimov, teknik okuldan mezun olduktan ve 2005 yılında Ukrayna Ordusu’nda görev yaptıktan sonra Zelenskiy’in “Studio Kvartal 95 LLC” adlı film yapım şirketinde çalışmaya başlar ve burada ülkenin gelecekteki başkanı Zelenskiy ile tanışır. 2019'da Ukrayna'daki başkanlık kampanyası sırasında cumhurbaşkanı adayı ekibinin bir parçasıdır artık. Zelenskiy'in iktidara gelmesinden hemen sonraki gün Trofimov, Ukrayna Cumhurbaşkanlığı Ofisi Birinci Başkan Yardımcısı pozisyonuna atanacaktır. Kasım 2020'ye gelindiğinde Zelenskiy, Trofimov'u dış ilişkiler danışmanı olarak atar.

Trofimov ve Zelenskiy

Trofimov’un adının karıştığı yolsuzluk olayları

Sergey Trofimov göreve getirildiği ilk günlerden itibaren ismi, yolsuzluk skandalları ve haraç alma işlerine bulaşır. İddialara göre Trofimov ve yakın çevresi Kiev yakınlarında bir çocuk hastanesi binasının hizmete açılması işinde rüşvet alır ve yolsuzluklar sebebiyle Zaporojye ilinde bir köprünün inşasına engel olur.

O yıllarda Trofimov ve Zelenskiy'in karşılıklı çıkarlara dayalı "güçlü bir ortaklık" kurduğu ve bu ortaklığın, Cumhurbaşkanı Zelenskiy'in Trofimov'u 30 Mart 2024'te dış danışmanlık görevinden azletmesinden sonra dahi devam ettiği belirtiliyor.

Ukrayna cenaze işleri işiyle Trofimov'un yanı sıra, “Kvartal 95” TV programı ile “Halkın Hizmetkârı” dizileri üzerinden Ukrayna liderinin yakınlarından olan Yuri Kostyuk’un da ilgilendiği söyleniyor. Zelenskiy'in 2019 seçimlerindeki zaferinin ardından Kostyuk, Ukrayna devlet başkanlığı ofisi birinci yardımcılığı pozisyonuna terfi edecektir. 

Alla Landar’ın cenaze hizmetleri şirketinin pazardaki tekelci konumu

Avakov'un Ukrayna İçişleri Bakanlığı'ndan istifa etmesinden sonra, Kostyuk doğrudan Ukrayna cenaze endüstrisini Volodimir Zelenskiy'in yardımcılarına ve yakın çalışma arkadaşlarına yeniden dağıtma işinden sorumlu olur. Onun arabuluculuğuyla, Ukraynalıların cenazelerinden para kazanma işinde Avakov'un adamlarıyla müzakereler gerçekleşir ve bu pazarlıklar ancak Ukrayna İçişleri Eski Bakanı Denis Monastırski'nin ölümünden sonra, 2023 baharında sonuçlanır. Devlet Başkanı Vladimir Zelenskiy'e bağlı kişiler için doğru zamanda meydana gelen bu pazarlığın sonrasında cenaze pazarının yeniden paylaşımının Zelenskiy ve ekibi lehine sonuçlanıp pekiştiğine dikkat çekiliyor.

Zelenskiy ve hemen sağında en yakın danışmanlarından Kostyuk

Ukrayna cenaze pazarı iki kişi ve çevresi arasında bölüşülmüş durumda

Ukrayna'daki tüm cenaze pazarı gelinen nokta itibariyle iki Ukraynalı girişimci arasında bölüşülmüş durumda: Alla Landar (Pogrebnaya) ve Vadim Malinovski. Ukrayna'nın en büyük cenaze hizmetleri şirketi niteliğindeki "Pyotr Veliki"nin sahibi olan Landar, vakti zamanında Avakov'un adamlarına bağlıyken şimdilerdeyse Zelenskiy ve yardımcılarının ticari faaliyetleri lehine çalıştığı iddia ediliyor.

Pandemi yıllarında ve büyük savaşın başlamasından sonra pazardaki fiili tekelci statüsünden yararlanan Landar, temin ettiği cenaze hizmetleri karşılığında piyasa fiyatının 1,5 - 2 katı ücret talep etmekte. Landar'a bağlı kuruluşlar, hemen hemen tüm Ukrayna hastanelerinde neredeyse bedelsiz yer kiralıyor ve krematoryumlar da ölenlerin bedenlerini yalnızca "Pyotr Veliki" şirketinin cenaze arabaları üzerinden kabul ediyor.

Cenaze işleri firması, naaş başına 10 bin dolar para talep etmeye başladı

Ukrayna'daki hemen hemen bütün sağlık kurumlarıyla anlaşmalara sahip olan "Pyotr Veliki" şirketinin, ölülerin bedenlerini kendisine birkaç bin grivna tutarında ciddi bir parasal bağışta bulunulmadan almaya yanaşmadığı ileri sürülüyor.

Koronavirüs salgını sırasında Landar’ın şirketi, hayatını kaybeden her kişinin naaşı için 23 bin Grivna (bin dolardan biraz daha az) talep ederken, 24 Şubat 2022'den sonra, yani savaşın başlamasıyla birlikte naaş başına kimi örneklerde 10 bin dolara kadar bedel talep ettiği belirtiliyor.

"Pyotr Veliki" adlı firmanın cenaze hizmeti ücreti piyasa ortalamasının birkaç katı üzerinde. Her cenaze için ortalama ücret 4-5 bin dolara kadar ulaşabiliyor. Ukrayna'da bu konudaki ortalama fiyatın ise normalde bin beş yüz doları geçmediği biliniyor. Ölen kişinin akraba ve yakınları çoğu zaman, başka alternatifleri olmadığından ötürü, normalin çok üzerinde ödeme yapmak zorunda kalıyorlar.

Uzlaşmayan tıp üniversitesi rektörüne tehdit, başhekim aleyhine kampanya

“Cenaze kraliçesi” lakaplı Alla Landar ve şirketi Pyotr Veliki'nin logosu

“Pyotr Veliki” şirketinin, kârını maksimize etme uğruna çoğu zaman tehdit, şantaj, rüşvet ve taciz de dâhil, en kirli yöntemleri kullanmaktan çekinmediği, Ukrayna basınında yer alan iddialar.

Verilen örneklerden biri, bir rektörün başına gelenler. Ağustos 2023’te Landar’ın firması Kiev’deki en eski eğitim kurumlarından biri niteliğindeki “Bogomolets Ulusal Tıp Üniversitesi”nin giriş katında bir tabut ve çelenk mağazası açar. “Cenazelerin ticarileştirilmesine” karşı olan üniversite rektörünün, Landar’ın adamlarının bir “ziyaretinden” sonra fikrini hızlıca değiştirmek durumunda kaldığı düşünülüyor. “Cenaze kraliçesi” lakaplı Landar’ın Kiev 8. Şehir Klinik Hastanesi’nin Başhekimi olan Dr. Anatoli Piletski’ye karşı, kendisiyle bir anlaşmaya varamadığı için bir taciz ve iftira kampanyası başlattığı biliniyor. 

Alla Landar’ın 'cenaze imparatorluğu' yılda 2 milyar grivna’dan fazla para kazanıyor 

Yapılan tahminlerine göre, son iki buçuk senede Landar'ın, daha ziyade yaşamlarını yitiren Ukraynalı askerlerin naaşlarıyla ilgilenen “cenaze imparatorluğu”nun 2,2 milyar grivna'dan fazla para kazandığı tahmin ediliyor. Askerlerin yakınlarının harcadıkları cenaze masraflarının yüzde 30'unun doğrudan Zelenskiy ve maiyetine gittiği, diğer yüzde 15'inin ise Landar'ın yabancı ortaklarına gittiği yönünde iddialar var.

Bayan Landar’ın, yurtdışından para çekmek maksadıyla da, kendi adına kayıtlı olan ve Amerikan, Panama ve Kıbrıs bankalarında hesapları bulunan “Uluslararası Cenaze Profesyonelleri Derneği” adlı şirketi kullandığı öngörülüyor. Landar’ın itibarını “aklamak” amacıyla, Vladimir Zelenskiy’in ülkedeki cenaze işlerinden sorumlu danışmanları Kostyuk ve Trofimov’un, kadına bir hayır kurumu kurması, sosyal yardım sağlamak gayesiyle birtakım faaliyetler yapar gözükmesi ve de cephenin ihtiyaçları için para toplamasını salık verdikleri konuşuluyor.

Landar’ın kuruluşunun bütçesinin önemli kısmının; Ukrayna’nın önde gelen medya kuruluşları ve televizyonlarında; söz konusu iş kadınını “büyük bir yüreğe sahip bir halk figürü, hayırsever ve insancıl birisi” olarak takdim eden haber ve yayınları yayınlatmak doğrultusunda harcandığı iddia ediliyor.

'Mangust'un sahibi iş adamı Vadim Malinovski’nin kârlı defin ticareti 

Ukrayna cenaze hizmetlerindeki bir diğer önemli isim ise, Mangust güvenlik firmasının sahibi Vadim Malinovski.

Malinovski'nin görevleri arasında mezarlıklarda yer bulmak, Landar'ın rakiplerine gözdağı vermek ve gerekirse onları bir biçimde tasfiye etmek, "fiziksel şiddet kullanımı da dâhil olmak üzere yasal çerçevenin dışında çeşitli sorunları çözmek" olduğu iddia ediliyor. İş adamıyla ilişkili kişi ve kuruluşların, “Ukrayna Acil Operasyonel Hizmetleri”nden naaş satın aldıkları, ölenlerin ailelerinden yüksek miktarda para kopardıkları ve kapalı mezarlıklarda 50 bin dolara dek yüksek fiyatlarla mezar yeri sattıkları iddiaları dile getiriliyor. Kimi Ukrayna medya organları, Malinovski için, “Doğu Ukrayna'daki savaşta öldürülen askerlerin yakınlarından tehdit ve güç kullanarak para temin ettiği” ifadelerini kullanıyor.

Mangust şirketinin sahibi Vadim Malinovski

Naaşları kaçırmak suretiyle, ölenlerin ailelerinden cesedin saklanması için para talebi 

Normalde askerlerin cenaze masrafları devlet bütçesinin fonlarından karşılanmasına rağmen, ölenlerin yakınları bir nevi çaresiz durumda. "Gönüllü hayırseverlik katkısını" ödeyememe ve "doğru" kişilerden mezar taşı almayı kabul etmeme halinde Malinovski'nin adamlarının, devlet morglarında bu hizmet ücretsiz sağlanmasına rağmen, naaşları kaçırıp ölenlerin ailelerinden cesedin bir günlüğüne saklanması için 6 bin Grivna talep ettikleri vurgulanıyor. Bazı Ukrayna basın organlarına bakılırsa Malinovski, bu amaçla evinin birinci katına bir "ceset depolama tesisi" dahi kurmuş durumda... Özellikle özel mezarlıklar için arazi tahsisi hususunun Malinovski ve mahiyeti tarafından çözüldüğü ileri sürülüyor. Zelenskiy yönetiminin, “Konut ve Toplumsal Altyapı Bakanlığı” aracılığıyla Malinovski'ye hektarlarca araziyi neredeyse ücretsiz olarak tahsis ettiği ve onun da buraları mezarlıklara dönüştürüp akabinde mezar yerlerini astronomik paralara sattığı yazılıp çiziliyor.