Nahçıvan'ın Türkiye ile sınırını kapatması ve transit geçişler dışında geçişlere izin vermemesi birkaç gündür gündemde.

Nahçıvan özerk yönetimi Azerbaycan ile Ermenistan arasında yaşanan sorunların bir çıktısı olarak tarih sahnesinde yerini aldı. Azerbaycan'ın Ermenistan'ın Dağlık-Karabağ bölgesine müdahalesi neticesinde kara sınırının kesilmesiyle özerk bir yönetim olarak devamlılığını sürdüren Nahçıvan, bugün İran ve Türkiye ile sürdürdüğü sınır ticaretiyle ayakta kalmaya çalışıyor. 

Nahçıvan bugün Azerbaycan ile ilişkilerini havayoluyla ya da İran üzerinden kurduğu kara bağlantısıyla devam ettiriyor. Nüfusu 100 bin dolaylarında olan Nahçıvan'ın en çok temas kurduğu ülke İran ile birlikte Türkiye ve burada da Iğdır'daki Dilucu Sınırı Kapısı öne çıkıyor. Dolayısıyla Iğdır'ın Aralık ilçesi de bu ilişkide bir merkez haline geliyor. Aynı anda hem Ermenistan'a hem Nahçıvan'a hem de İran'a sınırı olan ilçeden her gün binlerce Nahçıvanlı Iğdır'a gelerek sağlık, gıda, temizlik ve tekstil ürünleri başta olmak üzere birçok ihtiyacını karşılıyor. 

Sınır neden kapatıldı?

Nahçıvan ve Türkiye sınırının 1 Temmuz'dan 1 Eylül 2022 tarihine kadar kapatılması sonucunda, gerekçenin iddialarına dair birkaç farklı yorum dolaşıyor kamuoyunda. Bunlar arasında en çok öne çıkanı ve Nahçıvan'a bağlı kaynakların ifade ettiği gerekçe salgın hastalık ya da virüs. Bunun korona mı yoksa son zamanlarda gündem olan maymun çiçeği virüsü mü olduğuna dair ise bir netlik yok. Sadece Azerbaycan'da koronavirüsün ciddi bir artış gösterdiği biliniyor.

Bir diğer öne çıkan gündem ise geçtiğimiz günlerde yaşanan gerilim. Iğdır'dan karayolu bağlantısıyla Nahçıvan'a gelenlerin paketlerinin açılması ve bazı gıda ürünlerinin yerlere saçılması Nahçıvan'da gündem olmuştu. Nahçıvan gümrüğünün Nahçıvanlıların erzaklarını yere dökmesi ve rutin bir faaliyet olan bireylerin gıda teminlerine bir tür kaçakçılık muamelesi yapması gündem olmuştu. Yerlere dökülen erzaklarını kayda alan bir Nahçıvanlı, sorumluları göreve davet etmiş bu durum ise çok fazla tepki almıştı. 

Sınırın kapatılma sürecinin Erdoğan'ın NATO'ya yeni eklenen İskandinav ülkeleri ile ilgili yapılan görüşmelerinin ardında denk gelmesi de Rusya'nın Azerbaycan üzerinden bir tür yaptırımı mı sorularını akıllara getirmişti ek olarak.

Olasılıklar ve İran'ın arayışları

Tartışmalar için resmi kurumlardan net bir bilgi paylaşılmazken, İran'ın Nahçıvan sınırındaki askeri hareketliliği olası durumlarda yaşanan sıkıntılara dair bir sınır güvenliğini akıllara getiriyor. 

Sürecin başlangıcı ise Mart ayına gidiyor. 

Mart ayında bölgedeki taraf ülkelerin bir araya geldiği Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) toplantısında Nahçıvan ile Azerbaycan arasındaki ticari ilişkilerin yeniden tesisinin bölgedeki diğer ülkelerini de kapsayacak şekilde planlanması gündeme gelmişti. Bu sayede sadece Nahçıvan ve Azerbaycan değil, bunun yanı sıra Azerbaycan İran, İran Ermenistan arasında da ticari ilişkileri de canlandıracak birtakım gündemlere masaya getirilmilşti. 

Bu sürece Türkiye-Ermenistan arasındaki normalleşme süreci de eklenince bölge ülkelerin sermayedarlarının iştahını kabartan bir tablo çıktı ortaya. Üstelik bu normalleşme sürecine Azerbaycan'ın da yaklaşımı olumlu olarak değerlendiriliyor. Zira hem Dağlık Karabağ bölgesinin hem de Nahçıvan'ın olağan şartlarda barış sürecini yaşaması için bugün tek çıkar yol patronlarının barışması olarak gösteriliyor. Dolayısıyla da Zengezur bölgesindeki ticari yolların hayata geçtiği takdire, 2021 yılından bu yana yüzde 30 artan Nahçıvan-İran ticaretinin kapasitesi mevcut verilerin ötesine geçebilir. 

Ancak İran bu koridorun uluslararası müdahaleye açık olacağını düşünüyor. Bu nedenle de Nahçıvan üzerinden Ermenistan ile yeni bir koridor arayışına girmiş durumda. Bu konuda da Nahçıvan ve Azerbaycan yönetimlerine bazı talepler ilettiği iddia ediliyor. Bu koridor için de elindeki ekonomik güç dışında askeri gücünü de alternatif olarak masaya yatıran İran karşısında Nahçıvan'ın tutunabileceği bir zemin yok gibi görünüyor. 

Ancak bu konu üzerinden askeri bir çatışma ihtimali çok az görünmekle birlikte Nahçıvan'ın olağan dışı durumlar için özellikle de genç erkek nüfusunu ülkede tutabilmek için sınırı kapattığı iddia ediliyor.

Geçtiğimiz gün bir araya gelen İran ve Azerbaycan Dışişleri Bakanları gerçekleştirdikleri görüşmede tekrar Zengezur ve Nahçıvan-Azerbaycan ticaret koridoru gündeme aldılar. Tahran'da bir araya gelen Ceyhun Bayramov ve mevkidaşı Hüseyin Emir Abdullahiyan ile gerçekleştirdikleri toplantının sonucunda genel başlıklarda anlaşmaya vardıklarını duyurdular. 

10 Kasım 2020 tarihinde imzalanan Ermenistan-Azerbaycan arasındaki ateşkes anlaşmasının 9. maddesinde Nahçıvan ile Azerbaycan arasındaki ticaret koridoru karara bağlanmış ancak o günden beri herhangi bir adım atılamamıştı. Son yapılan görüşmelerde atılacak adımların önemli bir kısmında plan biraz daha ilerlerken İran'ın güvenlik kaygıları da artıyor. Bu nedenle İran süreçte Ermenistan'ın ağırlığını arttırmak istiyor. Çünkü Azerilerin İsrail ile mevcut olan ekonomik ve askeri ilişkileri İran cephesinde kaygı verici boyutta. 

İran ise kara bağlantısının kendi topraklarından geçeceği ancak Erivan ile mesafeyi kısaltacak arayışları gündem getiriyor. Bunun yolu da Nahçıvan'dan geçiyor. 

Sınır kapısının Azerbaycan tarafından pandemi gerekçe gösterilerek kapatılması, pandemi dışındaki tüm tartışmaları tekrar gündeme getirdi. Kapının kapatılma biçimi, pandeminin kısa süreli uygulamaları dışında hiç bu kadar kapsamlı ve uzun süreli olmamıştı. Kararın sonuçlarının ve alacağı yeni biçimlerin ilerleyen günlerde daha çok netlik kazanması bekleniyor.