Sayfa yolu
Moskova’dan bakmak: Batılı aydınların gözünden modernin Moskova seyahati ya da Bauhaus’un sonu, avangardın yönü
soL'a güvenin, algoritmaya müdahale edin. Tek tıkla soL Haber'i Google'da tercih edilen kaynağınız olarak belirleyin.
Bilim ve Aydınlanma
Yayın Tarihi: 18.05.2020 , 00:14 Güncelleme Tarihi: 17.05.2020 , 23:59
Ali H. Alptekin
Sovyet avangardına modern mimarlık tarih yazımı özel bir önem verir. Modern mimarlığı anlatan neredeyse tüm mimarlık tarihi çalışmalarında genç Sovyetler Birliği’ndeki avangard deneyime ve özellikle de bu avangard kümülatifin bir parçası olan Konstrüktivizm’e ait bir bölüm bulmak mümkündür. Sovyet avangardının günümüzdeki popülerliğine rağmen, aslında 1960’lara gelene kadar birkaç istisna, ya da örneğin Le Corbusier’in birden bire neden Rusya’ya gidip iş yaptığını anlatan bir kaç dipnot dışında mimarlık tarih yazımında Modern’in Sovyet uğrağı genellikle göz ardı edilmiştir. Catherine Cooke bu durumu “tarihsel bir eksiklik” olarak tanımlar ve bu boşluğun 60’larla birlikte kapanmaya başladığını belirtir.
Paris barikatlarında sanat ve hayatın yeniden buluştuğunu iddia eden sitüasyonistlerle Gündelik Hayatın Eleştirisi üzerinden buluşan Lefebvre’nin Komünist Parti’den ayrıldığı dönemdir aslında bu dönem.
Savaş sonrası Sovyet mimarlığında avangardın çağrışımları olduğu dillendirilir ancak Cooke’ın tartıştığı mimarlık tarih yazımındaki “tarihsel boşluk” bu sefer Sosyalist Gerçekçilik’e kayacaktır. Avangardın Batı’da yeniden keşfini izleyen yıllarda mimari ve sanat tarih yazımında Rus avangardı alkışlanırken Sovyetler’de ardı sıra gelişen mimarlık pratikleri ve Sosyalist Gerçekçilik küçümsenecek, hatta mahkûm edilecektir. Genel kanı, güçlü bir şekilde Stalin dönemi ile birlikte kodlanan Sosyalist Gerçekçilik’in 1930’larda avangardı alt ettiği şeklindedir. Bu yüzden Sovyetler Birliği’nin bu çok tartışmalı dönemi için alan çalışmaları açısından büyük bir boşluğun hala bulunduğu iddia edilebilir.
Avangardın keşfi, bir taraftan Batı Avrupa solunun Marksizm’e ve Sovyetler Birliği’ne dair tutumunu gözden geçirerek yoluna “Yeni Sol” olarak devam edeceği dönemin politik ilgisiyle örtüşürken diğer taraftan Avrupa’nın ve ABD’nin ticari galerilerinin maddi ilgileriyle de örtüşmüştür. Rus avangardı ilkin hem sergilerde hem de kitaplarda “egzotik öteki” olarak belirir. Ancak sonrasında yeni kültürel ortamın tesisinde Sovyet Devrimi’nin ve çıktılarının hakkı iade edilir ve avangarda dönük bu ilgi hem geleceğe hem de devrime dönük umudu sembolize etmeye başlar. Bu bağlamda Forgács ‘68’in “Bu daha başlangıç…” sloganını hatırlatır ki Türkçesi sokaktaki başka bir hayatın ve dayanışmanın estetiğinin yakın zamandaki tecrübesidir.
Türkçedeki “düş kırıklığı” sözcüğünü Rusça’da “разочарование” (razoçarovanie) sözcüğü karşılar. Bu sözcük “büyü” sözcüğünden türeyerek büyülemek sözcüğüne dönüşmüştür, ancak büyüsünü kaybettiği yerde düş kırıklığı başlar. Batı aydınının Sovyetler’de tecrübe edilen sosyalizme olan mesafesi örneğin hem konusu itibariyle hem de başlığına yerleştiği şekliyle Simone de Beauvoir’un Moskova’da Yanlış Anlama’sına yansır. Bu uzun öykünün kahramanları olan Fransız entelektüel çifti Moskova’da yaşlanmayla birlikte duygusal ve politik hayal kırıklıkları beklemektedir.
David Caute sosyalist ülkelerden etkilenen ve bu ülkelerde esin kaynağı bulan Batılı entelektüelleri “yol arkadaşı” (fellow-traveler) olarak betimler. Bu kavram aynı zamanda “üyesi olmadığı ya da etkinliklerine düzenli katılmadığı halde bir grubun (örneğin Komünist Parti’nin) ilkelerini ve programını benimseyen ve destekleyen kimse” ya da geniş anlamıyla “başkasının durumuna duygudaşlık kuran” ifadesiyle açıklanır.
Sovyet Avangardı’nın, çağdaşı Modern hareketlerden farkı avangardın sadece yeni ve ileri bir toplumsal hayatın kuruluşunu yansıtması değil o “yeni dünya”nın eşit ve özgür temeller üzerinde yükselmesi iddiasında olmasıdır. Bu bağlamda Sovyet avangardında ayırt edici temel özellik hayali kurulan ideal geleceği sanat ve mimarlık ile gerçek kılma cüretidir. Devrimci dönem ütopyacı düşünce ile gerçekçiliğin gerilimini taşır.
Ekim Devrimi’nin yarattığı yeni kültürel ortamda kendini gerçekleştirme olanağı bulan avangard akımlar, esas itibariyle Devrim’i yaratan fikirler dünyasında filizlenmeye başlamıştır. Devrim öncesinde Rus sol resim geleneği Kandinsky, Tatlin ve Malevich’le kurulmaya başlamıştır. Dekoratif sanatlarda yeni strüktürel yöntemler ve yeni malzemelerle yeni estetik olanaklar tecrübe edilmiş, bu durum yeni bir stilin oluşmasına temel görevi görmüştür.
Ekim Devrimi’nin ütopyacı karakteri sadece Bolşevik öncülerin ortaya çıkardığı bir özellik değildir, ütopyacılığın Rus tarihinde çok boyutlu kökleri vardır. Stites, ütopyacılığın Rus Devrimi’nin duygusal gücü açısından önemine işaret eder ve Devrim’in tinsel, ussal karakteri ile ifade biçimini, Rus imparatorluk tarihinde radikal aydınların, halkın ve devletin farklı ütopyacı geleneklerinin çakışma ve çatışmalarından aldığını vurgular.

Rus Devrimi açısından eşsiz olan şey eşitlikçi başka bir yaşam için toplumcu tahayyül ile ütopyacı hayalciliğin yirminci yüzyılın teknolojik ve bilimsel devrimi ile iç içe geçmiş ilk devrim olmasıdır.

Devrim sonrası Rusya – ya da dünyanın ilk işçi sınıfı ülkesi olan genç Sovyetler Birliği - hem temsil ettiği hem de bizzat yeniden örgütlediği ve deneyimlediği “başka bir hayat” ve “başka bir sanat” ile dönemin Batılı aydınları için bir çekim ve cazibe merkezine dönüşür. David-Fox iki büyük savaş arası dönemde Sovyetler Birliği’ne gerçekleşen yabancı ziyaretini 20. yüzyıl politik ve entelektüel tarihinin en dikkat çekici olgularından biri olarak niteler. Sovyetler Birliği’ni 1920 ve 30’larda çoğunluğunu Sovyet deneyimini gözlemlemek ve bunları yazıya dökmek ya da belgelemek amacındaki Avrupalı ve Amerikalı yazar, meslek insanı, bilim insanı, sanatçı ve entelektüelin oluşturduğu yüz binden fazla yabancı ziyaret etmiştir.
Bu ziyaretçilerin büyük kısmı, Sovyetler Birliği’nin sunduğu kültürel imkânların çekiciliğinden etkilenmiş ve bu genç devrimci ülkenin yalnızlaştırılmasının karşında ona destek olmuşlardır. Bu desteğinin kökeninde Fransız Devrimi’nin ilkelerinin yattığı iddia edilebilir: Eşitlik, özgürlük ve kardeşlik. Avrupa’da kaybedilmiş Alman Devrimi’nden sonra umutsuz bir biçimde faşizmin yükselişine ve Amerika Birleşik Devletleri’nde Büyük Bunalım sonrası yaygın yoksulluğa ve işsizliğe tanık olunurken; “Sovyet avangardı sinemada Eisenstein’ı, tiyatroda Meyehold’u, edebiyatta Mayakovsky’i dünyaya armağan etmiş, Walter Gropious’un ve Bauhaus’un şehircilik ve tasarım ilkeleri Sovyetler’de gerçeklik kazanmaya başlamıştır.”
Sovyetler’de tasarım yapan ilk Batılı meslek insanları Erich Mendelsohn ile Le Corbusier’dir ve Rus şehirlerine yaptıkları ziyaretleri yayımlamışlardır. Ayrıca Walter Gropius, Hannes Meyer, Bruno Taut, Erns May, André Lurçat da Sovyetler Birliği’nde tasarım, inşa ve planlama süreçlerine katılmış önemli isimlerdir. August Perret’in ismi mimari yarışmalarda sıklıkla yer almış, Frank Lloyd Wright meslek örgütünün kuruluş toplantısında onur konuğu olarak katılmıştır.
Bunlara ek olarak Walter Benjamin’in Moskova tanıklığı başka bir anlamı daha ifade eder: Benjamin Moskova’ya bakıp Berlin’i görür.
Batılı mimarlar, yazarlar ve eleştirmenlerin ülkedeki varlığı aynı zamanda tüm tartışmalı süreçlere de tanıklık anlamına gelir. Sovyet avangardı, çok taraflı, çok aktörlü, tartışma ve karşıtlıkları kendi içinde barındıran deneyimler kümülatifidir. Devrim sonrası mimarlık eğitim kurumlarının özgür stüdyolarından doğan farklı avangard mimari akımlar, meslek hayatının şekillenmesinde farklı mimari grupların ve odakların ya da kolektiflerin oluşmasını doğurur. Resim ve dekoratif sanatlar devrim öncesi ütopyacıyken, mimarlık devrim sonrasında ütopyacı karakter kazanacaktır ve bu durum sosyalizmin kuruluşu süreçlerinde temel sürtünme kaynağı olacaktır.
Nikolay Ladovsky’nin öncülüğünü yaptığı Rasyonalistler 1923’te ASNOVA’yı (Yeni Mimarlar Derneği) kurarken, Vesnin kardeşler ile Ginzburg’un öncülüğündeki Konstrüktivistler 1925’te OSA’yı (Çağdaş Mimarlar Birliği) kurarlar. Khan-Magomedov her iki grubun aynı tüneli karşı yönlerden kazdığını iddia etse de
1929 yılında OSA, bir mimarlar federasyonu kurulmasını önerir. 1930 yılı Mayıs’ında Tüm-Birlik Mimari-Bilim Derneği bir şemsiye meslek örgütü olarak kurulur. VOPRA dışındaki tüm diğer gruplar bunun Moskova şubesinin farklı kolları olacaklardır. Khan-Magomedov bu durumu VOPRA üyelerinin tartışmayı sanat alanından çıkartıp farklı gruplar arası husumete vardırması olarak değerlendirir.
Mimarlık yarışmaları farklı mimarlık çevreleri arasındaki tartışma ve rekabeti daha gözle görülür kılar. Avangard açısından bir dönüm noktası 1931-33 yıllarındaki “Palace of Soviets” (Sovyetler Sarayı) yarışması olur. Bu yarışma için dönemin ünlü mimarları davet edilir. Le Corbusier, Hannes Meyer, Walter Gropius, Erich Mendelsohn, August Perret de yarışma katılımcıları arasındadır. Le Corbusier’in tasarımının birinci olması beklenirken şaşırtıcı bir şekilde yarışmayı ismi o zamana kadar pek duyulmamış bir Sovyet mimarı olan Boris İofan’ın tasarımı kazanır. Tasarım “modern mimarlığın temel ilkeleriyle çelişir”
Eleştiri konusu olacak bir başka durum ise 1932’de ülke yönetiminin tüm mimari grupları birleştirerek bir Mimarlık Meslek Örgütü kurma kararı olur. Sovyet Mimarlar Birliği’nin (SSA) kuruluşu çoğu yerde avangardın tasfiyesi olarak değerlendirilir.
Boris Groys bu çekişmeli durumun özetini “Sosyalist Gerçekçilik’in avangard bir temel üzerinden yükselmesi” olarak okur.
Cooke’a göre, durum avangardın deneysel ve yaratıcı enerjisi sosyalist gerçekçilik tarafından yıkılması değil, bu aşamalı dönüşüm, deneysellik ve yaratıcılık ruhunun, estetik hedeflerin değişmesiyle başka sorunlara yönlendirilecek olmasıdır.
Lefebvre eleştirel bir biçimde “sosyalizm kendi mekânını yaratabildi mi?” sorusunu sorar ve bir devrimin kendi potansiyelini tam olarak gerçekleştirebilmesi için yeni bir mekân yaratması gerektiğini belirtir. Toplumsal dönüşümlerin gerçek anlamda devrimci karakterde olabilmesi için gündelik hayatı, dili ve mekânı etkileme yeteneğini yaratıcı bir şekilde ortaya çıkarması gerektiğini savunur.
“Gündelik hayat” kavramı seküler ve demokratik bir kavramdır çünkü artık kutsal ya da büyülü olanla ilişkili değildir. Her yaşam sıradanın öğesini barındırdığından, sıradanın müşterek gerçekliğini hatırlatır.
Son yıllarda özellikle eski Sovyetler Birliği üyesi ülkeler kökenli, genç kuşaktan pek çok araştırmacının Sovyetler Birliği’nde gündelik hayat ve mekân üzerine çalışmaları yayımlanıyor. Bu güncel çalışmaların büyük çoğunluğu ikinci savaş sonrası döneme odaklanarak bu dönemi “olgun sosyalizm,” “ileri sosyalizm,” “gelişmiş sosyalizm,” ya da “geç sosyalizm” sıfatlarıyla tanımlıyorlar.
Bu bağlamda, Walter Benjamin’in Moskova izlenimlerini hatırlamak gerekir. Henüz daha 20’lerin sonlarında Benjamin, Sovyet insanının kendini iç mekândan özgürleştirdiğini, sokakta, fabrikada, iş yerinde, işçi kulübünde yeni bir hayatı örgütlediğini belirtir.

Benjamin, “kırsallık Moskova sokaklarında saklambaç oynuyor” der.

Cooke’un Sosyalist Gerçekçi mimarlık için yaptığı erken bir postmodernizm benzetmesi bu durumla ilgilidir.
“ve dünyada başka hiçbir demiryolu yapımında
bu kadar çok işçi çalışmamıştı.
Ve dünyada başka hiçbir demiryolunun bu kadar çok
sahibi olmamıştı
Çünkü bu yapı harikası, bunca kentte bunca zamandır
kendinden önceki hiçbir yapının görmediği şeyi gördü:
Yapının işçileriydi yapının sahipleri.
Emeğin tüm meyvalarının emek dökenlere düştüğü
nerede görülmüştü?
Bir yapıdan, onu yapanların kovulmadıkları
nerede görülmüştü?
Onları vagonlarımıza giderken gördüğümüzde,
kendi eserleri olan vagonlarda,
hemen anımsadık:
Klasik yazarların bir vakitler hop oturup hop kalkarak
önceden gördükleri o büyük tablo buydu.”
Kaynaklar
Alekseyeva, Anna, Everyday Soviet Utopias: Planning, Design and the Aesthetics of Developed Socialism, New York: Routledge, 2019.
Artun, Ali, Sanatın İktidarı: 1917 Devrimi, Avangard Sanat ve Müzecilik, İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
de Beauvoir, Simone Moskova’da Yanlış Anlama, çev. Aysel Bora, İstanbul: Yapı Kredi yayınları, 2018.
Benjamin, Walter, Moskova Günlüğü, çev. Cemal Ener, İstanbul: Metis Yayınları, 2014.
Bocharnikova, Daria, “Inventing Socialist Modern: A History of the Architectural Profession in the USSR, 1954-1971,” Ph.D. Diss., Florence: European University Institute, 2014.
Buck-Morss, Susan,The Dialectics of Seeing: Walter Benjamin and the Arcades Project, Cambridge, Mass.: MIT Press, 1989.
Bulgakova, Oksana, “Spatial Figures in Soviet Cinema of the 1930s” in The Landscape of Stalinism: the Art and Ideology of Soviet Space, Ed: Dobrenko, Evgeny, Eric Naiman, Seattle and London: University of Washington Press, 2003.
Caute, David, The Fellow Travellers: Intellectual Friends of Communism, New Haven and London: Yale University Press, 1988.
Cohen, Jean-Louis, “Uneasy Crossings: The Architecture of the Russian Avant-Garde Between East and West” in Building the Revolution, Soviet Art and Architecture 1915-1935, London: Royal Academy of Arts, 2011.
Cooke, Catherine, Russian Avant-Garde: Theories of Art, Architecture and the City, London: Academy Editions, 1995.
Cooke, Catherine, “Beauty as a Route to 'the Radiant Future': Responses of Soviet Architecture,” Journal of Design History, 10, 2, Stalin and the Thaw, (1997).
Cubbin, Tom, “Critical Soviet Design: Senezh Studio and the Utopian Imagination in Late Socialism,” Ph.D. Diss., University of Sheffield, 2016;
David-Fox, Michael, Showcasing the Great Experiment: Cultural Diplomacy and Western Visitors to the Soviet Union, 1921-1941, Oxford, New York: Oxford University Press, 2012.
Deguy, Lacques, Sylvie le Bon de Beauvoir, Simone de Beauvoir: Özgürlüğü Yazmak, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2017.
Felski, Rita, “The Invention of Everyday Life,” New Formations, (1999-2000).
Forgács, Éva, “How the New Left Invented East European Art,” Centropa 3, 2 (2003).
Fürst, Juliane, Stalin's Last Generation: Soviet Post‐War Youth and the Emergence of Mature Socialism, New York: Oxford University Press, 2010.
Groys, Boris, Total Art of Stalinism: Avant-garde, Aesthetic Dictatorship, and Beyond, London: Verso, 2011.
Heywood, Anthony Modernising Lenin's Russia: Economic Reconstruction, Foreign Trade, and the Railways, New York: Cambridge University Press, 1999.
Hudson, Hugh D., Jr., Blueprints and Blood: The Stalinization of Soviet Architecture, 1917-1937, Princeton: Princeton University Press, 1994.
Jenkins, Jessica, “Building the Revolution: Soviet Art and Architecture, 1915-1935,” Design Issues, 28, 4 (2012).
Karpova, Yulia, “Designer Socialism: The Aesthetic Turn in Soviet Russia After Stalin,” Unpublished Ph.D. Diss., Budapest: Central European University, 2015.
Khazanova, V. “Soviet Architectural Associations 1917-1932” Building in the USSR 1917-1932, Ed: Shvidkovshky, O. A., New York and Washington: Praeger Publishers, 1971.
Khan-Magomedov, Selim O., Pioneers of Soviet Architecture, London: Thames and Hudson, 1983.
Koçak, Orhan, “Sunuş,” Moskova Günlüğü, Walter Benjamin, çev. Cemal Ener, İstanbul: Metis Yayınları, 2014.
Kopp, Anatole, “Foreign Architects in the Soviet Union During the First Two Five-Year Plans” in Reshaping Russian Architecture: Western Technology, Utopian Dreams, Ed: Brumfield, William C., Cambridge, New York: Cambridge University Press, 1990. https://thecharnelhouse.org/2013/07/30/foreign-architects-in-the-soviet…
Lefebvre, Henry, The Production of Space, Oxford, UK & Cambridge, USA: Blackwell, 1991.
Lenin, V. I., Collected Works, Volume 31, Moscow: Progress Publishers, 1964.
Leslie, Esther, Walter Benjamin, London: Reaktion Books, 2007.
Panteleyeva, Masha, “Re-Forming the Socialist City: Form and Image in the Work of the Soviet Experimental Group NER, 1960-1970,” Ph.D. Diss., Princeton: Princeton University, 2018.
Ross, Kristin, Henri Lefebvre, “Sitüasyonistler Üzerine,” Çev.: Uraz Aydın, https://www.e-skop.com/skopbulten/situasyonistler-uzerine/4308
Stern, Ludmila, Western Intellectuals and the Soviet Union, 1920-40: From Red Square to the Left Bank, London and New York: Routledge, 2007.
Stites, Richard, Devrimci Hayaller: Rus Devriminde Deneysel Yaşam ve Ütopyacı Vizyon, Ankara: Sel Yayıncılık, 2011.
Katkılar
Erhan Nalçacı
Her üç makalenin de Sosyalist Gelecek ve Planlama Sempozyumu sürecinde çok yararlı olduğunu düşünüyorum. Öncelikle bize devrimci bir dönemde insanların nasıl bir heyecanla toplumsal dönüşüme katıldığını, buna sanatçıların, mimarların, tasarımcıların, malzemecilerin nasıl harmanlanarak yeni bir yaşam için seferber olduğunu anlatıyor.
Ayrıca sosyalist kent planlaması, endüstri, mimari ve tasarım konularında eğitimin ve üretimin bütünleşebileceğine ilişkin ufkumuzu açıyor.
Yaşamın evlerden çıkıp nasıl sosyalleşebileceği, kolektif bir yaşamın kurgulanması için sosyalizmin sağladığı olanaklara ilişkin fikir veriyor.
Buna karşılık, muhtemelen yazılar bir mimari dergisinde yayınlandığı için yazarların girmekten çekindiği önemli bir boşluk kalmış.
İster mimari, ister bilim, ister sanat olsun ele aldığımız konuları Sovyet tarihini dönemlendirmeden ve her dönemin altındaki sınıfsal mücadelelere değinmeden inceleme şansımız yok. Genellikle Batılı yazarlar kötü veya iyi niyetle sınıfsal mücadelenin şiddetini dikkate almadan yazıyorlar.
Devrim öncesi Rusya çok ilginç bir ülke. Burjuva devrimini yapamamış, bir yandan geri kalmış ama bir yandan da önemli bir entelektüel zenginliğin ve yaratıcılığın yaşandığı bir coğrafya. Ekim Devrimi hemen burjuva devriminin üzerine geliyor ve bu zenginliği önemli ölçüde devralıyor, devrimin heyecanıyla ona yön veriyor.
1929’a kadar süren NEP döneminin bir karma model olduğuna, kentlerde ve kırsal kesimde küçük ve orta ölçekli sermayeye izin verildiğini hatırlamalıyız. Bu fikirsel olarak zengin gözüken dönemde herkes başka bir yana bakıyor, birçok okulun ve fikirsel akımın yurtdışında tilmizleri bulunuyor vb.
1929 ile başlayan kolektivizasyon dönemi teknik bir planlama meselesi değildir, aksine Sovyetler Birliği’nin içinde gerçekleşen devasa bir sınıf mücadelesidir. Burjuvazinin tamamen tasfiye edildiği ve Sovyet mülkiyetinin kolektif köylülük ve devlet şeklinde sadeleştiğine tanıklık edilir. Aynı zamanda ülkenin çehresi inanılmaz bir hızla değişmiş, on milyonlarca köylü sanayi işçisi haline gelmiştir. Bir de buna faşizmin Avrupa’da yükselişi ile yaklaşan savaş tehdidini eklemek gerekiyor.
1929 ile başlayan dönem, Stalin’in keyfiyle veya kişiliğiyle açıklanamaz. Bu dönem sosyalizmin büyük bir hızla kurulduğu, yeni ihtiyaçların ortaya çıktığı, merkezi planlamanın gereksinimlerini belirdiği ve ülke içinde burjuvazinin son ama ısrarlı direncinin kırıldığı ve yurt savunmasına hazırlanıldığı bir dönem olarak ele alınmalıdır. Böyle bir dönemdeki kuruluşun sorunlarının, sadece mimari alanında değil, hemen bütün alanlarda çok farklı akımların farklı yönlere baktığı bir tarzda aşılması mümkün değildi. Sosyalist kuruluş düşünce alanında yalınlaşmak ve güvenilir koylara çekilmek zorundaydı.
Bir sorun da kaynakça meselesi. Yazarlar ağırlıklı olarak batılı kaynaklardan yararlanmışlar. Geçen sene BAA’nın Rusya’da başlattığı ve orijinal Sovyet kaynaklarına ulaşma çabası bu sene pandemi nedeniyle sekteye uğradı. Ama tarihi yazarken bizim kaynaklara ulaşmamız ve onları doğru bir yöntemle dizmemizin önemi büyüyor.
Sonbahar çalıştayına Mimari ve Kentsel Planlama Komisyonu’ndan; 21. yüzyılda sosyalizminde kentler nasıl planlanacak, üretim birimlerindeki yaşam ile mimari ve tasarım arasındaki ilişkiler nasıl olacak konularında bildiriler bekliyoruz.
ŞERİFE GÜNDOĞAN
Sovyet avangardının 1920’lerde devrimin yarattığı ortamda nasıl heyecanlı ve sürekli sert eleştirellikle dolu bir ortamda dönüştüğünü göstererek özüne dair izlek sunması ve 60’larda ele alınış biçiminin işlevini vermesi açısından önemli bir katkı. Yazıda bahsedilen 1930’lar ve ütopyacı düşünce ile gerçekçiliğin gerilimi üzerine yapılacak çalışmalar için mimarlık ve sanat tarihi yazınında hakim yaklaşımın dışına çıkılmasına olanak sağlayan bir çerçeve çizilmiş durumda.
Yazarın Katkılara Yanıtı
Değerli görüş ve katkılarınız için çok teşekkür ederim. Aslında bu yazı bir mimarlık dergisi için hazırlandı ve bir dosya içerisinde yayımlandı. Çalıştay’da da bu yazının ve dosya içerisindeki diğer iki yazının tartışılmasının yararlı olabileceğini düşündük. Dolayısıyla yazı, bazı tartışmalara ya hiç girmedi ya da çok kısaca değinip geçmek durumunda kaldı.
Bu yazı birden çok fikrin etrafında kurgulanmaya çalışılmıştı. İlki, Devrimci dönemde Sovyetler Birliği ile, örgütlü olmaktan çok siyasi, dayanışmacı ve duygusal ilişkiler kuran birinci kuşak Batılı aydınların yaşadığı heyecan ve düş kırıklığı ile ilişkili tecrübelerine değinmekti. Diğer bir tartışma ise, Sovyet avangardının Sosyalist Gerçekçilik’e dönüşme sürecinde bu aydınların da tartışmaya dâhil olmaları idi. Dolayısıyla döneme bizzat tanıklık etmiş olan Batı modernizmin öncüleri tarafından bu sürecin nasıl algılandığı ya da okunduğu tartışmamızın bir tarafıdır ve Reel sosyalizmle mesafenin açılmasının başlangıcını teşkil ettiği iddia edilebilir.
Tartışmada bir diğer eksen ise bu birinci kuşak aydınların tecrübelerinin, 2. Dünya Savaşı sonrası Sovyetler’in yalnızlaştırılmasında ve ikinci kuşak Batılı aydınların Sovyet Sosyalizmini ile mesafesinin açılmasında etkisinin olduğuna dair bir önerme idi. Bu bağlamda da Yeni Sol’un Sovyet Avangardını bağlamı dışında değerlendirip Sovyet karşıtı bir argümana dönüştürme potansiyeli vurgulanmaya çalışıldı.
Aslında bu tartışmalar içerisindeki boşluk hem yazıda hem de katkılarda belirtildiği gibi Sosyalist Gerçekçilik’i yaratan maddi koşulların tartışılması; sosyalizmin maddi koşulları yaratılırken, Batı’da tecrübe edilen Modern mimarlığın Sovyet ülkesinde teknik ve malzeme açısından karşılaştığı güçlüklerin de göz önünde tutulmasıdır. Sovyet avangardının yaşadığı çelişki, baktığı ufuk ile yaşadığı gerçeklik arasındaki mesafe ile ilgilidir. Ve teknolojinin olmadığı, endüstrileşmenin yaşanmadığı, kentli bir işçi sınıfının tam anlamıyla yetişmediği bir Sovyet ülkesinde Batı modernizminin burjuva bağlamının dışında sosyalist bir bağlamın yaratılmasının dinamiklerini barındırır.
Dolayısıyla başka bir çalışmanın temel ekseni, resimde, edebiyatta, ilk defa kendi iktidarını yaşayan ve ülkesini yeniden kuran işçi sınıfının kendini anlamasının bir yöntemi olarak da düşünülebilecek Sosyalist Gerçekçilik’in mimarlık disiplini ile neden bugünden ve Modern mimarlık açısından baktığımızda “başarılı” diyemeyeceğimiz bir ilişki kurduğu olabilir. Burada tartışmanın bir ekseni de aydınlanmacı kültür ile yeni işçileşen Sovyet köylüsünün ve yeni kentlileşen işçi sınıfının köylülük özelliklerinden getirdiği estetik yargıların birbiri ile nasıl tepkimeye girdiği olabilir.
soL YZ Beta, soL’un geliştirdiği ve soL arşiviyle çalışan bir yapay zeka robotudur. Kullanımı, soL abonelerine açıktır.