Algoritmaya müdahale edin: Tek bir işlemle soL Haber’i Google’da "tercih edilen kaynak" olarak seçin, aramalarınızda soL öne çıksın.

İstanbul Sanayi Odası, “Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu Araştırması – 2025” sonuçlarını açıkladı. Ülkenin en büyük tekellerinin serencamını anlamak açısından önemli bir veri. İrtifa kazanan ya da kaybeden firma ve sektörler başta olmak üzere yıllık hareketler, Türkiye kapitalizminin eğilimlerini anlamak açısından tartışmasız değer taşıyor. Ancak yıldan yıla değişim kapsamlı değerlendirmeler yapmak için çok sağlıklı olmayabiliyor. Hele Türkiye kapitalizminin 2018 yılından bu yana yüksek oynaklıklara sahip bir gelişim patikası olduğu düşünüldüğünde… O nedenle 2025 verilerinin işaret ettiklerinin yanında 2018-2025 döneminin bir bütün olarak gösterdiklerine de bakmakta yarar var.

Öne çıkanlar

Yıllık değerlendirme yapıldığında 2025 yılında Türkiye ekonomisi yüzde 3,6, sanayi üretimi yüzde 2,9 büyürken, İSO 500 firmalarının toplam üretimden satışlarının reel artışı yüzde 2,1 olmuş. (Üretimden satışlardaki artış yüzde 28, yurtiçi üretici fiyatlarından arındırılarak yüzde 2,1 hesaplanıyor.) Öte yandan ilk 500 sanayi kuruluşunun toplam brüt kârındaki artış yüzde 41,9 (arındırılmış yüzde 10’un üzerinde). Satış hacmi artarken toplam çalışan sayısının bir önceki yıla göre yüzde 2,5 azaltılması kârlılık artışındaki önemli katkı sağlayıcılardan biri olarak öne çıkıyor.

İSO Başkanı Erdal Bahçıvan, sonuçların sunumunda 2025’in iyi görünmesinin 2024’ün kötü olmasından kaynaklandığını, “kârsızlık sorunu”nun sürdüğünü söylese de patronlar için 2025’in iyi geçtiği aşikâr. “Kârsızlık sorunu”nu aşağıda daha detaylı ele almak üzere 2025 yılının yükselen ve düşen sektörleri/firmalarında ne görüyoruz?

İlk 10 büyük sanayi kuruluşu sıralamasında TÜPRAŞ, Ford ve Star Rafineri ilk 3’teki yerlerini koruyor. OYAK Renault, Toyota ve Arçelik küçük değişikliklerle yine ilk 10’da yer alırken TUSAŞ, ASELSAN, TPAO ve Mercedes Benz ilk 10’a bu yıl girmiş. İsdemir ve Erdemir ise ilk 10’dan düşenler. Otomotiv sektörü toparlanırken demir-çelik sektörünün irtifa kaybettiği görülüyor. Bir diğer dikkat çekici gelişme ise TPAO'nun (Türkiye Petrolleri) yükselerek ilk 10'a girmesi oldu. 16. sıradan 8. sıraya yükselişte Karadeniz gazı ve Gabar petrolünün şirketin üretimden satışlar rakamını artırması etkili. Bu yılın başında söz konusu faaliyetleri finanse edebilmek için Sukuk yoluyla 1,5 milyar dolar düzeyinde borçlanılmıştı. 

Sektörlere bakıldığında da otomotiv, diğer ulaşım araçları ve silah sanayiini içeren kara, deniz taşıtları ve yan sanayinin payının 2024 yılına göre 2 puana yakın arttığı dikkat çekiyor. Büyük ölçüde demir-çelik sektörünün belirleyici olduğu ana metaller irtifa kaybederken, gıda sektörünün payının bir puan arttığı ama önceki yıllara göre hız kestiği görülüyor. Kimya ve tekstilde ise gerileme gözleniyor. 

Silah sanayi payında büyük artış

Sadece İSO listeleri değil, sanayi üretim ve ihracat verilerinden de takip edilebilen, büyümeye katkısı da artan savunma sanayi 2025 yılının en çarpıcı yükseleni. 2024 yılında İSO 500 sıralamasında 11 savunma sanayi şirketi yer alırken, 2025 yılında sayı 13’e çıktı. Samsun Yurt Savunma (Canik) dışındaki tüm şirketler üst sıralara tırmandı. Baykar gibi isminin açıklanmasını istemeyen ya da İSO ile hiç veri paylaşmayan şirketler de olabileceğini dikkate almak gerekiyor. TUSAŞ, ASELSAN, ROKETSAN başta olmak üzere 2024 yılında 11 şirketin toplam İSO 500 satışları içindeki payı yüzde 3,7 iken, 2025 yılında 13 şirketin payı 2 puanlık artışla yüzde 5,7’ye ulaşmış. Türkiye’nin en büyük tekellerinin bulunduğu bir listede bir yılda bu artışın sağlanması, emtia fiyatlarına dayalı bir fiyat şişmesi olmadığı da dikkate alındığında hayli çarpıcı. Nitekim vurgulandığı gibi silah sanayi genel verileri de bu tabloyla uyumlu. İSO 500’deki silah sanayi firmalarının cirosu 2024’ten 2025’e TL bazında ikiye katlanırken, dolar bazında yüzde 67 artmış. Nitekim TÜİK verileri de silah sanayi üretim değerinin 2025 yılında bir önceki yıla göre yüzde 40’ın üzerinde arttığına işaret ediyor. 

TUSAŞ ve ASELSAN ilk 10 büyük sanayi kuruluşu içine girerken en baş döndürücü performansı Arca Savunma gösterdi. Geçen yıl İSO 500 sıralamasında yer almayan şirket bu yıl listeye 12. sıradan girdi. 2020 yılında kurulan, emekli bir askerin sahip olduğu şirket roket ve mühimmat üretimi yapıyor. Listeye geçen yıl giren Alp Havacılık ise istikrarlı bir şekilde yükselmeye devam ediyor. Listede belirgin irtifa kaybı gösteren Samsun Yurt Savunma’nın üretimini yurtdışı tesislere kaydırdığı tahmin ediliyor.

Daha uzun döneme bakıldığında görünenler

2025 yılında Türkiye ekonomisi yüzde 3,6 büyürken, sanayi üretim de yüzde 2,9 büyüdü. 2021 yılından sonraki en yüksek sanayi üretim büyümesi yakalandı. Ancak 2022-2024 dönemi artışlarının daha düşük olması, hele 2024’ün neredeyse sabit kalması yanlış yorumlanmamalı. 2021 yılında yüzde 18 ile olağandışı büyüyen sanayi üretiminin yeni bir dalga boyundan devam ettiği dikkate alınmalı. İzleyen yıllarda bu seviyenin, sektörel oynaklıklar, pazar iniş çıkışlarına yani sektör ve pazar kompozisyonundaki değişime rağmen korunduğu söylenebilir. Türkiye kapitalizmini, tekellerin konumunu, patronların “ağlamaları”nı değerlendirirken bu “altın dönem”in sermaye birikimi anlamında önemli bir kazanım olduğu açık. Tabii bu dönem öte yandan işçi sınıfı için artan sömürü ve yoksullaşmayla büyük bir yıkım anlamına geldi. 

Yukarıda yer verilen grafik dönem boyunca Türkiye ekonomisinin yüzde 41, sanayi üretiminin ise yüzde 31 civarında büyüdüğünü söylüyor. Aynı dönemde nüfus artışı sadece yüzde 6,5 oldu. Peki İSO 500 kapsamındaki firma kompozisyonu yıldan yıla değişiklik gösterse de en büyük 500’ün satışları ve kârları ne oldu? İSO 500 firmalarının toplam üretimden satışları dolar bazında 2017-2025 döneminde yüzde 57,2, FAVÖK (Faiz, Amortisman, Vergi Öncesi Kâr) ise yüzde 69 artmış. (Son iki yılda TL’nin değerli olduğu dikkate alındığında bu büyümenin daha yüksek hesaplanabileceği not edilmeli.)

Bahçıvan’ın “kârsızlık sorunu” saptaması ya da “son dört yıldaki reel düşüşü kapatabilmiş değiliz” ifadeleriyle yukarıdaki tablo örtüşmüyor. Tablodaki veriler toplam kâr kitlesinde önemli bir sıçramanın sağlandığını ve uzun dönemli ortalama kâr oranına yakınsandığını gösteriyor. Bu noktada 2021 yılında yakalanan yüzde 17,5’lik FAVÖK oranının özel dinamiklere dayandığı, Türkiye kapitalizminin mevcut üretim altyapısının hem teknoloji düzeyi hem de sektörel kompozisyon dikkate alındığında bu oranın üst sınırın 20’li oranlar olmadığı açık. Nitekim imalat sanayi üretiminin ortalama katma değer oranının yüzde 22-24 aralığında olduğu göz önünde bulundurularak aşağıdaki tablo, FAVÖK oranı ve emek gücünün toplam satışlardaki payı üst üste konduğunda hem neden arsızlık yapıldığı daha iyi anlaşılıyor, hem de kâr oranlarının üst sınırı meselesi. 

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.