Ana içeriğe atla

Home

soL Haber'de reklam yok, sadece haber var. Bunu birlikte sürdürüyoruz. Abone olarak desteğinizi gösterin.

Yükleniyor...

Işıklı bir yıldızdı Hedda Zinner

Komünist, savaşımcı, entelektüel, aydın ve çok yönlü sanatçı Hedda Zinner, özlü olarak söylemek gerekirse; ışığı parlak, renkli bir yıldızdı.

Levent Özübek

Yayın Tarihi: 09.01.2022 , 08:54 Güncelleme Tarihi: 22.01.2025 , 10:54

Geçmişimizden aydınlık anılarımız vardır, aklımızdan hiç çıkmayan mekânlar, hiç unutmadığımız kahramanlar vardır, savaşımları yaşamlarıyla aynı anda noktalanan... Onun savaşımı da 1994 yılında, 7 Ocak günü noktalandı. Yaşamı boyunca çevresine ışık saçtı; aktörlüğüyle, komedyenliğiyle, tiyatro eserleriyle, roman ve biyografileriyle, şiirleriyle, film senaryolarıyla, gazeteciliğiyle, radyoculuğuyla, siyasal yazılarıyla, işçi sınıfına çağrılarıyla...

Ankara'da 1970'li yılların ortalarında ilerici, aydın insanların sıklıkla gittikleri bir yer vardı: Ankara Sanat Tiyatrosu... AST'ın sarmal bir merdivenle zeminden aşağı inilen salonu, gelenler için sıra dışı bir çekim merkeziydi, bir kurtarılmış bölgeydi âdeta. Daha merdiven duvarlarından başlayarak, tüm lobi büyük devrimcilerin, büyük sanatçıların, Brecht'in, Nazım'ın, Stanislavski'nin, ama onların yanı sıra bu tiyatronun, hepsini genç yaşlarda yitirdiğimiz, daha o zamanlar aramızdan ayrılmış olan değerli kurucularının, Asaf Çiyiltepe'nin, İsmet Küntay'ın, Güner Sümer'in fotoğraflarıyla bezenmişti.

Ankara Sanat Tiyatrosu'nun o yıllarda birkaç sezon sahnelediği önemli, etkileyici ve izleyenleri o oyundaki tarihi olayın ortasına çeken bir tiyatro eseri vardı: Dimitrov'un Savunması... Bir kez izlenip, sonra unutulacak türden bir oyun değildi bu kesinlikle. Arka arkaya, defalarca izlenmeliydi; o ateşli, heyecanlı tiyatro ortamında bir kez daha, bir kez daha bulunmalıydı, o gurur defalarca yaşanmalıydı.

Sahneden ancak biraz daha büyük olan, yarım oval ve hafif eğimli salon sahneyle tamamen bütünleşmiş, böylece bir epik tiyatro temsilinin sahnelenmesi için özellikle uygun bir ortam oluşmuştu. İzleyici oyunu izlerken sahnenin içindeydi. Ortama katılmış gibiydi. Dimitrov'un Savunması adlı tiyatro eserinin Hedda Zinner'e ait olduğu belirtiliyordu afişte ama bu yazar kimdi? Onun hakkında başka bir bilgi yoktu. Belki çok az kişinin tanıdığı bir yazardı. Hedda Zinner uzun zaman zihinlerde belirsiz bir kişi olarak kaldı. İsmi başka hiçbir yerde geçmiyordu. Acaba müstear bir isim miydi? Ya da başka hiçbir eseri olmayan, tanınmamış bir yazar mıydı? Kimdi Hedda Zinner?

Oyunsa, bir ânı dahi kaçırılmayacak türden bir dersti: "Savunmamı kendim yapacağım," diyordu Georgi Dimitrov, yargıçlara büyük bir özgüvenle bakıyordu. "Bu işi komünistlerin yaptığını iddia etmek alçaklıktır. Bu işin kendisi başlıbaşına bir anti-komünist eylemdir," diyordu. Yapılmış olan korkunç komployu, bunun asıl faillerini hiç korkmadan vurguluyordu Alman mahkemesinde. Sovyetler Birliği tarafından görevlendirilen bir ajan olduğu iddiasına karşı; "Öyle olsaydım, bununla şeref duyardım. Ama değilim," diyordu. Tarihe Leipzig Duruşması olarak geçecek bu mahkeme o sıralarda sadece Almanya'yı değil, tüm dünyayı büyük bir felakete sürükleyecek olan faşistlerin provokasyonundan başka bir şey değildi.

Dimitrov'un savunması

27 Şubat 1933 günü akşam saatlerinde, kısa süre sonra Nazilerin iktidara yerleşmelerine yol açacak olan bir komplo yapılmış, Berlin’de parlamento binası Reichstag kundaklanmıştı. Yangın söndürülmeye çalışılırken şüpheli bir kişi bulunmuştu: Hollandalı Marinus van der Lubbe.

Şahsın komünist olduğu söyleniyordu ama gerçekte tehlikeli bir akıl hastasıydı. Olaydan sonra, Lubbe’nin komünist olduğu, parti kartının ele geçirildiği açıklanmıştı. Daha soruşturma başlatılmadan, zanlının komünist olduğunun, parti üyelik kartının da ele geçirildiğinin açıklanması olaydaki şüpheyi belli ediyordu.

Olay Naziler için büyük bir fırsat olmuştu. Kısa zaman önce başbakanlığa gelmiş olan Hitler, devlet başkanı Hindenburg’a komünistlere karşı sert yaptırımlar getirilmesi için yeni yasalar çıkarılması yolunda baskı yapıyordu. Kundaklama olayı komünist saldırısı olarak açıklanmış, halka böyle duyurulmuştu. Komünistler Alman hükümetine darbe girişiminde bulunmakla suçlanıyordu. Reichstag'daki komünist vekillerin tümü tutuklanarak götürülmüş, Almanya Komünist Partisi kapatılmıştı. Bu olayla birlikte, iktidar fiilen Nazilerin ele geçmiş oluyordu.

Az sonra, Hollandalı sanık van der Lubbe’den başka üç Bulgar vatandaşı da olayın zanlıları olarak tutuklanmıştı. Tutuklanan bu kişiler, Georgi Dimitrov, Blagoy Popov ve Vasil Tanev Almanya’da ikâmet ediyorlardı ve Üçüncü Enternasyonal’in Orta Avrupa ülkeleri sorumlularıydılar. Anlaşılan komplo ile Üçüncü Enternasyonal örgütüne de darbe vurulmak isteniyordu. Bu komploya arka çıkmak, ABD başta olmak üzere diğer tüm kapitalist ülkelerin de işine gelmişti.

Sanıklardan Georgi Dimitrov, Leipzig’te yapılan mahkemede öylesine etkili ve tutarlı bir savunma yapmıştı ki, Alman yargıçlar kendilerine dışarıdan yapılan tüm baskı ve telkinlere karşın Dimitrov'u ve iki arkadaşını mahkûm edememişlerdi. Delil yetersizliğinden serbest bırakıldılar.

Akıl hastası van der Lubbe ise suçlu bulunarak vakit geçirilmeden idam edildi. Ortadan kaldırılmasında büyük yarar vardı. Aksi halde belki de bir gün bu kundaklama olayının bizzat Nazi elemanlarınca yapıldığı ortaya çıkabilirdi. Yine de Georgi Dimitrov bu gerçeği mahkemede olanca gücüyle haykırmış ve böylece gerçeği kayıtlara geçirtmişti.

Hedda Zinner ve eserleri 

Georgi Dimitrov tahliye olduktan bir süre sonra, o mahkemenin seyrini ve komplonun tüm öyküsünü Üçüncü Enternasyonal'den yoldaşı ve arkadaşı Hedda Zinner’e anlatmıştı. Hedda Zinner bu bilgilerle yazmış olduğu Dimitrov’un Savunması adlı tiyatro eseriyle o tarihi olaylara ışık tutmuştur.

Hedda Zinner Viyana'da büyüdü, orada tiyatro eğitimi aldı, ilk tiyatro deneyimlerini orada kazandı. Alman işçi sınıfının savaşımına duyduğu yakın ilgi sebebiyle, 1929 yılında Viyana'dan ayrılıp Berlin'e yerleşerek, eşi aktör Fritz Erpenbeck'le birlikte Almanya Komünist Partisi'ne girdi. Katıldığı çeşitli parti etkinlikleri yanı sıra Proleter Devrimci Yazarlar grubunda ve çeşitli sol gazetelerde yazar ve muhabir olarak çalıştı.

1934 yılında Almanya’da Nazilerin iktidara gelmesiyle artan baskılar ve öldürülme tehlikesi yüzünden eşiyle birlikte Prag’a gitti, orada kaldığı sürede Kabare 34 adında anti-faşist bir stüdyo kurdu. Faşistlerin kendisini her yerde aradığını öğrendikten sonra Prag’da da güvende olamayacağından, Sovyetler Birliği’ne gitti. Çok yıllar sonra o tehlikeli zamanları ve sınırdan Sovyetler Birliği'ne girdiği an büyük bir heyecanla “Bu sınır ülkeler arasında değil, dünyalar arasında... Özgürlük! Güvenlik! Nihayet!” diye haykırdığını anlatmıştı. Moskova'da Sovyet Yazarlar Birliği'nin Almanca bölümünde çalıştı. Çeviriler yaptı, Moskova Radyosu'nda Almanca programlar düzenledi. İlk şiirleri Sovyet yayınevi tarafından basıldı.

Almanya'nın Sovyetler Birliği'ne saldırısından sonra Zinner ve Erpenbeck Moskova'dan tahliye edilerek Rusya içlerinde Ufa şehrine yerleştirildiler. Zinner, Stalin’in isteği üzerine orada Almanca yayın yapacak bir radyo kurdu ve Alman halkına yönelik yayınlar yaptı. “İlk Komintern çocuğumuz” dediği oğlunu orada dünyaya getirdi. 1943 ilkbaharında tekrar Moskova'ya döndüler. Deutscher Volkssender başta olmak üzere, çeşitli kamuflaj radyoları kurarak yayınlar yaptı.

Savaştan sonra Haziran 1945'te Almanya'ya dönerek, Demokratik Almanya Cumhuriyeti’nin ve Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (Almanya Sosyalist Birlik Partisi) kuruluşunda görev aldı. Edebi çalışmalarını ve gazetecilik faaliyetlerini yine bu dönemde yoğunlaştırdı. Çocuklar ve gençler için öyküler, radyo ve televizyon oyunları, şarkı sözleri yazdı. Yaşamının bu bölümünde Hedda Zinner'in en dikkat çekici etkinliği Demokratik Almanya sinemasına yaptığı katkı oldu. Roman ve oyunları senaryolaştırılarak değişik yapımcı ve yönetmenlerce filme alınmış, bu filmler Demokratik Almanya sinemasının önde gelen eserlerinden olmuştu.

Die Schauspielerin ve diğerleri

1988 yapımı Die Schauspielerin (Aktörler) Hedda Zinner'in Arrangement mit dem Tod adlı romanından uyarlanmıştı. Roman, 1930'lu yıllarda Berlin'de özel bir tiyatroda birbirini seven iki aktörün dramatik, patetik ve tehlikeli aşklarını anlatır. Aşkları tehlikelidir çünkü aktör Yahudidir, aktris ise Alman'dır. Tehlike büyüdükçe ayrılmak zorunda kalırlar. Aktör Berlin'de yeni kurulmuş bir Yahudi tiyatrosuna girmiştir, aktris ise büyük bir üne kavuşmuştur. Sonuçta, ayrılığa dayanamayan aktris kendisini intihar etmiş gösterir ve yeni bir kimlikle Yahudi Tiyatrosu'na girer. O, tanınmaktan korktuğu için artık tiyatroda yaşamaya başlamıştır...

Bir diğer önemli eseri 1958 yılında filme de alınan Nur eine Frau adlı romanıdır. Bu romanında Zinner Almanya tarihinin önde gelen savaşımcı kadınlarından Luise Otto-Peters'in yaşam öyküsünü ele almıştır. Sinema sanatına kazandırdığı diğer eserleri, Was wäre wenn...? , Die aus der, Lützower ve daha pek çokları, değişik toplumsal ve siyasi konular işlemiştir.

Hedda Zinner'in yaşamı boyunca kazanmış olduğu birçok ödül ve madalyalardan en anlamlısı, 1980 yılında aldığı Karl Marx Nişanı olmuştur herhalde. Komünist, savaşımcı, entelektüel, aydın ve çok yönlü sanatçı Hedda Zinner, özlü olarak söylemek gerekirse; ışığı parlak, renkli bir yıldızdı. Yaşamı boyunca çevresine hep ışık saçmıştı. Onu bize, ülkemize ilk tanıtmış olan Ankara Sanat Tiyatrosu ve onların başarılı oyunları toplumumuzun zihninde hep canlı, saygın yerini koruyor. O günleri hep beraber yaşamış, birçok kahramanları, tarihi olayları beraberce öğrenmiş olmak da büyük bir coşkuydu.

soL YZ Beta, soL’un geliştirdiği ve soL arşiviyle çalışan bir yapay zeka robotudur. Kullanımı, soL abonelerine açıktır.