Sağlıksız ve güvencesiz koşullarda çalışma, meslek hastalıkları, işyeri intiharları… Bu sorunlar silsilesi, emekçilerin çalışma yaşamında kural haline geldi.

İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi; kapitalizmin, emeğiyle geçinen milyonları mecbur hale getirdiği yaşam biçiminin teşhiri için çalışmalar yapıyor.

İSİG Meclisi Dergisi 2021’de yayınlanan ilk sayısında, kapitalist iş organizasyonunun yarattığı yıkımı ve o yıkımın şiddet türlerinin aramızdan aldığı emekçileri konu almıştı. Derginin bu hafta yayınlanan ikinci sayısı ‘2021’de işçi sağlığı mücadelesinde öne çıkan başlıklar’ başlığını taşıyor.

Kapitalizm bir sağlık sorunudur

Derginin giriş yazısında, Dr. Arif Müezzinoğlu, işçi sağlığı temelinde verilerle besleyerek, düzenin yarattığı yıkımın fotoğrafını tekrardan önümüze koyuyor.

Sermaye düzeninin hizmetindeki siyasal iktidarların, işçi sağlığı ve iş güvenliği mevzu bahis olduğunda verileri gizlediğini, manipülatif yollarla çarpıtarak sunduğunu biliyoruz. Bu tercihin, eşitsizliğin makyajlanması açısından kritik önemi var. Yazıda meslek hastalıklarına dair yer alan veriler bu açıdan hayli önemli.

Yazıda SGK aracılığıyla iş cinayetleri ve meslek hastalıklarının nasıl olduğundan daha önemsiz hale getirildiği de anlatılıyor.

"TMMOB-TTB tarafından 2016 yılında yayınlanan Soma Raporu’nda 5 yer verilen bu çalışmalara göre, 301 işçinin ölümü ile sonuçlanan faciadan sağ kurtulan bir grup işçiye yapılan tetkik ve muayeneler sonucu çeşitli kronik semptomların yanı sıra %11’inde KOAH, %10’unda Astım ve %31’inde Pnömokonyoz tespit edilmiştir. Sonuç olarak olguların yarısına yakın bir bölümünde çeşitli kronik solunum semptomların ve yaklaşık üçte birinde pnömokonyoz ile uyumlu radyolojik bulguların tespit edildiği bu çalışmada, hiçbir sağlık kuruluşunda maruziyet kaydı olmayan çok büyük bir çalışan grubunun önemli mesleki akciğer sorunlarını ortaya konmuştu. Buradan yola çıkarak işitme kaybı, kas iskelet sistemi sorunları, mesleki dermatozlar, psikososyal sorunlar vs. gibi risk başlıklarına ilişkin kaydı olmayan maruziyetlerin ne kadar fazla olabileceğini dolaylı olarak göstermiştir.’’

Emek piyasasında, işçilerin nasıl bir çarka sokulduğunu somutlayan kısım ise yaşamak ile kapitalizm arasındaki uzlaşmaz çelişkiyi anlatır türden:

‘’Herhangi bir taşeron firma üzerinden işyerine başlayan bir taş işçisi, işe başlar başlamaz başına bir baret, eline de çekiçle balyoz verilip, kalıp söküp, taş taşımaya başlamışsa, kaldırım parkelerinden diğer bütün altyapı borularına kadar bütün üretim ve nakliyat faaliyetlerinde görev almışsa, günde 10 saat çalışıyorsa, bir seferde 35 kiloyu, toplamda tonları kaldırıyorsa en fazla birkaç yıl içinde, başta omurgasında olmak üzere kas iskelet sisteminde büyük sağlık sorunlarının oluşacağını görmek zor değil. 10 yıl önce emekli olmuş ayakkabı imalat işinde çalışan bir işçinin, bir tür kan kanseri olması, bugün artık çalıştığı uzun yıllar boyunca başta benzen olmak üzere bir dizi solvente maruz kaldığını bildiğimiz için de işiyle ilişkilendirmek zor değil. Kömür madeninde ya da bir diş laboratuvarında silise maruziyetin Silikozis yaptığı, 85 dB’in üzerindeki gürültüye belli bir süre maruziyet sonrasında atölye çalışanlarının kaçının, ne düzeyde işitme kaybı olacağı ya da solunum korunması yetersiz kaynak çalışanlarının kaç yıl sonra, ne kadarının KOAH olacağı bellidir.’’

İşyeri intiharları, mahkeme kapıları ve hak gaspları...

Dergide birbiriyle bütünlük içinde devam eden diğer yazılarda aktarılanlar sayesinde, yakın zamanda soL için hazırladığımız "işçi intiharları ve sermayenin şiddeti" araştırma dosyasında da işlediğimiz işçi sınıfı üzerindeki şiddetinin vardığı noktayı anlama olanağı buluyoruz.

‘’Çalışma çok daha kapsamlı bir toplumsal olgu. Hanelerdeki yeniden üretim emeğinden tek başına evden çalışmaya, büyük ölçekli fabrikalarda, çağrı merkezlerinde, lojistik depolarda, tersanelerde sıkıştırılmış veya kitleler halinde taşınarak ve barınarak tarlalarda, plazalarda, okullarda, hastanelerde veya sokaklarda yapılan çalışmaya kadar her çalışma pratiğinde insan olmaktan kaynaklanan beklentiler, umutlar, arzular, hayaller, hayal kırıklıkları, tanınma kaygısı, yani ruhsallık ve zihinsellik çalışma sürecinin parçası. Bu yüzden iPhone monte eden göçmen Çin Shenzenli fabrika işçisi de, geçici koruma statüsünde kaçak çalıştırılan genç mevsimlik işçi de, plazada çalışan bankacı da, sağlıkçı da, polis de, asker de, sokakta çalışan kâğıtçı da, öğretmen de, kamyon şoförü de çalışma koşullarının derinleştirdiği umutsuzluk ve geleceksizlik hissi içinde intihar ediyor.’’

Kapitalizmi bir “ölümlülük” üzerinden tarif etmeye çağıran bölümde, intiharların, sömürü düzeninin basın-yayın, resmi kurumlar araç eliyle içinin nasıl ve neden boşalttığına dair tespitinde Aslı Odman şunları söylüyor:

‘’İnsanların intihar vakalarının arttığını düşünmeleri yaşadıkları sorunların toplumsal yapıyla ilişkisini tarif edebilir olmaları anlamına geliyor. Kapitalist yapının ruhsallıkla didişmesi ve tüm tepkileri bireysel düzeye itelemesi karşılığını alıyor da diyebiliriz. Şahit olunan intiharlar insanları borç, işsizlik, yoksulluk gibi durumları içinde yaşadıkları bir doğa olarak görmeyi reddetmeye, onları birer fail olarak tanımlamaya çağırıyor.’’

Dergide yer alan rapora göre 2021 yılında en az 2 bin 171 işçi iş cinayetlerinde hayatını kaybetti. Kapitalizmi ölümlülük üzerinden tarif eden Aslı Odman’dan sonra, iş güvenliği uzmanı/mühendis Bedri Tekin’in insana kast eden yağmaya dair çarpıcı sözlerine denk geliyoruz.

‘’1235, 1886, 1730, 1970, 2006, 1923, 2019 1736, 2427, 2170… Sıralı rakamlar İSİG Meclisi raporlarına göre 2013-2021 yılları arasında her yıl iş cinayetlerinde ülkemizde kaybedilen canların sayısı..

Onlar sadece rakam değil, can, arkadaş, dost, eş, sevgili, anne, baba, evlat, kardeşti. Onlar; Denizli Merkezefendi'de çalıştığı pastanede bindiği yük asansöründe asansörle dolap arasında sıkışarak yaşamını yitiren 14 yaşındaki Davut Ulaş Kayacan’dı. Adana Seyhan'da inşaatta el arabasıyla kum taşırken 8.kattan düşerek hayatını kaybeden 65 yaşındaki Mehmet Kapukayaydı. Covid-19 nedeniyle hayatını kaybeden 65 yaşındaki Dr. Teymur Bakaldı. Antep'te çalıştıkları terlik imalathanesinde kalan ve gece çıkan yangın sonucu yaşamlarını yitiren 16 yaşındaki Mahmut Maruf ile 18 yaşındaki Hamza Nasır isimli Suriyelilerdi. İstanbul Avcılar'da bir inşaatta vinç kulesi merdivenlerinden çıkarken üç metre yükseklikten düşerek yaşamını yitiren 65 yaşındaki operatör Yaşar Tanyeri idi. İzmir Bergama'da 2 fabrika arasındaki duvarın çökmesi sonucu yaşamını yitiren 43 yaşındaki Hülya Duraç ve 52 yaşındaki Necla Davulcu idi. Uşak'ta saçlarını hallaç makinesine kaptırarak hayatını kaybeden 55 yaşındaki Sevim Kardeş idi..’’

Tekin yazısında SGK verilerindeki çarpıtmalar nedeniyle, uluslararası örgütlerle ulusal ölçekteki resmi rakamlar arasındaki açıya da dikkat çekiyor.

7’den 70’e… Kapitalizm sömürüye doymuyor

Dergide yer alan istatistiklerden burada aktardığımız bazıları bile, kapitalist kasırganın şiddetini açıklar nitelikte:

-2021 yılında her yaştan emekçi iş cinayetlerinde hayatını kaybetti.

-Hayatını kaybedenlerin 62’si ise çocuk işçi, 145’i de 65 yaş üstü.

-SGK istatistiklerine göre de ülkemizde meslek hastalığı yok gibi, oysa ILO normlarına göre, meslek hastalıkları sonucu ölüm iş kazası sonucu ölümlerin en az 6 katıdır. Buna göre 2021 yılında Türkiye’de meslek hastalıklarından en az 13 bin 020 kişi hayatını kaybetti.

-Siyasal iktidarların sömürü barbarlığını aklama kurumu olarak işlev gören SGK’ya göre bile 2020 yılı sonu itibari ile iş kazaları nedeni ile 77 bin 732, meslek hastalığı nedeni ile 2 bin 831 kişinin sürekli iş göremezlik gelir aldı..

Karşınızda sadece bir program var!

İş cinayetlerinden, işyeri intiharlarına kadar düzenin emekçiye uyguladığı önemli şiddet biçimlerini açan 2. sayının bir kısmı da kurye emekçileri örneğine ayrılmış.

Deniz İpek’in ‘tüccar pilasiyer değil bağımlı işçi’ başlığıyla kaleme aldığı kısım da sayının bütünü ile uyumluluk gösteriyor. Neoliberal çağın sınırlarını genişlettikçe daha şiddetli saldırılara uğrayan işçi sağlığı ve hakları, her gün hızla artan iş cinayetleri ve meslek hastalıkları diye devam eden listenin sonuna yeni sömürü biçimleri eklenmeye devam ediyor.

Kurye emekçilerinin direnişlerine şahit olduğumuz son iki ayın bu açıdan önemli yansımaları var ve emek basınında da daha fazla yer ediyor.

Kurye emekçilerinin eylemlerinde sık sık öne çıkan güvence ve ücret iyileştirme taleplerinin arkasındaki sömürü zincirini derginin bütünüyle ilişkilendirerek sunan Deniz İpek şöyle diyor:

‘'İlk olarak Trendyol, Yemek Sepeti ve Yurtiçi Kargo gibi taşımacılık ve kargo sektöründe başlayan işçilerinin eylemleri yeni bir tartışmayı gündeme getirdi: Esnaf-kurye modeli. Türkiye’de daha çok esnaf kurye uygulamasıyla olarak bilinen “gig” ekonomi modeli çalışanların “parça başı iş” olarak bilinen bağımlı iş ilişkisini sözde şirket ilişkisine çeviriyor. Bu modelin emekçilere özgürlük vereceği ve “kendi işinin patronu” olma lüksü yaşatacağı mottosuyla ortaya çıkarken, gerçekte işin böyle yürümediği, dünyanın pek çok yerinde farklı örneklerle görüldü.

Gig ekonomisi nedir peki? Platform kapitalizminin emekçiyi ve emek mücadelesini en çok etkileyen biçimi denilebilir.’’

‘Platform işleri, bilgisayar algoritmaları tarafından düzenlenip, kontrol ediliyor. Yani belli bir platform şirketinin verdiği işlerde çalışan bir işçinin, diyelim ki hastalık izni almak veya bir talepte bulunmak için başvurabileceği bir mercii bile yok. Bir moto kurye algoritma tarafından atanan işi yapmayı reddettiğinde, ya da algoritma tarafından belirlenen sürede yapamadığında veya bir müşteri şikâyeti olduğunda, yine algoritma tarafından platforma girmesi engelleniyor. Bu, cep telefonundaki algoritmadan yeni iş talimatı alamaması, yani işten atılmış olması anlamına geliyor, ama burada artık bir “insan” tarafından bir insana yazılmış “işten atıldınız” mesajı bile yok.’’

Fabrika işçilerinin insanüstü bir hızla çalışan makinelerin bir çarkı, bir dişlisi haline getirilmesi gibi, platform işçileri de insanlık dışı koşullarda insanüstü bir hızla çalışmayı dayatan dijital algoritmaların bir istatistik verisine indirgenmiş durumda.’’

Yazının ilerleyen kısımlarında da birçok başlık verilerle okuyucuya sunuluyor.

Çalışma koşullarındaki iş güvenliği ihmallerinin getirdiği kazalardan, yeni diye sunulan platform kapitalizminin, yaygınlaşan çağdışılığına kadar sınıflar arası eşitsizliğin bugüne uyarlamalarını da derli toplu görme olanağı elde ediyoruz.

'Çocuk işçiler’

Dergide tarihi hayli eskilere dayanan çocuk işçiliği konusu da atlanmamış. Ezgi Okman imzalı yazıda çocukların sömürüsünün yarattığı yıkım şu sözlerle ifade ediliyor:

‘’En son yayınlanan Küresel Çocuk İşçiliği Tahminleri’nin verilerine göre dünya çapında en az 152 milyon çocuğun çalıştırıldığı ve son yirmi yılda aynı ilerleme hızının devam etmesi durumunda, 2025 yılına kadar en az 121 milyon çocuğun çocuk işçiliği ile karşı karşıya kalmaya devam edeceği belirtiliyor.

Sayılarda karşımıza çıkan derin sömürüde yüz milyonları konuşuyoruz.

Yüzmilyonlarca çocuğun sermaye sınıfının iştahına nasıl kurban verildiğini sık sık hatırlatan Okman, İsig Meclisi’nin raporuna atıfla Türkiye’de iş cinayetine kurban giden 62 çocuğun, 21’inin 14 yaşın da altında olduğunu söylüyor.

14 yaşından küçük olduklarından, yasal olarak da çalıştırılmaları tamamen yasak olmasına karşın; Çorum Alaca’daki Ali Kubacık gibi Mersin’deki Ula Kerem gibi, Şırnak’taki Yusuf Ata gibi, Osmaniye’deki Mustafa İletmiş ve Mehmet Ali Kırcılı gibi, Siirt’teki Delil Alış gibi pamuk toplarken, çobanlık yaparken, narenciye paketlemesinde ya da inşaatta çalışırken yaşamlarını kaybettiler.

Diğer 41 çocuk ise öldükleri sırada ya inşatta ya hayvan otlatmak için kırsal alanda, ya mobilya atölyesinde ya da oto tamircide çalışıyordu.

Ya Van’dan otel inşaatında çalışmak üzere Bodrum’a ya da Şanlıurfa’dan tarım işçiliği yapmak için Eskişehir’e gelmişti. Bu çocuklardan bazıları okullarına devam ediyordu ama ya harçlığını çıkarmak ya da ailesine destek olmak için iş de bulmuştu. Suriye’deki ya da Afganistan’daki savaştan kaçarak Türkiye’ye gelen bazı çocuklar ise savaşın yaşamı yerle bir ettiği ülkelerinde bıraktıklarının ardından, çok zor da olsa yeniden bir yaşam kurmak için kayıt dışı çalıştırıldıkları atölyelerde depolarda yaşamını kaybetmişti.’’

Kapitalizm ‘insanca yaşam’ fikrine düşman

İsig Meclisi’nin 2-3 ayda bir düzenli periyotlarla çıkarmayı planladığı derginin ikinci sayısında oldukça geniş olan kapsamın detaylıca değinemediğimiz kısımları da oldu elbette. Bunun, derginin, oldukça esaslı oluşuyla ilişkili olduğunun altını çizmek gerekir.

ikinci sayıda, doğduğumuz gün borçlanarak başladığımız, sömürü düzeninde yaşamda, karşımıza patronların ve onların siyasal iktidarlarının koyduğu birçok engeli, hak gaspını görme şansı ediniyoruz.

İsig Meclisi tarafından hazırlanan ve 13 yazıdan oluşan derginin bu sayısının yoğun bir kolektif üretimin eseri olduğu anlaşılıyor. Biz de bu sayıyı tüm soL okurlarının dikkatine sunuyoruz.