27 Temmuz'da, çoğunluğu Şii olan Halk Seferberlik Güçleri'nden (Haşdi Şabi) iki tugay, Irak Tarım Bakanlığı'na baskın düzenleyerek polisle çatıştı.

Bir polis memurunun ölümüne yol açan olay, bir mevki mücadelesi olarak görülebilse de, Haşdi Şabi tugaylarının saldırının sınırlarını da gösteriyor.

El Cezire'nin edindiği bilgiye göre, tugaylar, Bağdat'ın Kerh bölgesindeki bakanlık ofisinin başkanı Ayed Hadim Ali tarafından göreve çağrılmıştı. Ali'nin Ketaib Hizbullah ile bağlantılı olduğu ve bakanlığa saldıran tugayların da aynı şekilde hareket ettiği belirtiliyor.

Olay, Irak devleti için Haşdi Şabi gruplarını yasaları çiğnemekten sorumlu tutup tutamayacağının bir testi olarak da görülüyor.

Irak hükümeti ise, Haşdi Şabi'yi devlete tamamen entegre edecek yeni bir yasanın çıkarılmasının bunu başarmalarına yardımcı olacağını savunuyor. Tasarıyı destekleyenler, bunun Haşdi Şabi'yi hukukun sınırları içinde hareket etmeye teşvik edeceğini savunurken, karşıtları ise zaten çok güçlü olan milislere yasal bir kılıf sağlayacağından endişe ediyor.

Haşdi Şabi nedir?

Halk Seferberlik Güçleri olarak da bilinen Haşdi Şabi, çoğunluğu Şii silahlı gruplardan oluşan ve bazıları komşu İran ile yakın bağları olan bir çatı örgütü. Bu gruplardan birkaçı, Irak'ın ABD işgaline karşı direnişi sırasında ortaya çıkmıştı.

Örneğin Asaib Ehlil Hak, 2007 yılında Şii isyanının eski baskın kolu olan Ceyş el Mehdi'den ayrılmıştı. Grup, İran'ın desteğini alarak Irak'ta önemli bir güç odağı haline gelmiş ve daha sonra dönemin Devlet Başkanı Beşar Esad'ın cihatçı grupları bastırmaya çalışmasını desteklemek için Suriye iç savaşına müdahale etmişti.

Ketaib İmam Ali, Haşdi Şabi içindeki daha küçük de olsa bir diğer grup. İran'daki Lübnan Hizbullahı örgütünden eğitim aldı ve savaşın en yoğun olduğu dönemde Suriye'ye savaşçı gönderdi.

Ketaib İmam Ali de dahil olmak üzere, Haşdi Şabi gruplarının çoğu, Iraklı Şii lider Ayetullahı Ali es-Sistani'nin 2014 yılında, tüm sağlıklı erkekleri Irak'ı IŞİD'den korumak için devlete katılmaya çağıran bir fetva yayınlamasının ardından oluşmuştu.

O dönemde IŞİD, Suriye ve Irak genelinde İngiltere büyüklüğünde geniş toprak parçalarını kontrol ediyordu. IŞİD, Irak'ın Musul şehrini bile ele geçirerek buradan bir "hilafet" ilan etmişti.

2016'da ulusal güvenliğin bileşeni oldu

2016 yılına gelindiğinde, Irak parlamentosu Haşdi Şabi'yi devletin ulusal güvenliğinin bir bileşeni olarak tanıyan bir yasa çıkarmıştı.

Ancak yasa, komuta ve kontrol ile bütçe denetimi konusunda netlik içermiyor. Yasa, ayrıca bazı grupların ülkede konuşlu ABD varlıklarına ve askerlerine saldırmak için tek taraflı eylemlerde bulunmasını engelleyemedi.

Örneğin, 2024 yılında Haşdi Şabi'ye 3,4 milyar dolarlık bir bütçe verildi. Bu rakam Lübnan'ın o yılki toplam bütçesini aşıyordu.

Bu rakam, aynı yıl Irak Savunma Bakanlığı'na tahsis edilen 21,1 milyar dolara kıyasla küçük olsa da, devletin kesin bir üye listesine bile sahip olmadığı bir kuruma tahsis ettiği düşünüldüğünde önemli bir miktar.

Kayıtlı her Haşdi Şabi grubu, ödeme yapılacak isimlerin bir listesini sunuyor. Bu listeler daha sonra Maliye Bakanlığı tarafından inceleniyor. Ancak Chatham House düşünce kuruluşunun 2021 tarihli bir raporuna göre, Haşdi Şabi liderleri ödemelerin itirazsız bir şekilde yapılmasını sağlamak için sıklıkla müdahale ediyor.

Grup son 10 yılda nasıl büyüdü?

Tahminlere göre Irak'ta bugün 238 bin Haşdi Şabi savaşçısı var.

Devlet bütçesinden pay almak, Haşdi Şabi'nin Irak'ta meşru bir varlık olarak kendini konumlandırma çabasına yardımcı oldu.

Haşdi Şabi grupları son 10 yılda siyasi kanatlar oluşturdu, parlamento seçimlerine katıldı ve kilit bakanlıklarda önemli idari pozisyonlar elde ettikten sonra devlet gelirine erişim sağladı.

Ancak güçlendikçe, bazıları himaye ağlarını ve kilit bakanlıklar üzerindeki nüfuzlarını korumak için devlete karşı silahlarını kullandı.

2021'de İran bağlantılı Haşdi Şabi grupları, dönemin Başbakanı Mustafa el Kazimi'nin evine bir insansız hava aracı fırlatmıştı. Bu saldırı, grubun son seçimlerde birçok parlamento sandalyesini ve dolayısıyla devlet imkanlarına erişimini kaybetmesinin ardından hükümeti devirme girişimiydi.

Yeni yasa ne getirecek?

Irak hükümeti yeni yasayı Mart ayında hazırladı. Bu yasa, tüm Haşdi Şabi gruplarına resmi ve kalıcı bir istihdam sağlayacak ve onları Başbakan Muhammed Şii es-Sudani'nin başkomutanlığı altına alacak.

Taslak yasanın savunucuları arasında, Koordinasyon Çerçevesi olarak bilinen beş Şii partisinden oluşan bir blok da yer alıyor.

Haşdi Şabi için en önemlisi, yasanın ABD ve İsrail'in İran'ın vekilleri olarak gördükleri grupları hedef almakla tehdit ettiği bir dönemde, çok ihtiyaç duyduğu yasal korumayı sağlaması.

Yasa, Haşdi Şabi üyelerine istihbarata tam erişim sağlayacak olsa da, bazıları bunun riskli bir teklif olduğunu, çünkü istihbaratın İran'a iletilebileceğini savunuyor.

Ancak bir yandan da birçok Haşdi Şabi grubunun İran çıkarlarını takip etmekten çok, kendi güç tabanları ve varlıklarıyla ilgileneceği tahmin ediliyor.

ABD huzursuz

Beklendiği üzere, ABD yetkilileri, Irak'a yasayı geçirmemesi için baskı yapıyor. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio'nun Es-Sudani'ye, yasanın "İran nüfuzunu ve silahlı terörist grupları kurumsallaştırarak Irak'ın egemenliğini baltalayacağını" söylediği bildiriliyor.

Iraklı yetkililer ise, devletin Haşdi Şabi grubunu dağıtamayacağını ve bunu yapma yönündeki herhangi bir girişimin mezhepsel şiddeti tetikleyebileceğini savunuyor.

Irak'ta Haşdi Şabi üyeleri Tarım Bakanlığı'na baskın düzenledi: 1'i polis 2 ölü