Yollar, insanlık tarihinde yalnızca mesafeleri aşmayı sağlayan güzergâhlar olmanın çok ötesinde, toplumların kültürel genetiğini şekillendiren temel damarlar olarak işlev görmüştür. Antropolojik açıdan bakıldığında, ilk göç rotalarından antik ticaret ağlarına kadar oluşan her patika; dillerin, inanç sistemlerinin, mitlerin, üretim pratiklerinin ve hikâyelerin kıtalar arasında taşınmasını sağlamıştır.

Yollar boyunca taşınan kültürler, inançlar ve gündelik yaşam nesneleri, aynı zamanda bu kültürel devinimin izlerini görünür kılan bir harita oluşturmuştur.

Farklı coğrafyalardaki izole toplulukları birbirine bağlayan bu ağlar, yalnızca maddi malların değiş tokuş edildiği güzergâhlar değil, aynı zamanda toplumsal belleğin ve ortak kültürel pratiklerin inşa edildiği dinamik karşılaşma alanları olmuştur.

Bu bağlamda yollar, insanın sınırları aşma, mekânı dönüştürme ve kendinden farklı olanla bağ kurma arzusunun yeryüzüne kazınmış en kalıcı kültürel izlerinden biri hâline gelmiştir.

Hâl böyle olunca yollar türkülerin hem konusu hem de konuğu olmuştur. Yolculuklara eşlik eden türküler bir yana, doğrudan yolu konu alan türkülere baktığımızda Anadolu insanının yollarla kurduğu ilişkiyi de görürüz.

Bu hafta Yusuf Şaylan ile birlikte İnsanların Türküleri'nde konusu yol olan türküleri konuşacağız.

Aşan bilir karlı dağın ardını

İlk toplulukların besine ve yaşam kaynaklarına ulaşmak için katettiği mesafelerden başlayarak yol, insanlık tarihinde çoğu zaman aşılması gereken bir engel ya da mesafe olarak karşımıza çıkmış. Malum, zor zamanlar: Bir yanda karlı dağlar, diğer yanda susuz çöller. Her birinin ardında ulaşılacak kıymetli şeyler düşlenmiş.

Yusuf Şaylan, önce mesafenin aslında ne kadar göreli olduğuna değinerek başlıyor söze.

"Eskiden daha uzun görülürdü yollar. Yani bugün bizim için çok da normal olan bir sürü şey eski zamanların mesafeleriyle tanımlanıyordu. Yarın için de bugüne ait şeyler böyle olacak. Sonuçta üretici güçlerin gelişimi bu süreci hem hareketli kılacak."

Çayından bir yudum alan Şaylan, Çalıkuşu romanındaki örneği hatırlıyor.

"Çalıkuşu romanı mesela. Herkesin aklında ne var? Bir öğretmen kalkıp Anadolu'nun ücra, uzak bir yerinde öğretmenliğe gidiyor. Ama düşününce orası Bursa'da bir köy. Öğretmen İstanbul'dan gidiyor. Bugün için ne kadar yakın mesafeler değil mi? İşte mesafeleri aşacak şeyi nasıl tanımladığınız uzağı yeniden şekillendiren bir şeye dönüşüyor. Mesafe aynı mesafe. İnsan aynı insan ama değişen şeyin kendisi bu hayatı değiştirmek isteyenler için de heyecan verici değil mi?"

Yola yolladım seni de yollar yormasın seni

Bazen şifaya, bazen ekmeğe, bazen bir yudum serin suya, bazen de sevgiliye ulaşmak için aşılan yollar türkülere konu olmuş. Keklik gibi kanadını süzemeyen insan, bu yollar üzerinde konaklayabileceği hanlar ve kervansaraylar kurmuş.

Yolun etrafında "yolcu", "misafir", "sefer" ve "konak" gibi sözcükler de birbirine bağlanmış. Arapça kökenli "misafir" sözcüğü yolculuk ve sefere çıkmakla ilişkiliyken, Türkçedeki "konuk" sözcüğü ise bir yerde konmak, konaklamak fikrini taşır. Bugün Azerbaycan Türkçesinde de kullanılan "qonaq" sözcüğü Türkçedeki "konuk"la aynı kökten gelir. Sovyet Azerbaycanı'nın güzel sesi Reşid Behbudov'un "Yar Bize Konak Gelecek" türküsü de bunlardan biri.

Şaylan, yolların dönüşümüne ulaşım araçlarının değişiminin de eşlik ettiğini hatırlatıyor. Atlar, arabalar ve trenler böylece hem yollara hem türkülere giriyor.

Şaylan şöyle devam ediyor:

"Üretici güçlerin gelişimi, toplumların gelişimiyle ilişkisini göz önünde bulundurmak gerekiyor tekrar edersem. Feodal dönemde at, eşek, kağnı. Sonra traktör, hatta traktör çok daha yeni Türkiye'ye gelişi. Mesela bizim köye gelişini hatırlıyorum, 1966-1967 yıllarıdır ilk gelişi. Hatta o traktörün nereden geçeceği köyde kavgaya neden olmuştu. Klasik bir modernleşme öyküsü gibi. Her yerde kağnıcılar, at arabacılar bu otomobillere karşı çıkmış, yolların kısalması bazen de hakim olan şeyleri yıkıp geçmiş."

Belgrat yolu uzun urgan

Sevdalar, ayrılıklar, savaşlar ve kıtlıklar yolların kimi zaman sebebi, kimi zaman da sonucu olmuş. Dağılan coğrafyalar ve savaşlar bu yolları yeniden tanımlamış. Anadolu da yolların açıldığı, kapandığı, yeniden örüldüğü; köprülerin kurulup yıkıldığı nice ana sahne olmuş.

Yol, zaman içinde farklı anlamlar da kazanmış. Yusuf Şaylan, sözcüğün bu farklı anlam katmanlarına dikkat çekiyor.

"Türkçe Sözlük'te yol kelimesinin pek çok anlamı vardır. Bunların bazısı karada, havada, suda bir yerden bir yere gitmek için aşılan uzaklık. Bazen yerleşim alanlarını bağlamak için açılmış ulaşım şeridi ya da bir amaca ulaşmak için başvurulan yöntem, çare. Yol aynı zamanda davranış, tutum. Usul, tarz ya da Alevi inancında yol, erkân: Davranış kuralları, töre anlamında da kullanılmış. Özün eğri ise yola zararsın dediği şey daha soyut bir anlam."

Kalkan ile Kapıtaş'ın arası

Yol ve yolcu sözcüklerinin yanı sıra rehber, öncü ve "yol bilen" gibi kavramlar da türkülere girer.

Ancak asıl dönüşüm, yolun kapitalist pazarın örgütlenmesindeki belirleyici rolüyle birlikte yaşanır.

Şaylan bunu şu sözlerle anlatıyor:

"Yol ve kentleşme derlerdi eskiden. Kapitalizmi okurken, anlatırken hep bize dikkat etmemiz gereken şeyler olarak aktarılırdı. Ve okudukça bunun sahiden de böyle olduğunu gördük, anladık. Kapitalizmin en önemli sorunlarından birisi sadece üretim değil, aynı zamanda üretimi pazara ulaştırma derdidir. Burada yolların ve pazarlama meselesinin önemli bir rolü vardır. Sonuçta ürünü ulaştırmak gerekiyor. Mesela bizim coğrafyamızdan örnek verelim. Bir zamanlarda yollar sloganların konusuydu. Batıya yol, doğuya karakol gibi kıyaslamalar olurdu. Ya da tozlu Alevi yolları hep ayrımcılığın simgesi olageldi."

Burada kapitalizmin yol açma hikâyeleri de karşımıza çıkar. Kimi zaman dağlar delinmiş, kimi zaman demir ağlar örülmüş ve uzak coğrafyalar birbirine bağlanmıştır. Dağları yaran, yolları açan bu ağır emeğin ardında kimi zaman azınlıklar ve gayrimüslimler, kimi zaman da mahkûmlar vardır.

Yol açmak da bu nedenle hayatımızda hem gerçek hem mecazi anlamıyla yer etmiş bir kavramdır.

İşte bu türkülerden biri de "Kalkan ile Kapıtaş'ın Arası". Bugün Kaputaş Plajı'yla tanınan Kalkan-Kaş yolunda çalışan yol işçilerinden bazıları, yol yapımı sırasında düşerek hayatını kaybetmişti. Bugün yol üzerinde, yaşamını yitiren işçileri hatırlatan bir tabela hâlâ duruyor.

Bir de o günlerden geriye kalan türkü var: "Kalkan ile Kapıtaş'ın arası, yol mu bulamadın dağlar arası..."

Söyleşimizin sonunda Şaylan, yolların türkülerde bıraktığı geniş izden söz ediyor:

"Yollar iki mekân arasını ve bu mekânlardaki tarafları birbirine bağlayan uzun bir urgandır; bir tarafta gurbet, bir tarafta sıla vardır. Yol üstündeki en büyük engel ise dağlardır. Dağlar iplerin üzerindeki düğümler gibidir. Bu düğümler çözülmeden sılaya yol yoktur. Yollar bu kadar engelle dolu olunca, yol, ayrılık anlamına gelince, ayrılığın acısı ile umutlar kuşlara, özellikle turnalara, rüzgâra, mektuplara, postacıya, uzayıp giden telgraf tellerine, Hızır'a, trenlere bağlanır."

Söyleşimizi bitirirken artık yolların gökyüzüne uzandığı bir çağdayız. Türküler de kuşkusuz yeni yolların ve yeni yolculukların öykülerine eşlik etmeyi sürdürecek.

Haftaya başka bir öyküde buluşmak üzere, bu haftalık sohbetimizi burada noktalıyoruz.