Kapak Resmi: İlya Repin, 1870-73, “Volga’da Sal Çekicileri”, Rusya Devlet Müzesi- St. Petersburg 
 

Repin’in ikonik resmi “Volga’da Sal Çekicileri” Rusya’da gerçekçilik akımına dair önemli bir dönüm noktasıdır. Resmin diğer adı olan “Burlaki” yani Burlaklar, Rusya’da 17. yüzyıldan 20. yüzyılın başlarına kadar mavnaları ve diğer gemileri çeken işçilere verilen isimdir. Repin, güneşin altında çalışan Burlakları resmederken her biri üzerinde ayrıca durmuş, duygularını, karakterlerini ortaya çıkaracak detaylara yer vermiştir. Resim, hem konusu hem de ele alınış yöntemi açısından sadece yapıldığı dönemde değil sonrasında da kendinden bahsettirmiştir. Gelin, Repin’in sanat hayatında da ayrı bir yere oturan "Volga’da Sal Çekicileri”ne yakından bakalım… 

Repin bu resmi yaptığında henüz Güzel Sanatlar’da öğrencidir ve dolayısıyla kariyerinin erken dönemindedir. Aslında bu tarihe kadar genelde İncil’de geçen anlatılardan dinsel ya da mitolojik resimler yapmıştır. Ama, 1860 yılında yapmak istediği başka bir resimle ilgili St. Petersburg yakınlarında küçük bir kasabaya, Ust-Izhora'ya geziye çıktığında Burlaklarla karşılaşır ve çok etkilenerek suluboya bir deneme yapar. Suluboyada istediği sonucu alamayınca daha fazla araştırma yapmak için Volga Nehri’ne gitmeye karar verir. Tüm yaz aylarını bu araştırma ile geçirecek olan Repin, Volga’ya yakın Samara adlı küçük bir kasabada kalır. Her gün Burlaklarla konuşmak ve onları yakından tanımak için yanlarına gider, onlarla vakit geçirir, ahbaplık kurar ve eskizler çalışır. Örneğin Kanin adındaki Burlağın önceden keşiş olduğunu öğrenir. Bu hikayeler biriktikçe Repin’in resmindeki karakterler de canlanmaya başlar. Burlaklar genelde topraksız, yoksul köylülerdir ve ilkbahardan, sonbahara kadar mevsimlik işçi olarak çalışırlar. Çünkü Volga nehri donduğunda çekilecek gemi de kalmaz. Aralarında gündelikçi olarak çalışan işçiler de vardır. Ortak noktaları ise o dönem Rusya toplumunun en alt katmanını oluşturuyor olmalarıdır.

İlya Repin, “Volga’da Sal Çekicileri” için eskiz 

 İlya Repin, “Volga’da Sal Çekicileri” için eskiz

İlya Repin, “Volga’da Sal Çekicileri” için eskiz 

Burlaklar resmi, tam da bu yüzden, Rusya İmparatorluğundaki toplumsal eşitsizliği en alt katmandaki işçiler üzerinde gösterdiği için soylulardan ve bazı sanatçılardan tepkiler almıştır. Örneğin Dostoyevski resim hakkında düşündüklerini günlüğüne şöyle yazar1:  

“Bir gazetede Bay Repin’in yedekçileri [Burlaklar] üzerine yazılanları okuyunca birden korkuya kapıldım. Bir kere, konusu ürkütücüydü: Yüksek sınıfların halka ödemediği borçlar [Narodnikler’in kavramı, halka manevi borçlu olmak anlamında kullanılıyor] üzerine bilinen sosyal düşünceyi en çok yedekçilerin yansıttığı kabul edilir bizde... Bu insanların tümünü, alınlarındaki o malum yaftayla üniformalı görmeye hazırladım kendimi; sonra bakın ne oldu. Neşeme bakılırsa tüm endişelerim boşunaymış: Su katılmadık yedekçilerden başkası değillermiş. Tabloda görünenlerden hiçbiri seyredene: ‘Ne kadar mutsuz olduğuma baksana, halka bir ölçüde senin de borcun var!’ diye haykırmıyor. Sadece bu bile ressamı çok başarılı kılabilir. Anlı şanlı bildik tipler: Öndeki iki yedekçi gülümsüyor gibi, hiç değilse pek ağlamıyorlar ve sosyal durumlarını hiç de düşünmüyorlar. Bir asker bozuntusu [Burlak] hile düzen peşinde, gizliden piposunu doldurmak istiyor.” 

Dostoyevski'nin gerici bir ideolojiye sahip olduğunu bilen okur belki de bu yorumlara şaşırmayacaktır; ama yine de devamında alt kademeye olan nefreti engel olunamaz biçimde ortaya saçıldığında sınıf düşmanlığı daha dikkat çekici hale geliyor. Alıntı kısmını uzatmak pahasına paylaşıyorum:

“Ancak Bay Repin’de bazı abartmalar gözden kaçmıyor: Özellikle giysilerde, sadece iki yedekçinin giysilerinde... Bu kadar perişan, paçavralar içinde olamazlardı: Örneğin gömlek, kazayla kıyma makinesine düşmüş gibi. Yedekçilerin ışıl ışıl giysilere bürünecek halleri yok. Elbette bu insanların nereden geldiklerini herkes biliyor: En azından basından sıkça öğrendiğimiz gibi, evlerinde yaşadıkları kış boyunca neredeyse bitki kabuklarıyla beslenirler; bahara doğru, hiç sözleşme yapmadan, sadece pirinç lapasına mavnalarda kürek çekmeye giderler. Daha çalışmaya başladıkları ilk günde açlıktan lapaya saldıran ve aşırı yemekten “çatlayarak” ölen yedekçiler olduğu biliniyor. Hekimler cesedi yarıp incelediklerinde, boğazına kadar lapayla dolu olduğunu görmüşler. Bazen böyle insanlarla karşılaşılıyor işte! Ama sükût altındır yine de, bir de böyle bir gömleği üzerinizden çıkardıktan sonra insan bir daha giyemez, zaten giyilecek hali de kalmamıştır.” 

Dostoyevski, gündelik hayatın resmedilmesinden rahatsızlık duyar, ressamları kültür eksikliği ile eleştirir. Ona göre sanatçıların gerçeklik takıntısı tartışmalıdır, zira şeylerin gerçekliğine ulaşılamaz. Felsefi olarak gerçeklik tartışmasına girmek yerine 1900’lerden bir Burlaklar fotoğrafına yer verip Repin’in resminde yer alan gerçekliğe geri dönelim.

Volga Nehri Üzerinde Burlaklar, 1900’ler, Kaynak: Burlak - Vikipedi

Repin’in resimde ele aldığı gerçeklik sadece figürlerin gerçeğe yakın bir biçimde resmedilmesinden kaynaklanmaz. Aynı zamanda gerçeklik, geçmiş ve gelecekle olan ilişkisi bağlamında bir diyalektiğe oturur. Bu da onun değiştirilebilir olduğuna dair umutlu bir yaklaşımdır. Belki de bu umut kafasını kaldırmış ve yüzüne güneşin aydınlığı vurmuş genç Burlaktadır. Bu bakımdan ilk örneklerini Courbet ile Fransa’da görmeye başlayacağımız gerçekçilik ile bir birbirine yakındır.  

Dostoyevski’nin tespit ettiği üzere Burlakların kıyafetleri belki de abartılı bir biçimde eskidir, ana esere gelene kadar yapılan çalışmalara baktığımızda kıyafetlerin sanatçının birinci önceliği olmadığı ortaya çıkar. Repin, bazı çalışmalarda kıyafetlerle ilgili çok da detaya girmeden kabataslak resmetmiştir. Ancak ön çalışmalar ve ana resim arasındaki dikkate değer fark arka sağ tarafta görünen motorlu geminin son versiyona eklenmiş olmasıdır. Bu yavaş yavaş gündelik hayatta etkisi artacak olan Sanayi Devriminin işaretleridir. Motorlu araçlar yaygınlaştıkça fiziksel güçle çekilmesine gerek kalmayacak ve 20. yüzyılın başları itibariyle Burlaklık ortadan kalkacaktır. Repin, işçilerin yerine geçecek olan makinayı resme katarken, gelecek ile de simgesel bir bağ kurar. 

İlya Repin, 1870, ”Volga’da Sal Çekicileri 1” 

 İlya Repin, 1872, “Volga’da Sal Çekenler” 

 Resmin son versiyonu: İlya Repin, 1870-73, “Volga’da Sal Çekicileri”, Rusya Devlet Müzesi-St. Petersburg 

Geçmiş ve gelecek arasında kurulan bu bağ, yıllar sonra Sovyetler Birliği’nde yapılan bir propaganda posterinde de karşımıza çıkacaktır. 1950 yılında yapılan posterde, bir zamanlar gemilerin Burlaklar ile çekiliyor olduğu ama artık gelişmiş bir ülke olarak bu şartlarda insanların çalışmasına gerek kalmadığı, yaşlı bir Sovyet vatandaşı tarafından genç olana anlatılmaktadır. Şüphesiz biri geçmişi, öteki geleceği simgelemekte ve Repin’in ünlü resmi arkada tarihi bir belge gibi yer almaktadır. Meraklısı için posterdeki diğer detaylar şöyle: Posterin sloganı “Halkın Rüyaları Gerçekleştirildi”; masada Pravda gazetesi var, başlığı “Büyük Komünizm Projesi”; çocuğun okuduğu kitap Nekrasov’un “Rusya’da Kimler İyi Yaşar” adlı, halkın çektiği zorlukları anlatan şiir kitabı.

Repin’in Narodnikler’e duyduğu sempati ve aynı zamanda kariyerini tehlikeye atmamak için hiçbir zaman radikal davranmadığı biliniyor. Resimlerinde ise sıklıkla Narodnikler hakkında öykülere yer vermiştir. Bununla ilgili daha önce soL Portal’da yazılmış şu yazıya bakılabilir2.  

“Volga’da Sal Çekicileri” resmi ile Repin’in hem ele aldığı konuların hem de biçimsel olarak ortaya çıkan yeni tutumunun ideolojik yaklaşımının bir sonucu olarak değiştiğini söyleyebiliriz. Rusya’da bir ölçüde sanayinin gelişmesi ile ama aslında eşit bir toplumun yaratılması ile tamamen ortadan kalkan Burlaklar, kapitalizmin sosyalizmle kesintiye uğramadığı ve işçiliğin hep en ucuz şey olduğu ülkelerde belli versiyonları ile devam ediyor. Repin’in ünlü eserini anımsattığı için yıllar önce çektiğim bir fotoğrafı bu bağlamda paylaşmak istiyorum. 

Gerçeğin değişebilir olmasına... 

Fotoğraf: Endonezya, 2017