Emekçilerin kanı canı üzerine kurulu sermaye düzeni, dün İzmir Aliağa’da 18 can aldı. Olabilecek en vahşi biçimde. 

HABAŞ tesisi ölüm fabrikası gibi. Kurulduğu yıl kendi patronuyla başlayıp bugüne kadar pek çok can almış bir fabrika. HABAŞ’a özgü bir durum değil, yani münferit değil. Madenlerin, ağır sanayinin “fıtratı” hiç değil. Sermayenin kâr hırsının “normal” haline getirdiği anomalilerin ürünü. Türkiye’de demir-çelik sektörü ne yapar, patronlar nasıl kazanır diye şöyle bir bakıldığında başka türlüsünün mümkün olmadığı kolayca anlaşılıyor.

Özelleştirmenin kanlı sonuçları

Türkiye’de demir-çelik üretimi, şakaya gelmez ağır sanayi tesislerinin devlet kontrolünde, her tür detayı düşünülmüş, hesaplanmış yatırımlar olarak kurulmasıyla başladı. Karabük Demir-Çelik, Ereğli Demir-Çelik, İskenderun Demir-Çelik sadece üretim tesisleriyle değil sosyal olanaklarıyla da örnek tesisler olarak kuruldu. 

Bu tesisler kamuya aitti. 

Sermayeye önce bu tesislerin etrafında simbiyoz olanakları yaratıldı, sonra bu tesislerden rol çalmaya özenen derme çatma tesisler geldi. Yetmedi, devlete ait üç büyük kuruluş özelleştirildi, sermayeye üç otuz kuruşa devredildi. Teşviklerin, sübvansiyonların ardı arkası kesilmedi, sektör “dünya şampiyonları” arasına girdi. Yeterli kalitede ve miktarda demir cevheri olmayan, demir-çelik üretimine uygun kömür kaynakları sınırlı bir ülke üretimde ve ihracatta zirveye nasıl oturdu?  

Düzenin çelik balonu

2025 yılı verilerine göre Türkiye, 38,5 milyon ton üretimle dünyanın en büyük 7. ham çelik üreticisi, Avrupa’nın en büyüğü. Çelik ihracatında ise dünyada 6. 

17,5 milyon çelik ihraç edip 19,8 milyon çelik ithal edilmiş. İhracat ağırlıklı olarak uzun ürün denilen inşaat demiri ağırlıklı ürünlerden ve borulardan oluşuyor. İthalat ise yassı ürün ağırlıklı, otomotiv, makine, savunma sanayi gibi alanlarda kullanılan daha nitelikli ve pahalı ürünler. Devletin entegre tesislerini özelleştirme kapsamına alıp yatırımı ucuz ve kolay elektrik ark ocaklı tesislere yol vererek yaratılmış bir tür demir-çelik “konfeksiyonculuğu” denebilir. 

1980’li, 90’lı yıllarda arz açığı bahanesiyle yol verilen, toplam toplumsal faydası düşünüldüğünde açık zarar yaratan elektrik ark ocaklı tesisler, şimdi de “yeşil dönüşüm” masallarıyla güzelleniyor. Şu sıralarda Antalya’da düzenlenen COP31’de de muhtemelen Türkiye’nin bu açıdan avantajlarını anlatıyordur birileri. HABAŞ’ta olan biteni “münferit sıkıntı” olarak niteleyip geçiyorlardır. Oysa demir-çelik sektöründeki büyüme hem nicel hem nitel daha fazlasını davet ediyor.

Patronların ve onlara hizmet edenlerin ülkenin ihtiyaçlarıyla hiç ilgilenmediğinin, hep birlikte en az yatırım riskiyle en yüksek kâra ulaşmak için ülkeyi nasıl ateşe attıklarının en iyi örneklerinden biri demir-çelik sektörü. Bir yanda ülkenin gelecekteki ihtiyaçları düşünülerek planlanmış, cevheri yüksek fırınlarda eriterek işleyen, ürün yelpazesi geniş entegre tesisler, bir yanda hurdayı eritip yeniden şekillendiren, derme çatma haddehanelerin türlü teşvikle, kayırmayla büyüdüğü bir yapı. Erdemir, İsdemir, Kardemir, özelleştirme, el değiştirme, piyasa ihtiyaçlarına uyarlanma diye baskılanırken ikinci grup eski tesislere eklemeler, yeni zihni sinir yatırımlar “ağır sanayi” tesisi zorunluluklarının yanından dolandı.

Gecekondu tesislerde kol gezen ölüm

HABAŞ’ın Aliağa tesisinin önemli sembollerinden biri olduğu 40 yıllık hikayenin bilançosu çok ağır: Hemen hepsi gecekondu denebilecek tesislerde “iş kazası” diye kanıksatılmaya çalışılan cinayetler hiç kuşkusuz en ağır sonuç. Ancak tamamı entegre tesislerden oluşan demir-çelik sektöründe entegre tesis ağırlığının yüzde 35’e düşürülmesi, ülkenin ihtiyacı olmayan ürünlerde atıl kapasite yaratılması, enerji ve hurda bağımlılığına rağmen Brezilya’ya bile uzun ürün ihraç edecek bir tablonun patronlara kazandırırken ülkeye kaybettirdiği bir büyük akıldışılık var. 

Çok ihtiyaç duyulan ürünlerin üretilememesi, bu ürünlere yönelik yatırımların yapılamaması, hatta engellenmesi de cabası. Dış ticaret açığına ve dolayısıyla cari açığa en büyük katkısı olan sektörlerden biri demir-çelik. Keza karbon salımına katkıda da çimentonun ardından ikinci sırada. Bir avuç demir-çelik patronuyla, bu yapıyla değer aktarılan uluslararası sermaye dışında kazananın olmadığı, halkın en dolaylısı enflasyon olmak üzere kanıyla canıyla bedel ödediği bir yapı.

Tekelleşmenin en güçlü olduğu sektörlerden biri demir-çelik. Bir gün bile bu şekilde çalışmasına izin verilmemesi gereken tesislerin on yıllardır istenildiği gibi çalışabilmesine göz yumuluyor. Buna teşvikler, sübvansiyonlar gibi destekler eklenince olağanüstü cirolar ve kârlar elde eden, sermaye sınıfının en semirmiş kesimlerinden biri ortaya çıkıyor.

soL'un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz. 

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.