Çin, Rusya ve İran’ın da aralarında bulunduğu BRICS bloğu üyesi ülkelerin katılımıyla düzenlenen ortak deniz tatbikatları, Güney Afrika kıyıları açıklarında başladı. 

Güney Afrika yönetimi, tatbikatları küresel ölçekte tırmanan denizcilik gerilimlerine karşı “hayati bir yanıt” olarak tanımlıyor.

Cumartesi günü başlayan ve bir hafta sürmesi planlanan “Barış İçin İrade 2026” tatbikatları, Hint Okyanusu ile Atlantik Okyanusu’nun kesiştiği Simon’s Town’da, Çin liderliğinde gerçekleştiriliyor. Çin Savunma Bakanlığı’na göre tatbikat programı; arama-kurtarma faaliyetlerini, deniz saldırı senaryolarını ve teknik bilgi paylaşımını kapsıyor.

Tatbikatlara katılan savaş gemileri, Güney Afrika ile Amerika Birleşik Devletleri arasında son dönemde artan siyasi gerilimlerin gölgesinde bölgeye konuşlandı. Washington yönetimi BRICS’i, yalnızca siyasi değil, aynı zamanda "ekonomik bir tehdit" olarak değerlendiriyor.

BRICS; Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika’nın baş harflerinden oluşan bir kısaltma. Güney Afrika hâlihazırda dönem başkanlığını yürütüyor. Ancak kurucu üyelerden Hindistan ve Brezilya, bu tatbikatlara katılmamayı tercih etti.

Tatbikatlara kimler katılıyor?

Tatbikatlara Çin ve İran muhriplerle, Rusya ve Birleşik Arap Emirlikleri korvetlerle, Güney Afrika ise orta ölçekli bir fırkateynle katıldı.

Cape Town’un güneyinde düzenlenen açılış töreninde konuşan Çinli yetkililer; Brezilya, Mısır, Endonezya ve Etiyopya’nın tatbikatları gözlemci statüsünde takip ettiğini açıkladı.

Törende konuşan Güney Afrika Ortak Görev Gücü Komutanı Kaptan Nndwakhulu Thomas Thamaha, tatbikatların yalnızca askeri bir faaliyet olmadığını vurgulayarak, “Bu, BRICS ülkeleri arasında ortak bir niyet beyanıdır” dedi.

Güney Afrika Savunma Bakanlığı ise tatbikatları, “denizcilik ve deniz temelli ekonomik faaliyetlerin güvenliğini sağlamaya yönelik bir BRICS Plus operasyonu” olarak tanımladı. BRICS Plus, bloğun çekirdek üyelerinin ötesinde yeni ülkelerle siyasi ve askeri etkileşimi genişletmeyi amaçlayan bir çerçeve olarak öne çıkıyor.

Yetkililer, BRICS’in tüm üyelerinin tatbikatlara davet edildiğini belirtti. İran, 2024 yılında bloğa katılırken; aynı dönemde Mısır, Etiyopya, Suudi Arabistan ve BAE de BRICS’e dahil edilmişti.

Tatbikatlar neden önemli?

Güney Afrika daha önce de Çin ve Rusya ile ortak deniz tatbikatları düzenlemişti. Thamaha, bu tür faaliyetlerin giderek karmaşıklaşan deniz güvenliği ortamında zorunlu hale geldiğini savunarak, “Bu, birlikte çalışma konusundaki ortak kararlılığımızın bir göstergesidir” dedi.

Savunma Bakanlığı’nın açıklamasında ise bu yılki tatbikatların; deniz ticaret yollarının korunması, ortak operasyonel prosedürlerin geliştirilmesi ve barışçıl deniz güvenliği girişimlerine yönelik işbirliğinin derinleştirilmesi hedeflerini yansıttığı ifade edildi.

Tatbikatlar, küresel jeopolitik gerilimin yükseldiği bir dönemde başladı. ABD’nin, Venezuela bağlantılı bir Rus petrol tankerine Batı yaptırımlarını ihlal ettiği gerekçesiyle el koymasından yalnızca üç gün sonra düzenlenmeleri dikkat çekti.

Söz konusu gelişme, ABD’nin Venezuela Devlet Başkanı Nicolas Maduro ve eşi Cilia Flores’in Karakas’tan haydutça kaçırması ve Donald Trump’ın Venezuela’yı “yönetme” ve petrol rezervlerini kontrol altına alma yönündeki açıklamalarının ardından geldi. Trump yönetimi ayrıca Küba, Kolombiya, İran ve yarı özerk Danimarka toprağı Grönland’a yönelik askeri müdahale tehditlerinde bulunmuştu.

Trump yönetimi BRICS’e nasıl bakıyor?

Donald Trump, bazı BRICS üyelerini “Amerikan karşıtı politikalar” izlemekle suçluyor. Çin ve Rusya ile ilişkiler gerginliğini korurken, Trump İran’a yönelik saldırgan söylemlerini sürdürdü, Hindistan’ı ise Rus petrolü alarak Moskova’nın Ukrayna savaşını finanse etmekle suçladı.

Ocak 2025’te göreve geldikten sonra Trump, tüm BRICS üyelerine ek yüzde 10 gümrük vergisi uygulama tehdidinde bulundu. Temmuz ayında yaptığı bir açıklamada ise, “BRICS diye temelde altı ülkeden oluşan bu yapıyı duyduğumda çok sert davrandım. Eğer gerçekten anlamlı bir şekilde birleşirlerse, bu çok hızlı biter” ifadelerini kullandı.

BRICS liderleri ise Temmuz ayındaki ortak bildirilerinde, ABD’nin adını doğrudan anmadan, “tek taraflı gümrük ve gümrük dışı önlemlerin artışına” dair küresel endişeleri dile getirdi ve İran’a yönelik askeri saldırıları kınadı.

Kimler katılmadı, neden?

Kurucu üyelerden Hindistan ve Brezilya tatbikatlara fiilen katılmadı. Brezilya gözlemci statüsünde yer alırken, Hindistan tamamen dışarıda kaldı.

ABD ile ilişkileri dengeleme arayışında olan Hindistan, ekonomik işbirliği platformu olarak kurulan BRICS’in giderek askeri bir çerçeveye kaymasından dolayı rahatsızlığını dile getiriyor. Ayrıca BRICS Plus ülkeleri arasında, örneğin İran ile BAE veya Mısır ile İran arasında, güçlü bir askeri ittifakı zorlaştıran ciddi çelişkiler bulunuyor. Hindistan'ın mevcut iktidarı, ayrıca İsrail'le yakın ilişkiler içerisinde.

ABD-Güney Afrika ilişkilerinde gerilim 

Tatbikatlara ev sahipliği yapmak, Güney Afrika’nın Washington ile ilişkilerini daha da germiş durumda.

Trump’ın yeniden göreve gelmesinden bu yana ABD, Güney Afrika ürünlerine yüzde 30 gümrük vergisi uyguladı.

Gerilimin önemli nedenlerinden biri de Güney Afrika’nın, İsrail’i Gazze’de Filistinlilere karşı soykırım yapmakla suçlayarak Lahey’deki Uluslararası Adalet Divanı’na başvurması oldu. Mahkeme, ön kararında İsrail’in eylemlerinin soykırım teşkil etme ihtimalinin bulunduğunu belirtmişti.

Ayrıca, geçtiğimiz Mayıs ayında Beyaz Saray’ı ziyaret eden Güney Afrika Cumhurbaşkanı Cyril Ramaphosa, Trump’ın “beyaz çiftçilere yönelik sistematik katliam” iddialarını reddetmişti.

Tüm üyelerin katılmaması: BRICS bütünlüklü bir cephe yaratabilir mi?

BRICS'e katılan ya da katılması beklenen ülkelerin önemli bir bölümünün ABD ve Batılı ülkelerle güçlü ekonomik, siyasi ve askeri ilişkilerini sürdürmesi, BRICS’i G7 karşısında yekpare bir “alternatif blok” olarak konumlandırma çabalarını zayıflatıyor. Özellikle iki yıl önce üyeliğe davet edilen Suudi Arabistan, BAE ve Mısır gibi ülkeler, BRICS üyeliğini Batı’yla ilişkilerin yerine geçen bir tercih değil, çok yönlü dış politikanın tamamlayıcı bir unsuru olarak ele alıyor.

Bu tablo, Hindistan ve Brezilya’nın tatbikata katılmayarak BRICS’in askeri ve siyasi anlamda sert bir karşı blok haline gelmesine mesafe koymasını da açıklıyor. Genişleme, BRICS’i daha bütünlüklü bir cepheye dönüştürmekten ziyade, geçişkenliklerin ve gri alanların belirleyici olduğu bir yapıya doğru evrildiğini gösteriyor.