Ana içeriğe atla

Home

soL Haber'de reklam yok, sadece haber var. Bunu birlikte sürdürüyoruz. Abone olarak desteğinizi gösterin.

Yükleniyor...

GÖRÜŞ | Aile arabuluculuğu ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddet

'Toplumsal cinsiyete dayalı eşitsizliğin ve şiddetin görünmez kılındığı bir hukuk politikası esasında toplumsal cinsiyete dayanan şiddeti olağanlaştırmakta ve ayrımcılığı derinleştirmektedir.'

Özge Yücel

Yayın Tarihi: 03.11.2021 , 10:44 Güncelleme Tarihi: 22.01.2025 , 10:54

Aile hukukundan kaynaklanan sorunlar sebebiyle yapılan yargılamaların bazılarında çekişme bulunsa bile malvarlığına ilişkin özel hukuk ilişkilerinden kaynaklanan uyuşmazlıklara dair yargılamalardan farklı esaslara tabidir. Öncelikle aile hukuku sorunları her ne kadar “aile” kavramıyla sınırlandırılmış gibi görünse de aileden bağımsız olarak ayırt etme gücünden yoksun kişilerin, çocukların, çeşitli sebeplerle korunmaya ihtiyacı bulunan erginlerin istismara karşı korunabilmesi ve ihtiyaçlarının karşılanabilmesi için gerekli bakımın ve hukuksal korumanın sağlanabilmesi için önlemlerin alınması da aile mahkemelerinin görevi kapsamındadır. 

Çocukların ve kendilerini korumaya yeterli olmayan erginlerin istismara ve suistimale karşı korunabilmesi ve gerekli önlemlerin alınması konusunda ilgili kişiler arasında görüş ayrılığı da olsa gerçek anlamda, hukuksal olarak bir çekişme bulunmamaktadır. Bir başka ifadeyle bu işler çekişmesiz yargı işi sayılmaktadır, dolayısıyla aile mahkemelerine bu işlerde resen araştırma, resen harekete geçme ve tarafların dava üzerinde tasarruf edememesi gibi özel hukuk işlerinde görülmesi alışılmış olmayan kamu hukukuna yakın ilkeler geçerli olmaktadır. Bunun temelinde yatan sebebin korunmaya ihtiyacı bulunan kişilerin korunmasının, istismarın önüne geçilmesinin kamusal bir mesele olarak algılandığı söylenebilir. Bu nedenle çocuğun kişiliğinin ve malvarlığının korunmasına ilişkin önlemler de korunmaya ihtiyacı bulunan erginlere ilişkin vesayet önlemleri de talebe gerek olmaksızın mahkemece resen yani kendiliğinden alınabilir ve hatta alınmak zorundadır. 

Aile hukuku içinde boşanma davası çekişmeli bir yargılama gibi görünse de çocukların velayeti, kişisel ilişkisinin düzenlenmesi ile çocuklara ödenecek iştirak nafakasının eşlerin takdirinde ve inisiyatifinde olmadığı açıktır. Eşler boşanma protokolü yapmış olsa bile çocukları ilgilendiren konularda çocuğun üstün yararına uygun önlemlerin alınması, velayete, kişisel ilişkiye ve nafakaya ilişkin olarak kendiliğinden araştırma yapılarak eşlerin beyanlarıyla bağlı kalmadan ve tüm ilgililerin, elbette çocuğun da görüşü alınarak karar verilmesi gerekmektedir. Bunun dışında salt eşlere ilişkin konularda da yoksulluk nafakası, maddi ve manevi tazminat gibi boşanmanın yan sonuçları yönünden yapılan boşanma protokolünün TMK madde 184 gereği hâkim tarafından onaylanması gerekmektedir. Eşler arasında yapılan bir anlaşmanın onaya tabi tutulmasının sebebi tam da aile ilişkilerinde bireyin özgürlüğünün, özerkliğinin mutlak bir özgürlük olmayıp toplumsal, psikolojik, dini baskılarla manipüle edilmiş ilişkisel bir özerklik temelinde anlaşma yapılmış olmasıdır. Böyle bir anlaşmanın eşlerin baskı ve korkudan uzak biçimde, özgür iradelerine dayanarak yapılıp yapılmadığının, aşırı yararlanma bulunup bulunmadığının hâkim tarafından denetlenmesinde yarar bulunmaktadır.

Boşanmanın yan sonuçlarından olmayan malların iadesi davası ile mal rejiminin tasfiyesi davası, tarafların tasarrufuna tabi olup çekişmeli yargılama hukuku kuralları geçerli olur. Bunun anlamı kişiler isterse anlaşma yaparak bu konudaki uyuşmazlığı ortadan kaldırabilir. Boşanmanın yan sonuçlarından farklı olarak malların iadesi ve mal rejiminin tasfiyesi boşanma kararına bağımlı değil, tümüyle ondan bağımsızdır. Boşanma kararı kesinleştikten sonra açılan tazminat ve yoksulluk nafakası davası bakımından da tarafların iradelerinin belirleyici olduğu belirtilebilir. 

Tarafların dava üzerinde tasarruf edebildikleri, hâkimin resen harekete geçme veya araştırma yetkilerinin bulunmadığı çekişmeli yargılama konusu olan işlerde dahi aile yaşamı içinde toplumsal cinsiyete dayalı eşitsizliğin, güç dengesizliğinin ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddetin göz ardı edilerek gerçek anlamda, eylemli olarak iradesi özgür ve birbirine denk güce sahip kişiler arasında bir uyuşmazlık varmış gibi muamele yapılması gerçeklere uygun değildir. 

Toplumsal cinsiyete dayalı eşitsizliğin ve şiddetin görünmez kılındığı bir hukuk politikası esasında toplumsal cinsiyete dayanan şiddeti olağanlaştırmakta ve ayrımcılığı, güç dengesizliğini derinleştirmektedir. Bu nedenle aile hukuku meselelerinde yargının özelleştirilmesi, anlaşmazlıkların bizzat bir mahkeme tarafından çözümlenmemesi, manipülasyonun, şiddetin, baskının ve güç dengesizliğinin olduğu gibi kabul edilmesi ve hatta meşrulaştırılması anlamına gelecektir. Aile mahkemesinin görevi tam da ilgili kişilerin içinde bulundukları psikososyal şartları da tahlil ederek toplumsal cinsiyete dayalı eşitsizliğin yaratmış olduğu güç dengesizliği içinde adil bir çözümü ortaya koymaktır. 

Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun’un 7. maddesinde hâkime sulh yoluyla çözüme tarafları teşvik etme yetkisi tanınmıştır. Böylece aslında yasa koyucu uyuşmazlıkların barışçıl biçimde giderilmesine olanak tanımıştır, ama uyuşmazlıkların barışçıl yolla hallinin mahkeme dışında serbest meslek icra eden arabulucu tarafından değil bizzat hâkim tarafından uzmanlardan yardım alarak gerçekleştirilmesi, özel yaşam ilişkilerinde emek sömürüsüne ve toplumsal cinsiyet eşitsizliğine bağlı olarak sosyoekonomik yönden dezavantajlı durumda bulunan kişilerin menfaatlerinin korunabilmesi bakımından, işin niteliğine daha uygun düşer. Üstelik arabuluculuk bürolarında buna başvurulması halinde sadece kadınların yaşamı, vücut bütünlüğü değil, aynı zamanda arabulucunun can güvenliği dahi tehdit altında olacaktır. Mevcut uygulamada avukatların dahi eril şiddet sebebiyle tehdit altında oldukları dikkate alındığında yargısal faaliyetlerin aile hukuku uyuşmazlıklarında özelleştirilmesinin bedeli çok ağır olacaktır, telafisi mümkün olmayan zararlar meydana gelecektir. 

Aile hukukuyla ilgili sorunlarda arabuluculuğun salt malvarlığıyla ilgili meselelerde düşünüldüğünü açıklamak ferahlatıcı bir açıklama değildir, çünkü velayet ve kişisel ilişkisi konusunda veya boşanıp boşanmama konusunda varılacak karar, anlaşma malvarlığıyla ilişkilendirileceğinden bir baskı, tehdit aracı olarak kullanılacaktır. Aile hukukunda hiçbir zaman malvarlığı meselesi, sadece bir malvarlığı meselesi olmayıp kişilerin özellikle kadınların ve çocukların kişiliğine, yaşamına, özgürlüklerine yönelmiş bir tehdit unsuruna dönüşmektedir. Üstelik erkeklerin evlilik içindeki zenginleşmesinin ücretlendirilmeyen ev içi emek sayesinde gerçekleştiği, evlilik süresince işlenen ve olağanlaştırılmış ekonomik şiddet oluşturan davranışların boşanma davasında sıklıkla ispat sorunları sebebiyle gündeme bile getirilemediği göz ardı edilmektedir.

Boşanma davalarında şiddetin pek çok yönü ve biçimi, aracı ya eşler tarafından kanıksanmış durumdadır ya da delil yetersizliği sebebiyle tartışma konusu edilmemektedir. Ama sıklıkla toplumda bahsedilen “geleneksel aile yapısı” tam da evliliğin son noktaya gelinceye kadar bitmemesi, bitirilmemesi yönünde bir eğilim gösterdiği için boşanma davalarının çok büyük çoğunluğunda görünen veya görünmeyen bir şiddet olgusu vardır. Şiddet olgusunun bulunduğu, güç dengesizliğinin olduğu bir ilişkide ise güç eşitliğinden bahsedilemeyeceği için arabuluculuğa başvurulması düşünülemez, bu durum arabuluculuğun etiğine uygun değildir. İstanbul Sözleşmesinde de aynı sebeplerle zorunlu arabuluculuğun yasaklanması öngörülmektedir. Dolayısıyla toplumun koşulları, aileye yüklenen değerler sebebiyle geliştirilmiş alışkanlıklar göz önünde bulundurulursa toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin derinleştiği ve meşrulaştırıldığı, normalleştirildiği bir düzende aile arabuluculuğunu dava şartı haline getirmek kadına yönelik şiddetin artmasına yol açacağı gibi şiddete karşı mücadeleyi de etkisiz hale getirecektir. 

soL YZ Beta, soL’un geliştirdiği ve soL arşiviyle çalışan bir yapay zeka robotudur. Kullanımı, soL abonelerine açıktır.