Ermeni ressamlar, sanat tarihi içindeki değeri ve öneminin yanı sıra, Anadolu’da bıraktıkları iz ve etkiyle de hafızalarımızda yer alıyorlar.  Bu zaman zaman bir tabloda kendini hissettiriyor, zaman zaman da bir şiirin dizesinde. 

Nâzım Hikmet’in, “Severmişim Meğer” şiirinin dizesinde konuk olur mesela İvan Ayvazoski. Namı diğer Ovanes Ayvazyan. Denizlerden bahsederken girer konuya Ayvazoski. Nâzım yaptığı deniz manzaralı tablolarla anar ressamı. Geçişi ise dizelerindeki gün batımında İstanbul kartpostalları ile yapar. Ayvazoski’nin resimlerinde İstanbul biraz da günün battığı yerdir çünkü. 

İstanbul’u Garabet Yazmacıyan da resmeder uzunca bir süre. Zaman zaman eski bir apartmandan denk gelirsiniz bu tabloluların replikalarına zaman zaman ise bir kartpostalda. Sadece Yazmacıyan’a ait bir bilinmezlik değildir bu. Sorun daha büyük olsa da içlerinde en çok ressamlar hak ettikleri değerden uzakta yaşıyorlar sanırım. 

İstanbul’dan Diyarbakır’a uzanalım. Bir dağ sırasını geçip dağlar ortasında bir ovada dünyaya gözlerini açar Zabel Boyacıyan. Diyarbakır surlarının gölgesinde. Onun resimlerinde sadece dağlar yoktur. Geleneksel Ermeni hikayeleri ve dini anlatıları da yer alır tablolarında. Her birini duvar halısı gibi resmeder adeta. Malum, Diyarbakır’dan Erivan’a kadar resimler duvarlarda, tablodan çok halılarda durur. Belki de büyürken Boyacıyan'ı en çok etkileyen, duvarlardaki halı resimleriydi. Kendisi bir elinde palet, bir diğerinde kalemle diyar diyar dolaşarak tamamlar ömrünü. 

Resim sanatında eğer bir Ermeni üslubu tarif etmeye çalışacak olsak sanırım ilk önce Ağrı Dağı imgesini başa yazmak gerekir. Bu sadece resimde değil, sanatın pek çok biçiminde kendini gösteriyor. Kanımca bir diğeri de canlı renklerle anlatılan pastoral hayatlardır. Kimi araştırmacılar bu canlı renkleri Rusya’nın aksine o kadar da soğuk geçmeyen kış aylarına ve yazın yeşeren koca bir hayata bağlıyor. Malum, beyaz geceler Moskova’nın, sarı sıcak bir bahar Erivan’ın konusudur. 

Mher Chatinyan'ın "Avlabar Çatısında Bahar" Tablosu

Mher Chatinyan işte tüm bu geleneksel kodlar ile kendi sanatını var eden bir ressam. Üstelik çok genç. Bu bağları kendinde yeniden var ederek koruyan bir ressam demek daha doğru olur bu nedenle. 1989 yılında eski adıyla Kirikovan olan Vanadzor şehrinde dünyaya geliyor. Burası Erivan ile Gümrü arasında yer alan bir şehir. Şehirde hem mavinin, hem yeşilin hem de doğadaki tüm çiçeklerin renklerini görmek mümkün. 

Chatinyan üçüncü kuşak bir ressam. Hem babası hem de dedesi ressam olan şanslı bir birey. Hatta bu üç kuşağın bir araya gelerek hazırladıkları bir sergi de olmuş vaktiyle. Eserleri Ermenistan ve Rusya başta olmak üzere Avrupa’nın çeşitli merkezlerinde sergilenmiş. Bu üretken ressamın yüzlerce tablosu mevcut. Hem pastoral Ermeni hayatını, hem eski Ermeni şehirlerini hem de tarihsel öneme sahip sanatçıları taşıyor tablolarına. 

"Beklemek" isimli tablosu

Ermeni sanatçılar birliği üyesi olan ressam ilk profesyonel çalışmalarına 18 yaşında başladığını söylüyor. Aynı zamanda Vanadzor Devlet Pedagoji Üniversitesi Güzel Sanatlar Bölümü'nden mezun olan Chatinyan "daimi olan öğretmenim babamdı" diyor. 2019 yılından bu yana Ermenistan Sanatçılar Birliği üyesi olan Chatinyan bir çok sergi açtı çalışmalarıyla.

Martiros Saryan, Ermeni resim sanatında bir diğer önemli isim. Sovyetler Birliği'nin önemli ressamlarından biri olan Ermeni ressam Saryan'ın üslubu ve resimlerinde canlılık Mher Chatinyan'ın çalışmalarında da kendini gösteriyor. Tabii taklide kaçan bir şekilde değil. 

Özellikle Saryan'ın kullandığı renkler ve tercih ettiği konular Chatinyan'ın da ilgi alanına oluşturuyor. Chatinyan, Saryan'ın resimleriyle kendisini babasının tanıştırdığını söylüyor. "Saryan'ın tüm modern Ermeni güzel sanatları üzerinde büyük etkisi vardır. Saryan'ı eserlerini ilk gördüğüm günden beri seviyorum. Saryan'ın eserlerini babam tanıttı ilk kez bana" diyor. 

Mher Chatinyan'ın tablolarında aynı zamanda Ermeni sanatının önemli isimlerine de yer veriyor. Bir çok tanıdık ismi görmek mümkün. Kendisi bu durumu şöyle anlatıyor: "Gomidas, Saryan, Tumanyan ve daha nicesi. Her dakika yanımda olan insanlar bunlar ve bana her zaman yaratma gücü veriyorlar. Gomidas Vartabed özel bir fenomen, bence o bir dünya harikası, büyüklerimizi tanımak ve Ermeni kültürünü, sanatını onlar aracılığıyla algılamak tüm sanatçıların görevidir bence" 

Son süreçte gündeme gelen Ermenistan Türkiye arasındaki normalleşme sürecini de sorduk kendisine. Chatinyan bu süreci olumlu karşılasa da kalıcı olmamasından endişeli. "Elbette ilişkilerin normalleşmesinden ve bu iki halkın tüm toplumlar gibi normal ilişkiler kurmasından yanayım. Ancak bu toplumsal ilişkilerde sorunları çözme kaygısından kaynaklanmamalı. Gerçek temellere oturtulmalı. İktidarların güncel hedefleri ne yazık ki güncel adımlar atılmasına neden oluyor ve genelde kalıcı ilişkiler kurulmuyor. Düşmanlığa karşıyım ben. Umarım kalıcı ilişkiler kurulabilir önümüzdeki yıllarda" diyor.

Bitirirken Sovyetler Birliği dönemindeki Ermeni sanatına ve bugünle kıyaslandığındaki durumuna geliyor söz. Chatinyan: "Ne yazık ki, bugün Ermeni güzel sanatlarının en iyi günlerini yaşamadığını belirtmek gerekir. Örnek olarak Sovyet yıllarıyla kıyasladığımızda, ressamlarını örnek alalım, 1960'lı yıllarla karşılaştırırsak ne kadar geride olduğumuzu görürüz. Ancak bugün sadece gerçeği görmek yetmiyor ve bu fark ne yazık ki sadece sanatın konusu değil diğer tüm alanlarda böyle. Ama umarım Ermeni güzel sanatları yeni Saryanlar doğurur, gerçek Ermeni sanatını gösterirler." diye ifade ediyor.