28 Eylül tarihinde 10 yıl aradan sonra Birleşmiş Milletler’in İran’a yönelik ağır yaptırımları yeniden uygulamaya kondu.

Nükleer anlaşmanın Avrupalı tarafları İngiltere, Fransa ve Almanya’dan (E3) oluşan ülkelerin, 28 Ağustos'ta “snapback” mekanizmasını başlatmasının ardından anlaşma sağlanamamış ve 30 günlük rutin prosedürün sonunda yaptırımlar geri dönmüştü.

İran’a yönelik BM yaptırımlarının yürürlüğe girmesiyle bu zamana kadar ABD ve Avrupa'nın tek taraflı yaptırımları, BM üyesi tüm ülkeleri ilgilendiren uluslararası yaptırımlara dönüşmüş oldu.

Bu kapsamda Türkiye de Birleşmiş Milletler’in son kararları doğrultusunda İran’ın nükleer faaliyetleriyle bağlantılı onlarca kişi ve kuruma yönelik mal varlığı dondurma kararı aldı. AKP'li Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın imzasını taşıyan karar, Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi. 

Karar, İran’ın enerji, denizcilik, bankacılık ve araştırma sektörlerinde faaliyet gösteren birçok kuruluşu kapsıyor. Yaptırım listesinde İran Atom Enerjisi Kurumu, Bank Sepah, uranyum zenginleştirme ve nükleer yakıt üretimiyle bağlantılı firmalar bulunuyor.

Bunların yanı sıra İsfahan Nükleer Yakıt Araştırma ve Üretim Merkezi (NFRPC), İsfahan Nükleer Teknoloji Merkezi (ENTC), Jaber Ibn Hayyan, Karaj Nükleer Araştırma Merkezi, Mesbah Energy Company ve Novin Energy Company de kara listeye alındı.

Ayrıca, Irano Hind Shipping Company, IRISL Benelux NV, South Shipping Line Iran gibi denizcilik şirketleri ile First East Export Bank ve diğer bazı mali kuruluşlar da yaptırımlar kapsamına girdi.

Türkiye, BM Güvenlik Konseyi kararları doğrultusunda 2006, 2015 ve 2021 yıllarında da benzer adımlar atmıştı. 

ABD plandan çekildi, İran taahhütlerini durdurmaya başladı

ABD Başkanı Donald Trump, 2018 yılındaki ilk başkanlık döneminde ülkesini tek taraflı olarak Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan çekti ve ardından İran’a yönelik ağır ekonomik yaptırımları yeniden yürürlüğe koydu. Avrupa ülkeleri, ABD’nin kararını desteklemediklerini açıklasalar da bu yaptırımların etkisini ortadan kaldıracak adımlar atmadı.

Bunun ardından İran, bir yıl sonra anlaşmadaki taahhütlerini aşamalı olarak durdurmaya başladı. 2020 yılından itibaren yüksek düzeyli uranyum zenginleştiren Tahran yönetimi, zenginleştirme oranını anlaşmada belirlenen yüzde 3,67’den yüzde 60’a kadar çıkardı.

Tahran bu süreçte ilgili yaptırımların kaldırılması halinde nükleer faaliyetlerini yeniden anlaşmayla uyumlu hale getireceğini sık sık açıkladı. Birçok kez hem İran-ABD hem de İran-Avrupa arasında görüşmeler yapıldı. Yakın zamandaki en ciddi görüşmeler Tahran-Washington arasında yapılıyordu ancak İsrail'in ve ABD'nin İran'a saldırıları müzakere sürecini ortadan kaldırdı.

E3 ülkeleri ise “snapback’in son çare olduğunu” iddia ederek, İran’ı 2015 anlaşmasının “neredeyse tamamını” ihlal etmekle suçladı ve yüksek zenginleştirilmiş uranyum stoklarını “sivil gerekçe olmadan” tuttuğunu öne sürdü.

İran, mekanizmanın işletilmesine dair Avrupa ülkelerinin hukuki dayanağının bulunmadığını savunuyor. Tahran, ABD’nin 2018’de anlaşmadan çekilmesinin ardından Avrupa ülkelerinin yükümlülüklerini yerine getirmediğini ve dolayısıyla anlaşmadaki “katılımcı” statülerini kaybettikleri tezini dile getiriyor. Bu bağlamda, Avrupa ülkelerinin BMGK’de bu süreci başlatma konusunda hem hukuki hem de etik yetkiye sahip olmadığını ifade ediyor. Buna rağmen yaptırımların geri getirilmesinin Avrupa'nın İran'ın nükleer meselesindeki konumunu ortadan kaldıracağını belirtiyor.

Yaptırımlar arasında neler var?

Mekanizmanın devreye girmesiyle, 2006-2010 yılları arasında İran’a karşı çıkarılan 1696, 1737, 1747, 1803, 1835 ve 1929 sayılı BMGK kararları yeniden geçerlilik kazandı. Bunlar arasında şunlar bulunuyor:

• Silah ambargosu: 2020’de süresi dolan ambargo, İran’a konvansiyonel silah sevkiyatını yeniden yasaklıyor.
• Nükleer ve füze kısıtlamaları: Uranyum zenginleştirme, ağır su ve yeniden işleme faaliyetleri askıya alınıyor; nükleer başlık taşıyabilecek balistik füze geliştirme ve fırlatma yasaklanıyor.
• Mali ve seyahat yasakları: Yüzlerce kişi ve kuruluşa yönelik varlık dondurma ve seyahat kısıtlamaları geri dönüyor.
• Deniz ticareti denetimi: 1929 sayılı karar kapsamında, BM üyesi ülkelere İran’a ve İran’dan yapılan sevkiyatları denetleme ve el koyma yetkisi veriliyor. Bu da İran gemilerine müdahaleleri mümkün kılıyor.