Müzik öyle yazılmalıdır ki, hiçbir sahtekâr onu bozamasın.
Dmitri Şostakoviç

Şostakoviç'in yaşamından 1940 yılına eğilmenin iki anlamı var. Birincisi bu yılın Sovyetler Birliği'ndeki yaşamın trajik değişiminin hemen öncesi olmasıdır ki, bestecinin o yıl ürettiği bir büyük eseri (Sol minör Piyanolu Beşli) ile, ertesi yıl 1941'de Leningrad kuşatması altında ürettiği bir sonraki büyük eserinin (Leningrad Senfonisi) birbirinden tamamen farklı ezgilerle, farklı motiflerle kurulmuş olması sanatçıların çalışmalarının toplumsal koşullar tarafından belirlendiği gerçeğini bize bir kez daha hatırlatır. Bestecinin tamamen farklı ortamlarda otaya çıkardığı o iki büyük eser birbirlerinden çok farklı sesler verir dinleyicinin kulağına. İkinci olarak, besteciye 1940 yılında bestelediği bu Sol minör Piyanolu Beşli için birinci dereceden Stalin Ödülü verilmiş olmasıdır, ki bu eserin batılı müzik çevrelerince değerinin anlaşılıp, oda müziği türündeki en büyük eserler kapsamına alınması ileriki on yıllara yayılmış bir süreç gerektirmiş olduğu halde, Sovyetler Birliği yöneticilerinin aynı esere derhal ve kesin bir isabetle gereken değerbilirliği göstermesi, Sovyetler Birliği'nde sanata, sanatçıya verilen önem ve desteğin rastgele, sanatsal anlayıştan vareste veya propaganda amaçlı olmadığının kesin kanıtıdır. Ayrıca, Şostakoviç hakkındaki fabrikasyon iddialara karşı tam bir yanıttır.

1940 Avrupa için felaket yılıydı. Rotterdam yerle bir edilmiş, Hitler sıçrama tahtası olarak gördüğü Belçika ve Hollanda'yı kısa sürede ele geçirdikten sonra Fransa'yı da işgal etmiş, Fransa 1940 yılı Haziran ayında teslim anlaşmasını imzalamıştı. Artık Avrupa'nın büyük bölümü faşist işgali altındaydı.

Aynı yıl Sovyetler Birliği'nde huzurlu günlük yaşam devam ediyor, hiçbir zaman ve hiçbir şart altında ara verilmemiş ve verilmeyecek olan türlü kültürel etkinlikler, konserler, tiyatrolar, sergiler ve fuarlar halk tarafından büyük ilgiyle takip ediliyordu. O yıllarda spor müsabakaları, sirkler, operetler, sinema, halkın en sevdiği eğlencelerdi. İlya Ehrenburg 1941 Haziranında Sovyetler Birliği'ne saldırılmadan önceki yaşamı kısaca şöyle anlatmıştı: “Ülkemiz huzurlu yaşamını sürüyordu. Bereketli tarlalarda hasadımız devam ediyordu. Moskova'da insanlar Tarım Sergisi'ne gidiyordu. Lermontov'un 100. ölüm yıldönümü anma hazırlıkları yapılıyordu...” 

1940 yılı Sovyetler Birliği'nde büyük acılara yol açacak olaylardan önceki son dingin yıldı, ancak yine de, yaklaşmakta olan kötü günlere dair bir önsezi, dünyanın içinde bulunduğu trajik durumun yarattığı kaygı o yıl boyunca Sovyet toplumuna giderek daha fazla egemen oldu.

Dmitri Şostakoviç, otuz dört yaşında, yaratıcılığının zirvesinde bulunduğu o yıl beste çalışmaları yanı sıra konservatuarda öğretim üyeliğini sürdürüyor, yeni kuşak Sovyet bestecilerinin yetiştirilmesinde emek harcıyordu. O yılın başında gazetelere verdiği mülâkatlarda kendisinin beste çalışmaları hakkında halka, sanatseverlere bilgi sunuyordu ki bu, başka bestecilerin yaşamında görülmüş bir olgu değildi. Halk da bu haberlere büyük ilgi gösteriyordu.

Bestecinin 1940 yılı içinde başlayıp bitirdiği dört eserinden ilki Op.58a - Grigori Kozintsev'in Shakespeare'in oyunundan uyarlamış olduğu Kral Lear filmi için bestelediği Kral Lear Süiti'dir. Ondan sonraki eseri, keman için Üç Solo Parça, 1940 yılı kayıtlarında bulunduğu halde, notaları kayıptır. Şostakoviç'in 1940 yılı eserlerinden üçüncüsü bir film müziği, Korzinkina'nın Maceraları ve son olarak, daha sonra dünya çapında büyük başarılara ulaşacak olan Sol minör Piyanolu Beşli'dir. 

Şostakoviç, sinema yönetmeni Klimenti Mints'in o yıl Kasım ayında gösterime girecek olan müzikal komedi tarzı Priklyuçenia Korzinkinoy - Korzinkina'nın Maceraları filminin çekimini duyunca, bu filmin müziklerini yapmaya talip olmuştur.

Yanya Korzinkina küçük bir taşra şehrinin istasyonunda gişe memurudur. Nazik, sevimli, her zaman  herkese yardım etmeye hazır bir genç kızdır. Bir akşam, kendisinden emin olmayan acemi bir aktörün şehirdeki bir varyete şovunda sahne almasına yardım etmesi gerektiğini duyumsar. Korzinkina hem jüri üyelerinden hem de yöneticiden bu utangaç sanatçının sahne almasına izin vermelerini ister, ancak reddedilir. Korzinkina çeşitli numaralarla yetkilileri etkileyerek amacına ulaşmaya çalışır. Sonunda genç kızın çabaları ve cesaretlendirmesiyle utancının da üstesinden gelen genç sanatçı, performansını mükemmelen gerçekleştirir ve izleyicilerin alkışlarını alır.

Kısa sürede tamamlanıp, filmin galasında seslendirilen eser çok sevilmiş, özellikle son bölümdeki koral kısım izleyiciler arasında büyük küçük herkeste güzel duygular uyandırmıştır. Solo piyanolu bölümlerse, Şostakoviç'in sinema salonlarında piyano ile doğaçlama film müziği yaptığı gençlik günlerine bir yönelmesidir. 

Eseri şef Gennadi Rojdestvenski yönetimindeki SSCB Kültür Bakanlığı Senfoni Orkestrası seslendiriyor.

Piyanolu Beşli

Şostakoviç'in özellikle üzerinde durulacak eseri Op. 57 Sol minör Piyanolu Beşli'sidir. Besteci bu büyük eserini 1940 yazında Leningrad'ta bestelemiş, ilk seslendirmesi 23 Kasım'da Moskova Konservatuarı salonunda yapılmıştır. Konserde piyano bizzat besteci tarafından ve yaylı çalgılar da o devrin ünlü Beethoven Yaylı Çalgılar DörtlüsüBeethoven Yaylı Çalgılar Dörtlüsü Moskova Konservatuarını bitirmiş olan dört genç müzisyen tarafından 1922 yılında Moskova'da kuruldu. Grup Dmitri Şostakoviç'le yaşam boyu yakın ilişki içinde olmuştur. Şostakoviç birçok eserini bu gruba veya grubun üyelerine ayrı ayrı ithaf etmiştir. Grup, Şostakoviç'in on beş Yaylı Çalgılar Dörtlüsü eserinin on üçünü ilk kez seslendirmiştir. tarafından çalınmıştır. Zaten Şostakoviç eseri bu gruba ithaf etmiştir. Grup, Şostakoviç'e bir Piyanolu Beşli müziği bestelemesi ve bunu beraberce icra etmeleri önerisinde bulunmuştu. Şostakoviç öneriyi kabul etmiş ve esprili bir dille, onlara kendi çalacağı piyano partisyonlarından çok daha zor yaylı çalgılar pasajları besteleyeceğini söylemişti.

Şostakoviç bu eserinde Bach'ın zengin ve parlak polifonisini kullanır. İlk iki bölüm Prelüd ve Füg, Bach ve Beethoven tarzı klasik ezgilerle açılır, ancak melodiler kısa süre sonra tam bir Şostakoviç havasına döner. Üçüncü bölüm Scherzo, şamatalı bir sirk ortamını canlandırır dinleyicinin zihninde. Dördüncü bölüm İntermezzo'nun melodisi Rus ulusal müziği ezgileriyle örülüdür. Final bölümünde çocuksu bir nostalji ile güçlü bir meydan okuma, bir örgü akışıyla art arda duyulur, ortam yine bir sirktir.

1940 yılına ait tarihi kayıtta Beethoven Yaylı Çalgılar Dörtlüsü ve piyanoda bestecinin kendisi çalıyor.

Bölüm 1 - Prelüd          0.00
Bölüm 2 - Füg              3.40 
Bölüm 3 - Scherzo      14.14
Bölüm 4 - İntermezzo 17.23
Bölüm 5 - Final           23.50

Sol minör Piyanolu Beşli Şostakoviç'in en iyi bestelerinden biri olmaktan başka, yirminci yüzyılın tüm müzik literatüründe bu türün en önemli eserlerinden biri olarak kabul ediliyor. Özellikle final bölümü güvenli, dışa dönük bir kompozisyon olarak tanımlanıyor. Batılı müzik yorumcularından Hugh Macdonald  eserle ilgili bir program notunda bestecinin “o sır vermez Sovyet gözlüklerinin ardında gerçekten gülümsediğini kolayca hayal edebiliriz,” yorumunu yapıyor. 

Piyanolu Beşli bir halk zaferiydi. O zamanların anılarını aktaranların hatırladığı gibi, Şostakoviç'in bu yapıtı tramvaylarda halkın en çok konuştuğu konuların başında geliyordu. İnsanlar final bölümünün o meydan okuyan temasını sokaklarda söylüyor veya ıslıkla çalıyorlardı. Bu temanın Rus halkına âşina gelmesi, Sovyet sirklerinde sık sık çalınan bir melodiyi andırıyor olmasıydı. Şostakoviç'in sirklere özellikle meraklı olduğunu ve müzikal fikirlerinden birçoğunun sirklerle bağlantılı olduğunu biliyoruz.

Besteci daha sonra eserini Leningrad'ta ve Moskova'da farklı gruplarla birlikte birçok kez seslendirdi. Moskova'daki  icralarda Beethoven Yaylı Çalgılar Dörtlüsü ile beraber, Leningrad'ta Glazunov Yaylı Çalıgılar Dörtlüsü ile beraber icra ediyorlardı. Şostakoviç bir arkadaşına, “'Glazunovlar' ve 'Beethovenlar' bensiz yapamazlar,” diye yazmıştı espriyle, “şimdi onların turnelerine ben de katılacağım ve dünyayı göreceğim.” Gerek konser turlarıyla dünya ülkelerini gezeceğine dair umutları, gerekse o eserindeki mutlu, neşeli melodiler bestecinin Avrupa'da savaşın kısa sürede biteceğine dair bir umudu içinde büyütmüş olduğunun göstergesi olmalı. Ne var ki umut kısa süre sonra kedere dönüştü, büyük bir trajedi başladı. Besteci, Stalin Ödülü'nden kazandığı büyük bir tutar olan yüz bin rubleyi savaş ortamında acil  ihtiyacı olanlara dağıttı.

Mektuplarından birinde şöyle yazmıştı: “Güzel bir müzik nasıl çalınırsa çalınsın, güzeldir. Bach'ın bir prelüdü ya da fügü, herhangi bir tempoda veya herhangi bir dinamik nüans olmadan da çalınabilir ve yine de güzeldir. İşte onun için, müzik öyle yazılmalıdır ki, hiçbir sahtekâr onu bozamasın.” Gerçekten, Dmitri Şostakoviç de yaşamı boyu öyle müzikler besteledi ki, batının yalan merkezleri bile onun ne müziğini ne anılarını bozamıyorlar.

Haber

Dinlemenin ve İzlemenin Ritmi | Şostakoviç - Ormanların Şarkısı Op. 81