Dayanışma Forumu'nun Aralık 2021'de yayınlanan 3. sayısında Orhan Gökdemir'in kaleme aldığı "Din, sermaye, kapitalizm" başlıklı yazıda, İslam'da sosyalizm veya sınıfsız toplum tahayyülünün olmadığına ve özel mülkiyetin meşru olarak görüldüğüne işaret ediliyor. Yazıda, yalnızca İslamiyet’te değil dinler tarihinde devrim veya eşitlik bulunamayacağı vurgulanıyor.

Dayanışma Meclisi'nin internet sitesinden de erişilebilen yazıyı soL okurlarıyla paylaşıyoruz.

Muhammed’in İslam’ı tebliğ etmeye başladığı VII. yüzyılda Hicaz bölgesinde de kölelik vardı. Öyle iş olsun diye değil, iktisadi yapının dayanaklarından biri olduğu için. Köle emeği kabile düzeninin taşıyıcı parçalarından biriydi. Haliyle yeni din, köleliği kaldırmayı aklından bile geçirmedi. Sadece yeni duruma göre düzenledi. Zamanın zembereği köleci toplumdan feodalizme doğru ilerliyordu. Köleliği bu yeni duruma uyarlamak gerekiyordu. İslam’daki ilk “devrim” budur… 

Sonra yeni din kabilelerin birleşmesine vesile oldu, devlet ortaya çıktı. Devletler ise yeni dini bir fetih ideolojisine -cihat- dönüştürdü. Savaş köleliğin “meşru” kaynağı haline geldi ve kölecilik ilerledi. Savaş sonunda esir edilen erkek ve kadınlar ganimetti, kölelere ve cariyelere dönüştürüldüler. 

Haliyle “İslam dünyası”nda bu konuda hayli kabarık bir literatür var. Türkçede köle, kul, bende, halayık, esir, kadın köle için cariye, odalık; Farsçada bende, gulam, kadın köle için keniz; Arapçada abd, rakik, memluk, kınn, gulam, rakabe, vasif, milkü’l-yemîn ve kadın köleler için memluke, vasife, cariye, eme ve gurre... “Köle iman ve namaz, oruç gibi malî yönü bulunmayan şahsî nitelikteki dinî mükellefiyetler açısından hür insandan farksızken hukukî, sosyal ve iktisadî bakımlardan farklıdır. Her şeyden önce o hukukî işlemlere konu olması bakımından ‘mal’ kabul edilir; hür insanlardan farklı bir statüde edâ (fiil) ehliyetinden tamamen, vücûb (hak) ehliyetinden kısmen mahrum tutulur.” Diyanet’in “İslam Ansiklopedisi”nden aktardım. Soru ortada; “mal”ın dini olur mu? Burada söylenenlere göre olabiliyor. Fakat görüldüğü gibi dini olsa bile mal maldır. 

Özetle, “Müslüman” köle yapılmaz ama kölenin Müslüman yapılmasına engel değildir bu. Böylece ortaya köle Müslümanlar çıkar ki çok yaygın olduğunu biliyoruz. İlk Müslümanlar arasında pek çok köle vardı. “Peygamber’in müezzini” Bilâl-i Habeşî Afrikalı bir köleydi. Köleler arasında Rum ve Farsi kökenli olanlar vardı ama Araplar da vardı. Peygamberin kölesi Zeyd bin Hârise Arap’tı. 

Yalnızca İslamiyet değil, diğer “İbrahimi” dinler de açıkça kölecidir. Hıristiyanlık bu tartışmadan “Sezar’ın hakkını Sezar’a” vererek kaçıp kurtulmuştur. Eski Ahit’e göre ise kişinin borcuna mukabil kendisini köle olarak satması mümkündür. Ayrıca alacaklılar, borçlarını ödemeden ölen kimsenin başka malı yoksa çocuklarını köle olarak alabilirler. Tahmin edebileceğiniz gibi bir kimsenin öz kızını satabilmesi de mümkündür. Satarlar. Hicaz’da efendinin cariyesini fuhşa zorlayarak bu yolla para kazanabilmesi mümkündü. Büyük olasılık kadınları satma bölgenin eski geleneklerinden biriydi. İçinde ahlak aramak boşa çabadır. 

Varsılların asrı saadeti 

Buna karşın dini literatüre göre insanların alınıp satılabildiği bu çağ bir asrı saadet çağıdır. Rivayet o ki, peygamber “insanların en hayırlısı benim asrımda yaşayanlardır” buyurmuş. Buyruk uyarınca Milattan Sonra VII. yüzyıl Arabistan’ı bir kayıp cennet olarak anılmaktadır, asr-ı saadettir. 

Nedir asrın özelliği? Kölecilikten, kabile toplumundan feodalizme geçiş. Kurallar, ölçekler değişmektedir. Köleciliğe sınır getirilmiştir, kadınlar alınıp satılan bir mal olmaktan cariyeliğe, çok eşliliğe evirilmişlerdir. Kabile devlete dönüşmeye başlamıştır. 

Fakat nihayetinde her şey o asırlarda Arap çölünde nasıl olabilirse öyledir. İlahiyatçı Arif Tekin’in “Bilinmeyen Yönleriyle Hz. Muhammed’in Ölümü” adlı kitabına göre saadetin sebebi olarak gösterilen peygamber iktidar hırsı yüzünden kendi yakın çevresi tarafından defalarca suikasta uğramış, cinayete kurban gitmiştir. Hayber’de zehirlenmiş, Tebük’te suikasta uğramış, girişimler veda haccı dönüşünde tekrarlanmış, hasta yatağındayken ilaç yerine zehir verilmiştir. Öldüğünde cesedi günlerce ortalıkta kalmış, sonunda insafa gelen bir avuç Müslüman tarafından lütfen toprağa verilmiştir. O sırada en yakınları çardak altında toplanıp mirasın nasıl paylaşılacağını müzakere etmektedirler. 

Arkasından gelen halifelerden de eceliyle, yatağında ölen yoktur. Ebubekir cinayete kurban gitmiş, Osman Müslümanlar tarafından linç edilmiştir. Ali ve Ömer de benzer bir akıbeti paylaşmıştır. Neden? Çünkü dinle birlikte ortaya paylaşılacak yeni bir iktidar odağı ve el değiştirecek yeni servetler çıkmıştır. Nihayetinde din savaşı gibi görünen ne varsa hepsi maddi paylaşım savaşıdır. Varsa bir saadet, o paylaşımdan en büyük payı alanlarındır. 

Muhammed’in vefatından sonra, İslam dünyasını seçimle gelen devlet başkanları yönetti. Daha Halife Ömer zamanında Müslümanlar arasında hızlı bir zenginleşme ve lüks bir yaşam göze çarpıyordu. Ömer’in bir suikasta kurban gitmesinin ardından koltuğu devralan Osman, peygamberin düşmanı Emevi kabilesindendi. İslam’a en çok direnenler böylece İslam dünyasının muktediri oldular. 

Halife Ali’yi öldürerek iktidar koltuğuna oturan kâtip Muaviye, halifeliğini tanımayanları sert bir biçimde bastırdı ve iç karışıklıklara son verdi. Halifeliği askeri birlikler tarafından ilan edilmişti; böylece ismen var olan bu kurumu yeniden bir kurum haline getirdi. Ardından yeni fetihlere girişti. Bu, devlettir. Halifelik merkezini Mekke’den Şam’a taşıdığını biliyoruz; pek çok mabet yaptırdığını da. Başkent değişmişse, din de değişmiştir diyebiliriz. Mekke karşısında Şam, iktidarın artık dinden değil, güçten geldiğinin işaretiydi. Nitekim Muaviye’nin ölümünün ardından çıkan iç karışıklıklar sırasında Yezid’in birlikleri Mekke’yi kuşatarak mancınıklarla taşa tuttu. Hacer-i Esved isabet alarak parçalandı: Kâbe yıkıldı. 

Emeviler dine yaslanarak bir Arap devleti kurdular. İktidar alanlarını genişletmeyi İslam kurallarını yerine getirmekle özdeşleştirmişlerdi. Dini kurallara pek uymadıklarını ve pek az Müslüman göründüklerini biliyoruz. Dönemlerinde saadet vardır ama din yoktur. 

Sonra peygamberin amcası Abbas Bin Abdülmuttalip’in soyundan gelen Abbasiler, Emevi yönetimine karşı ayaklanarak 750’de halifeliği ve iktidarı ele geçirdiler. Emevi şeflerinden seksen tanesi bir ziyafet bahanesiyle bir araya getirilip öldürüldü. Bu tarihten başlayarak Abbasiler 1258’e kadar İslam dünyasının büyük bölümüne egemen oldu. 

Abbasi Devleti, Harun Reşid döneminde en geniş sınırlarına ulaştı. Harun Reşid, Binbir Gece Masalları’na konu olan görkemli saltanatını Bermeki ailesine borçluydu. Bu aileden Bermeki Yahya ve iki oğlu, vezir olarak Abbasi Devleti’ni 17 yıl boyunca fiilen yönetti. Yahya, içkiyi ve âlemi çok severdi. Yedi karısı, birçok cariyesi, on bir oğlu ve on yedi kızı vardı. Cömertti, şiiri severdi, şairlere paralar dağıtırdı. Dönemi İslam’ın lale devriydi. Abbasilerin son döneminde Türkler, devletin silahlı kuvvetlerinde Arapların yerini almaya başlamıştı. Halifelik, din, iktidar, her şey artık onların kontrolündeydi. Kendi iktidarlarıyla, dinin iktidarını birleştirdiler. Hangisinin daha dünyevi olduğu hala tartışmalıdır. Özetle Abbasi döneminde de saadet bol ve fakat din pek azdı. 

Dine dayanarak devlet oldular, önlerine çıkan bütün toprakları yağmaladılar ve serveti çoğalttılar. Böylece saraylarında müthiş bir saadet ortaya çıktı. Dini hiçbir kurala aldırmaksızın, sınırsız sorumsuz bir varsıl hayatı sürdüler. Kısa İslam tarihidir. Böyledir, saadet varsıllar için, şeriat yoksul kalabalıklar içindir.

Ezilenler nasıl kurtulur? 

İnançta her kümelenmenin toplumsal bir karşılığı var. Yeni gelenler iktisadi olarak güçlendikçe itikadî olarak da güçlenmektedir. Vergiden vareste tutulma, inancın haklılığından daha yönlendiricidir. Gerçekte kimse öteki dünyadaki cennet için bu dünyanın nimetlerinden vazgeçmeye yanaşmaz. Din bu ilişkilerden azade değildir. Alman İdeolojisi’nde denildiği gibi, “Kendisinden önce egemen olan sınıfın yerini alan yer yeni sınıf, kendi amaçlarına ulaşmak için de olsa, kendi çıkarını, toplumun bütün üyelerinin ortak çıkarı olarak göstermek zorundadır… Bu sınıf, kendi düşüncelerine evrensellik biçimi vermek ve onları, tek mantıklı, evrensel olarak tek geçerli düşünceler olarak göstermek zorundadır.” Egemen sınıfın düşünceleri, bütün çağlarda egemen düşüncelerdir… 

Tarihte dinler tarafından yeniden toplanmaya çağrılan ezilenler, eski dini çağrılardan kalan adları taşıyorlardı. Çağrıya uyup yeniden toplanıyorlardı çünkü Eflatun’un dediği gibi gerek kendileri ve gerek çocukları, birçok nesiller boyunca, yaşamak için gerekli olan şeylerden mahrum kaldıklarından, bütün işleri güçleri, bütün konuşmaları da yalnız bu ihtiyaçlardan ibaretti. Kendilerinden önce, geçmiş zamanlarda olup bitenlere ilgi duymuyorlardı. Toplanıyorlarsa eğer, acı çektiklerinden ve bu acıdan kurtulmanın başka bir yolunu bilmediklerindendi. 

Haliyle dinlerin onlara söyleyecekleri pek az yeni şey vardı. Çünkü kimse karnını inançla veya dinle doyuramıyordu. Onların kurtuluş için inanmanın değil bölüşmenin yolunu bulmaya ihtiyaçları vardı. 

Dinler devrim özürlüdür; İstese bile köklü devrim yapamaz ve sırf bu nedenle egemen sınıfın sopasına dönüşür. Ezilenler toplanır, tanrılardan medet umar, çaresizliklerine geçici cevaplar bulurlar, sonra döngü yeniden başlar. Din, “ezilen insanların iç çekişleridir” evet ama aynı zamanda ezilenlerin afyonudur. Dinde pek çok “devrim” teşhis edilmesine karşın, devrimini yapamamış bir tarihle karşılaşıyoruz böylece. Büyük bir hızla kendisinin üstüne çöken bir tarihtir bu. 

Çok açıktı ve çok bulanıklaştırdılar, sorumluluğu dine sosyal bir işlev yüklemeye çalışanların omuzlarındadır. Kuran özel mülkiyete karşı değildir. Toplumsal eşitsizlikleri mesele etmez, hatta tavsiye eder ama bunun yanında ilahi hüküm karşısında servetin faydasızlığını vazetmekten de geri durmaz. Kölelik gibi ücretli çalışmaya da bir itirazı yoktur, ikisinde de çalıştırana veya mülk sahibine merhametli ve hakkaniyetli davranmasını öğütler. Ticaret, kazanç peşinde koşmak neredeyse kutsaldır, tabii bu işleri de dürüstçe yapan Allah katında makbul kullardandır. Muktedire toplanan vergilerin ve bağışların bir kısmını yoksullara dağıtmayı öğütler. Zengine de malının küçük bir miktarını, zenginleşmesine halel getirmeyecek bir miktardır bu, muhtaç olanlara vermesini emreder. Sonuçta hepsi sadakadır. Merhamet gibi sadaka da varsılların ve yoksulların, ezenlerin ve ezilenlerin varlığını varsayar. 

İslamiyet veya Hıristiyanlık, dinde kölelik hep var. Dinler tarihinde buna karşı bir devrim bulma, Türkiye’nin laik döneminin ürünüdür. Öyle olmasını umdular, abarttılar. İsa’nın veya Muhammed’in kölelikten çıkışta, ilerletici rolü çok abartılıdır. Evet, efendilerden kölelerine merhamet göstermelerini dilemişlerdir; merhamet muktedirin meziyetidir. 

“İlerleme” iddiasında şöyle bir doğruluk payı var: Arap soyluları Bedevilere boyun eğdirmek ve kabileleri birleştirmek için bu yeni dini kullanışlı bulmuştu. “İlerlemek” için birleşmeye ihtiyaçları vardı. Peygamberin Arapların aralarındaki ihtilafları çözmeye ve tek bir din altında birleşmeye çağırması bu ihtiyaca denk geldi. İslam, adı üstünde “teslim olan” anlamına geliyordu. Yeni din özel mülkiyeti kutsuyor, zenginliği koruyordu. Yoksulların payına düşen ise sadece sabırdı. 

Buna karşılık iki dinin de devletle özdeşleştiği yüzyıllar boyunca kölelik ortadan kalkmamış, tam tersine varlığı gelişerek sürmüştü. Karşılaştıkları halkları köleleştirerek ilerlediler. İslam’da köle “memluk”tür, yani mülktür, sahibinin malıdır. Sahibi o mala iyi davranmalıdır, çünkü köle değerli bir maldır. Azad edilmiş köleler olsa bile bu, her köle sahibine vergi değildir. 

Hıristiyanlık ise köleliğe karşı hiçbir itirazda bulunmadığı gibi, erkek ve kadın, bütün kölelerin sahiplerine mutlak itaatini vazetmiştir. Kilise de kölelerin hizmetinden yararlanmaktan geri durmamıştır. Bu din, kölelerden merhameti bile esirgemiştir. 

Araplar yeni dinin yardımıyla bir devlete dönüşüp başka halkları işgale girişince, önde gelenleri köle zengini olmuştu. Bir şehir fethedildiğinde ele geçen bütün erkekler, kadınlar ve çocuklar esir alınır, ganimet aralarında İslam hukukuna göre taksim edilir, efendiler paylarına düşenlerin boyunlarına ip geçirerek sürüyerek götürürlerdi. Aralarında köle sürüsü binlerle ifade edilenler vardı. 

İslam ve kapitalizm 

Kapitalizm İslam’ın doğuşundan yaklaşık bin sene sonra Avrupa’da ortaya çıktı. Haliyle bu karşılaştırma geçmişten daha çok yakın zamana değin bir değerlendirmeye dayanıyor. Dönüşümü daha çok Hıristiyanlığın ilkeleri ile kapitalizmin karşılaşmasından biliyoruz. Kuşkusuz bunlar birbirleriyle uyuşmuyordu. Dinde reform gerekiyordu. Luther ve Calvin bu görevi üstlendiler. Dinin ilk çağlara dayanan sade yaşam öğütleyen, faizi, biriktirmeyi yasaklayan ilkeleri değiştirildi, kazanç, zenginleşme dinin gereği gibi sunuldu. Hıristiyanlık kapitalizme uyum sağlamaya başlamıştı. 

Tabii, dinin kapitalizme uyumunu sadece reforma bağlayamayız, devrim de var. Fransız devriminde Katolik Kilisesinin topraklarına el koyup papazlarının kellelerini uçurdular. Bu kurumlaşmış dini hem devrime hem kapitalizme uydurma girişimidir. Uydurulmuştur. 

İslam’da ise başka türlü bir dönüşüm ortaya çıktı. Dinde reform istemek dinden çıkmak anlamına geliyordu, onlar da kuralların arkasından dolanma yolunu seçti. Kapitalizmin işleyiş kuralları İslami bir renge boyandı. Faiz, rant, sömürü yasaktı ama “Sukuk”, “Müzaara”, “Musakat” serbestti. “Faizsiz bankacılık” büyük icattır. Mülkiyeti ve tabii zenginliği garanti almanın yolu “vakıf”tan geçiyordu. Böyle böyle ikiyüzlülüğe dayalı yeni bir inanç sistemi icat edilmişti. Çok açık kapitalizmin dışında bir “İslami iktisat” yoktur. 

Tarihçi Maxime Rodinson, “Kutsal metinleri ekonomik faaliyetleri desteklemeyen bazı dinler vardır. Ancak bu durum, genel itibariyle ticari faaliyetlerden yana bir tutum sergileyen ve bunu sadece hileli uygulamaları yasaklayarak ve belirli dini bayramlarda ticaret yapılmamasını emrederek sınırlayan Kur’an için geçerli değildir” diyor. Bu din sanki kapitalizme uyum sağlamak üzere kurgulanmış gibidir. Haliyle Kuran’da sosyalizm veya sınıfsız toplum yoktur. Zenginler ve yoksullar her zaman olacaktır, Allah’ın taktiridir. Özel mülkiyet iyidir, miras meşrudur. Eşitliği ancak “infak” ve “zekât” ile sağlamaya çalışır Kuran. İmkansızdır. 

Sadece İslamiyet’te değil dinler tarihinde devrim veya eşitlik bulamazsınız. Marksizm’in esinini oralarda aramak ise trajik bir sapkınlıktır. 

http://dayanismameclisi.org/

http://dayanismameclisi.org/index.php/dayanisma-forumu/

Haber

Sermayenin hizmetinde 20 yıl