Daha önceleri "Emine'nin Yanında Konuşulmayacak Şeyler" öykü kitabı ile tanıdığımız Deniz Poyraz'ı "Dünya Unutana Kalır" kitabıyla konuk ediyoruz. 

Merhaba, "Dünya Unutana Kalır" Şubat ayında ikinci baskısını yaptı. Öncelikle tebrik ederim. İtiraf etmeliyim ki daha ilk öyküyü okurken Deniz Poyraz yazınını epey ileriye taşımış dedim. Bu büyük emek, odaklanma ve çalışma, öykülerde yapı, kurgu ve dil göz önünde bulundurulduğunda açıkça öne çıkıyor. Bu nedenle kitabın hazırlık süreci ile başlamak isterim. Hem ilk kitabın ardından gelen kitap hep zordur diye düşündüğümden soruyorum bunu hem de gerçekten merak ediyorum: "Dünya Unutana Kalır"daki öykülerin işçiliğinde nasıl bir çalışma yürüttün?

Bunun fark edilmesi benim açımdan çok kıymetli, teşekkür ederim. Dünya Unutana Kalır’ı, ilk kitapta iyi yaptığımı düşündüğüm şeyler üzerine yaslamak istemedim. O yüzden, ilk kitabın ardından apar topar yeni bir şeylere başlayamadım. Bu süre zarfında okumalarım, odaklandığım noktalar, araştırma yöntemlerim farklılaştı, çeşitlendi. Tabii yeni bir şey söylemek için evvela, yazar olarak benim değişmem gerekiyordu. Belki politik olarak durduğum yer değişmedi; ama meseleleri algılayış biçimim; kendimle, çevremle, yaşadığım şehirlerle ve en önemlisi geçmişle kurduğum ilişki dönüşüp derinleşti. İkinci kitap böyle bir sürecin sonunda geldi.

Oldukça yalın bir dil ve üslupla kuruyorsun öykülerini. "Dünya Unutana Kalır" dört uzun öyküden oluşuyor ve neredeyse tek bir fazla sözcük yok. Üstelik gayet akıcı bir biçime sahipler. Diyaloglara, iç konuşmalara yaslanan yapının ve -hiç de durgun olmayan- dinamik birer sinema sahnesi gibi betimlemelerin peşi sıra öykünün bir parçası haline geliveriyor okur. İki soruyu aynı anda sormak isterim: Deniz Poyraz öykücülüğünde gereksiz süslemeden, uzun cümlelerden kaçınan bu üslup sanırım artık bir karakter. Bu tercihinin nedeni nedir? İkinci olarak da yazarken sinemadan beslendin mi diye sormak isterim.    

Ne işle meşgul olursa olsun, bence her insanın sinemadan öğreneceği sınırsız şey var. Sinema derken elbette bağımsız yapımlardan; yönetmenliğin ön plana çıktığı eserlerden bahsediyorum.

Bazen tüketimi zor olsa da insanda türlü dönüşümlere yol açabilen filmler, “yönetmen filmleri” oluyor. Diyaloğun en aza indiği, yaşamın kendisinin ön plana çıktığı yapımlar. Beyazperdede insanlığın en mahrem noktalarına en müphem arzularına ve en travmatik anlarına dair incelikli çözümlemeler görebiliyorsunuz ve bunlar yazarken sizi motive edebiliyor.

Bizim hikâyemizi, bu halkın dertlerini; kaygılarımızı, travmalarımızı, sevinçlerimizi anlatması ve toplumsal bir yüzleşme alanı açması bakımından Çağdaş Türkiye Sinemasını bilhassa değerli buluyorum. Ayrıca, iyi sinemanın ne olduğu üzerine düşünmek, sanatın her disiplini üzerine aynı anda düşünmekle eşdeğer bence. Çünkü yapısı gereği sinema edebiyatı, tiyatroyu, müziği, mimariyi ve plastik sanatları da ihtiva ediyor. Neticede, eğer sanatın herhangi bir dalında üretim yapmaya niyet ettiyseniz, yolunuzun bir yerde sinemayla kesişmemesi mümkün değil.

Mekânsal arka plan olarak doğup büyüdüğün Trakya coğrafyasını, özel olarak kasabayı seçmenin nedeni nedir? Bu tercih öykülerini kurmanda nasıl yardımcı oldu?

İlk kitabımda metropolden Anadolu’ya; Karadeniz’in köylerinden Ege kentlerine uzanan geniş bir Türkiye panoraması çizmeye çalışmıştım. O öykülerin içerikleri ve dert edindikleri meseleler böyle bir çabayı gerektirmişti.

Dünya Unutana Kalır’da ise öykülerin hem zamansal hem mekânsal anlamda okurda bir bütünlük hissi yaratmasını arzuladım. Bunun için de içine doğduğum, ekmeğiyle suyuyla büyüdüğüm ve hikâyesine, dönüşümüne ilk elden tanıklık ettiğim bir coğrafyayı uygun gördüm. Bu tanıdıklık hissi öyküleri kurarken, Flannery O’Connor’ın tabiriyle söylersem: “kelimelerle bir hayat yaratırken” elimi kolaylayan bir şey oldu. Yaşar Kemal’e selamla, “her yazarın bir Çukurova’sı olmalı” düsturu önemli bir de. Yazarlığımın bir döneminde Trakya’yı illa ki ele alacaktım, ikinci kitabıma denk düştü. Dünya Unutana Kalır yayımlandıktan sonra müthiş bir huzur yaşadım bu anlamda.

"Proletarya iktidar olmadıkça, iktidara gelen her parti AKP’dir benim gözümde."

Öykülerin gayet politik olduğunu da belirtmek gerekiyor sanırım. AKP'nin iktidar oluşunun hemen öncesinden başlayıp, iktidarının ilk yıllarına okuru götüren zamansal bir arka plan var. Bunun çok önemli olduğunu düşünüyorum.

Günümüzde liberal akım, sorunları AKP'nin otoriterleştiği bir döneme adresliyor. Öncesi hiç yokmuş gibi. Senin öykülerin ise Türkiye'de yoksulluğun, kötülüğün, çürümenin derinleşmesinde yirmi yıllık AKP iktidarını işaret ederken, aslında bunun öncesine de bakıyor.

Pandemi öncesine kadar örneklerine çok rastladığım "nerede o güzelim 90'lar"ın yerini senin öykülerinde "hayata dönüş" operasyonları, 2001 krizi, intiharlar, tarımın yok edilmesi, kriz-yoksulluk-gericileşme-tarikatlar ilişkisi ve daha birçok toplumsal olay -nedenselliğe işaret edercesine- alıyor. Cumhuriyet'in çöküşü ile "İstila" arasında, "Canavarın Günü" ile de Cumhuriyet'in çöküşü arasında bir ilişki var sanki. Bu konuda neler söylemek istersin?

Mesele yirmi otuz yıldan, elli yıldan daha eski bana kalırsa. Bütün bir Türkiye Cumhuriyeti tarihini, idari manada, katliamların, eşitsizliklerin ve sömürünün tarihi olarak okuyorum ben. Dönem dönem yükselen halk muhalefeti, ABD destekli darbelerle, bunlara payandalık eden faşist saldırılarla sindirildi. Düzenin 12 Eylül’le birlikte artan saldırıları, yaratılan kolektif yaşamı; fabrikalarda, tarlalarda, üniversitelerde iyi kötü örgütlenmiş emeği, aklı talan etti.

Dünden bugüne, Türkiye’deki siyasi iktidarlar Amerikancı rejimin bir sonucu ve Türkiye halkları üzerindeki sömürü düzeninin sürdürücüleri bence. AKP’yi 30’ların, 40’ların CHP’sinden, 50’lerin Demokrat Parti’sinden, 70’lerin Adalet Partisi’nden, 90’ların ANAP’ından, DYP’sinden ayrı tutmuyorum. Proletarya iktidar olmadıkça, iktidara gelen her parti AKP’dir benim gözümde. Liberal veya teokratik yönetimlerin, yeryüzü sakinlerine emek aleyhtarı bir anlayıştan, yoksulluktan, savaştan ve kitlesel göçlerden başka bir alternatif sunamayacağı aşikâr. Oysa hayatı yaratan, dünyayı döndüren şey sessiz yığınların çabası ve alın teri. Kıymetli olan tek hikâye de işte bu sessiz yığınların hikâyesi. “İstila” ve “Canavarın Günü” benim açımdan bu anlayışın bir tezahürüydü.

"Helalleşme değil hesaplaşma, uzlaşma değil yüzleşme"

"Nasip'in Günahı" adlı öykünde anlatıcı şöyle diyor: "Mağaza mağaza gezer, kervan yükü giysiyle dönerdik kasabaya. Rengi ağarmış önlüklerle derse gelen sınıf arkadaşlarımı gördükçe temiz kıyafetimden, spor ayakkabımdan, cebimdeki harçlığımdan utanırdım." Zenginlikten utanılması, eşitlik fikrinin canlılığı anlamında pozitif bir duygu olarak yirmi yıl öncesinde hayatımızda idi.

Yine aynı öyküde bir başka karakter "Ezile büzüle başka bir şey oldu çıktı şimdinin insanı" diyor. Gayet gerçekçi bir kurgu içinde okura şunu söyletiyorsun: Diğerlerine, yani unutanlara ağır gelmezken bunca yaşanan, bu kadar kolay unutulurken Nasip'in kaldıramadığı küçücük, çocuksu günahı önemli miydi ki? "Dünya unutana kalır" kitapta bir cümle, ama öyküler unutulmaması, hatırlanması için yazılmış. Uzlaşma, helalleşme eğiliminin bunca yaygın olduğu bir dönemde bu tavrı ve onun estetik ifadesini kıymetli buluyorum. Son öykünün son cümlesine gönderme ile söylersek memleketin kalbinin durmaması için unutmamanın ve anlatmanın, yazmanın nasıl bir önemi olduğunu düşünüyorsun?

Bizden birkaç kuşak öncesinin insanından dinlediğimiz anlatılarda, sizin de altını çizdiğiniz gibi, yoksulluk bazen gururla bazen kaderle, yazgıyla bazen de kavga ve mücadeleyle koşut giden ve utanılmaması gereken bir meseleydi.

Bir örnek vereyim. 78 Kuşağı diye anılan bir jenerasyon var. Mesela bu kuşağın, “çeşit çeşit giyiyor” demesinler diye aynı kazaktan, gömlekten birkaç tane aldıklarını biliyorum. Burjuva bireyselliğini yok sayan bu tavırlar, sonraları yine bazı sosyalistlerce eleştirilse bile, o kuşağın kolektif ve eşit bir yaşama duydukları özlemle, inançla, samimiyetle ilgiliydi. Bu, bir giydiğini ertesi gün giymeyen “şimdinin insanı” için tasavvuru bile tüyler ürpertici bir şey.

Bugünün yoksulları da artık maddi fırsatları değerlendiremeyen, yeteneksiz, zekâ seviyesi düşük kimseler olarak algılanıyor. Bir kimse tüketim düzeninin dışında kalmışsa, sanki bu onun suçu, başarısızlığı oluyor. Bu aşağılık algıyı milyarlarca insana böyle kati suretle kabul ettirebilmek de tabii ki neo-liberalizmin başarısı.

Öte yandan, “uzlaşma” ve “helalleşme”, gündelik yaşamda kurduğumuz sosyal ilişkiler adına kıymetli bir şey belki. Ama toplumsal sorunlardan, eşitsizliklerden söz ediyorsak, öne çıkması gereken kavramlar “hesaplaşma” ve “yüzleşme” olmalı, diye düşünüyorum. Sadece edebiyat değil bütün sanat disiplinleri, bu yüzleşmelere alan açabildiği kadar değerli bence.

"Dünya Unutana Kalır"ı okurken Deniz Poyraz romana göz kırpıyor galiba diye düşünmeden edemedim. Roman olsa aynı keyifle okumaya devam ederdim sanırım. Anlatmak istediğini kurgularken, kaleme alırken ya da bundan sonrası için edebiyatın diğer türlerine geçiş yapmayı planlıyor musun? Yoksa buna anlatının kendisi mi karar verecek?

Kendimi daimî bir öykücü ya da tam tersi, kalemini yavaş yavaş romana hazırlayan bir yazar olarak tanımlamıyorum aslında. Fakat bu kitaba çalışırken şunu fark ettim; uzun öyküler yazarken hem kurgu denen şeyin, matematiğin ve hayal gücünün tadını özgürce çıkarabiliyorsunuz hem de “metnim bir an evvel roman hacmine ulaşın” diye evham yapıp gereksiz dolgularla, akışa katkı sunmayan yan hikâyelerle okuru oyalamıyorsunuz. Sorunuza dönecek olursam, ben türe odaklanmaksızın insan hikâyeleri yazmaya çalışan biriyim. Bu hikâyelerin öyküye veya bir romana dönüşmesi, sizin de ifade ettiğiniz gibi, dert edindikleri meselelerin gerektirdiği anlatım biçimiyle alakalı sadece.

Haber

Devrim Koçak ile romanı 'Nergis Hanım Hakkında Bazı Şeyler'e dair