2024 yılının Nobel Ekonomi Ödülü, Daron Acemoğlu, Simon Johnson ve James A. Robinson'a verildi. Ödül kararını alan İsveç Kraliyet Bilimler Akademisinden yapılan açıklamada, ödülü alan üç bilim insanının "toplumsal kurumların oluşumu ve refaha etkilerine ilişkin çalışmaları" ile "uluslar arasındaki zenginlik farklılıklarının sebeplerinin anlaşılmasına yardımcı oldukları" belirtildi.

Bu ödülle Daron Acemoğlu, Nobel ödülü kazanan üçüncü Türkiye vatandaşı oldu. Daha önce Orhan Pamuk edebiyat alanında, Aziz Sancar ise kimya alanında Nobel ödülü almıştı.

Sömürgecilik tarihinin ekonomik etkileri

Nobel ödülünün Acemoğlu, Johnson ve Robinson'a verilmesine dair yapılan açıklamanın devamında, bu ödülü alan araştırmacıların sömürgecilik olgusunun ekonomik etkilerine dair yaptıkları incelemelerin önemine vurgu yapılıyor. Açıklamada, bu üç araştırmacının "ülkeler arasındaki zenginlik farklılıklarını açıklayan bir faktörün sömürgecilik döneminde oluşturulan kurumlar olduğu", "sömürgeleştirildikleri sırada yoksul olan ülkelerde daha kapsayıcı kurumlar oluşturulduğu ve bunun uzun vadede nüfusun zenginliğini genel olarak yükselttiği" ve "bunun geçmişte sömürgeleştirilmiş olan ülkelerden yoksul olanların bugün zengin ve zengin olanların bugün yoksul olmasının önemli nedenlerinden biri olduğu" ifade edildi.

Açıklamada sömürgeleştirildikleri sırada yoksul ve bugün zengin olan ABD, Kanada ve Avustralya gibi ülkelerde sömürgecilerin yerli halklara nasıl bir soykırım uyguladığı ve söz konusu yerli halktan bugün hala hayatta olanların bahsedilen zenginlikten hakkaniyetli bir pay alıp almadığına değinilmedi.

Verilen Nobel ödülünü eleştirenlerden, Londra King's College hocalarından Doç. Dr. Ingrid H. Kvangraven, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda "Sömürgeciliği, kapitalizmin Avrupa merkezli kavranışını sorgulamaksızın ana akım ekonomi teorisine dahil etmeyi başaran ekonomistler tabii ki ekonomi disiplini tarafından ödüllendirilecekti" ifadelerine yer verdi.

Seçimlerde CHP'nin ekonomi kurmayıydı

Daron Acemoğlu, 2023 Mayısında yapılan Genel Seçimler döneminde CHP'nin ekonomi kurmaylarından biriydi. Acemoğlu yaptığı çeşitli sunumlarda Türkiye'nin ekonomik büyümesinin süreksizliğini demokrasi eksikliğine bağlamış, ekonominin temel sorununun bu olduğunu savunmuştu. Bu iddia, Acemoğlu'nun ulusları otoriter ya da demokratik olarak kategorize eden, ve örneğin ABD, İngiltere veya Almanya'nın bu bağlamda demokratik, Rusya, Türkiye ve Küba'nın ise otoriter olduğunu savunan görüşlerine uygundu. CHP'nin seçimlerde önerdiği ekonomi programı da esasen bu temele oturtulmuş, sorunların liberal bir piyasa ekonomisi çerçevesinde ama daha çok demokrasiyle çözüleceği iddia edilmişti.

Ne var ki, bu çerçeve doğrultusunda CHP'nin önerdiği politikalar, Mehmet Şimşek'in göreve getirildiğinden beri uygulamakta olduğu politikalara hayli benziyordu, yani ekonomik olarak emekçi halkın bedel ödemesine dayanıyordu. Piyasa ekonomisinin kurallarını, kimi başka sosyal demokrat örnekler kadar dahi sorgulamayan bu yaklaşım, halkın yaşamakta olduğu tüm ekonomik zorluklara rağmen CHP'nin seçimi kaybetme nedenlerinden biri olarak gösterilmişti.