Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB) eylül ayı fiyat raporunu açıkladı. Rapor, çiftçinin tarlada aldığı para ile vatandaşın markette ödediği para arasındaki farkı gösteriyor. Sonuç yine çarpıcı. En büyük fark limonda çıktı.

Limonun kilosu üreticide 7 lira, markette ise 51 lira 34 kuruş. Aradaki fiyat farkı yüzde 633. Yani limon, tarladan rafa gelene kadar fiyatının 7,3 katına çıkıyor. Limonda kilo başına fark yaklaşık 44 lira. Çiftçi 7 lira alıyor, vatandaş ise 51 liradan fazla ödüyor.

Limon tek örnek değil. Fark sıralamasında ikinci sırada yüzde 339,1 ile kuru incir var. Üçüncü sırada yüzde 337,8 ile havuç geliyor. Dördüncü sırada yüzde 237,9 ile elma, beşinci sırada yüzde 228,3 ile maydanoz yer alıyor. Raporun tablosunda bunların ardından marul, yeşil mercimek, kabak, patlıcan ve salatalık da geliyor. Hepsinde market fiyatı, üretici fiyatının iki katından fazla.

Limonda üreticinin aldığı fiyat, raftaki fiyatın yaklaşık yedide biri. Kuru incirde ve havuçta dörtte birinden az. Elmada ve maydanozda üçte birinden biraz az. Yani raftaki etiketin büyük kısmı, tarladaki fiyatın üstüne eklenen paradan oluşuyor.

Limon tarladan rafa nasıl yürüyor?

Rapordaki tabloda yolun ara duraklarını da görüyoruz. Limon üreticide 7 lira. Ürünlerin toptan satıldığı hale geldiğinde fiyatı yaklaşık 31 liraya çıkıyor. Pazarda 48 liraya satılıyor. Markette ise 51 liraya ulaşıyor. Yani fiyat, daha toptan satış aşamasında bile dört buçuk katına yaklaşıyor.

TZOB eylül ayında markette 36 ürünün fiyatını izledi. Bunların 25'inde fiyat arttı. 11'inde ise düştü. Yani market sepetinde zam alan ürün sayısı, indirim alanlardan iki kat fazlaydı.

En çok zam gelen ürün patlıcan oldu. Fiyatı yüzde 26 arttı. Onu yüzde 21,1 ile kırmızı mercimek izledi. Sivri biber yüzde 18,5 arttı. Yeşil mercimek ve Antep fıstığı ise yüzde 16,4 zamlandı.

En çok ucuzlayan ürün limon oldu. Fiyatı yüzde 39,5 düştü. Yeşil soğan yüzde 33,4, kuru soğan yüzde 21, elma yüzde 18,3, mısırözü yağı ise yüzde 14,3 ucuzladı.

Limon markette yüzde 39,5 ucuzladı ama buna rağmen üretici ile market arasındaki fark yine en yüksek ürün oldu. Yani limon ucuzladı ama hâlâ tarlada alınan fiyatın 7 katından fazlasına satılıyor.

Üretici ne kadar kazandı, ne kadar kaybetti?

Üreticide 28 ürünün fiyatı izlendi. Bunların 16'sında fiyat arttı. 11'inde düştü. Bir üründe ise değişiklik olmadı.

En sert düşüş kuru incirde yaşandı. Üretici fiyatı yüzde 48 geriledi. Yani neredeyse yarıya indi. Limon yüzde 30, patates yüzde 20,7, kuru soğan yüzde 14,1, kuru üzüm yüzde 13,6 düştü.

En çok artış ise kuru fasulyede görüldü. Fiyatı yüzde 62,5 yükseldi. Patlıcan yüzde 23,3, elma yüzde 15,5, kabak yüzde 13,1, yeşil mercimek yüzde 12,1 arttı.

Kuru incirdeki tablo dikkat çekici. Üreticide fiyat yarı yarıya düştü. Ama markette kuru incir, en çok ucuzlayan beş ürünün arasına giremedi. Yani çiftçinin elindeki fiyatın düşüşü, rafa aynı ölçüde yansımadı. Elmada da ters bir tablo var. Üretici fiyatı yüzde 15,5 arttı. Markette ise fiyat yüzde 18,3 düştü.

Fiyatlar neden böyle oynadı?

Rapor, üretici fiyatlarındaki değişimin nedenlerini de sıralıyor. Önce düşenlere bakalım.

Kuru incirde sorun alım fiyatı. İncir üreticisinden alım yapan kooperatif birliği TARİŞ, bu yıl alım fiyatını henüz açıklamadı. Bu yüzden piyasadaki fiyatlar geçen sezonun altında oluştu. Üretici fiyatı 130 liraya kadar geriledi. Üreticiler, Toprak Mahsulleri Ofisi'nin (TMO) alım fiyatı açıklamasını ve piyasaya girmesini bekliyor. Böylece fiyat düşüşünün durmasını ve piyasanın dengelenmesini umuyorlar.

Limonda hasat hâlâ sürüyor. Geçen yıldan depolarda kalan ürünler de piyasaya çıktı. Ürün bollaştı, fiyat düştü. Patates ve kuru soğanda da hasat devam ediyor. Bu ay çok ürün geldi. Fiyatlar bu yüzden geriledi.

Patlıcan ve kabakta hava koşulları olumsuz gitti. Üstelik tarladan seraya geçiş dönemindeyiz. Bu iki sebep ürün miktarını azalttı. Ürün azalınca fiyat yükseldi. Kuru fasulye ve elmada ise hasat yeni başladı. Üretici fiyatları bu yüzden arttı.

Çiftçinin masrafı da artıyor. Gübrede zam sürüyor. Eylül'de ağustosa göre DAP gübresi yüzde 9,9 arttı. Üre gübresi yüzde 6,7 arttı. Geçen yılın eylülüne göre amonyum nitrat gübresi yüzde 69,2 arttı. 

Hayvan yemi de pahalandı. Eylül'de ağustosa göre süt yemi yüzde 4,4, besi yemi yüzde 4,2 arttı. Son bir yılda ise hem besi yemi hem süt yemi yüzde 31,8 zamlandı.

soL'un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz.

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.