Çevirisini yayımladığımız bu makale, 21-22 Haziran'da Londra'da düzenlenen 2023 Ukrayna İyileştirme Konferansı'nın ardından 24 Haziran tarihinde Marksist Ekonomist Michael Roberts'in kişisel blogunda yayımlandı. 

2017’de başlayan toplantıların bir devamı niteliğindeki 2023 Ukrayna İyileştirme Konferansı (URC23)1 geçtiğimiz cuma günü Londra’da gerçekleşti.

Birçok kurum ve hükümet temsilcisinin katılımıyla gerçekleşen URC toplantısı, geçtiğimiz yıl düzenlenen 2022 Lugano URC’de verilen taahhütlere ve Ukrayna için kurulan Çok Kurumlu Donör Koordinasyon Platformu’na dair çalışmaları geliştirmeyi hedefliyordu. 2022 Lugano URC yabancı sermayenin ve çok uluslu şirketlerin savaş sonrası Ukrayna’yı planlı istilasının başlangıcı olmuştu.2

Fakat savaş sürüyor, binlerce insan daha hayatını kaybediyor ve Ukrayna’nın sivil altyapısının Rus füze saldırılarıyla tahribi devam ediyor. Hatta şimdi bazı Rus bölgeleri de Ukrayna saldırısı altında. Her ne kadar savaş devam etse de Ukrayna’nın yeniden inşasını AB ve NATO çevrelerini tahkim etmenin bir aracı olarak gören Batılı hükümetler ve çok uluslu şirketler süreci hızlandırmayı istiyorlar.

Geçtiğimiz günlerde Avrupa Birliği (AB) Ukrayna’ya 50 milyar dolarlık bir yatırım yardımı yapacağını duyurdu. Bununla birlikte meşhur sermaye yönetim şirketi Blackrock ve ABD Bankası JP Morgan Ukrayna’nın yeniden inşası için özel sermaye kaynağı oluşturmak üzere görevlendirildi.3 Blackrock ve JP Morgan bu hizmeti bir “bağış” olarak gerçekleştirse de herhangi bir yatırım olanağı ortaya çıkınca pastadan ilk payı bu şirketler alacak. JP Morgan Orta Avrupa, Orta Doğu ve Afrika Borç Sermaye Piyasaları Yöneticisi Stefan Weiler, “Kurulan bu fon kamu ve özel sektör yatırımcılarına belirli proje ve sektörlere yatırım yapma fırsatı sunmayı amaçlıyor. Ukrayna için öncelik olarak belirlenen farklı sektörel fonlar tanımlanacak. Buradaki amacımız sermayenin katılımını en üst düzeye çıkarmak.” dedi. Yani görevlendirilen bu bankalar, başlangıçtaki zararları gidermek için hükümetlerden imtiyazlı bir şekilde para toplamayı ve ardından bu kaynağı kârlı yatırımlar için özel sermayeye sunmayı hedefliyorlar.

'Maliyetler 1 trilyon doları aşıyor'

Dünya Bankası savaşın üzerinden geçen bir yılın ardından Ukrayna’nın iyileşme ve yeniden inşa maliyetlerinin 411 milyar dolar olduğunu tahmin etmişti.4 Bu miktar Ukrayna’nın savaş öncesi Gayri Safi Yurt İçi Hasılasının (GSYH) iki katına tekabül ediyor. Fakat bu tahmin Kiev’in karşı taarruzu ve Kakhovka Barajı’nın uğradığı büyük saldırıdan önce yapılmıştı. Rusya’nın hala Ukrayna altyapısını hedef aldığı göz önünde bulundurulursa son durumdaki maliyetler 1 trilyon doları aşıyor olabilir.

Ukrayna hükümeti, AB, ABD hükümeti, uluslararası kuruluşlar ve artık fon oluşturmak ve bu fonu yeniden inşa için dağıtmakla sorumlu ABD’li finans kuruluşları Ukrayna ekonomisini bir özel ekonomik bölge olarak restore etmeyi amaçlıyorlar. Bu süreçte halkın parası özel sermayenin olası zararlarını gidermek için kullanılacak. Bununla birlikte Ukrayna'da sendikalar ve yüksek vergiler gibi eski Ukraynalı oligarklarla ittifak halindeki Batı sermayesinin kârlı yatırımlarının önündeki bütün büyük engeller ortadan kaldırılacak. Financial Times'ta bu duruma dair şöyle yazılmıştı: Uluslararası kamu sektörü finansmanı, yeniden inşa çalışmalarının temeli olmalıdır. Fakat özel sektör sadece işin yapılmasında değil, finanse edilmesinde de merkezi bir rol oynayacak. Bu nedenle daha önce pek karşılaşılmamış bir ölçekte özel yatırımın seferber edilmesi gerekecektir.5

Şimdiye kadar 42 ülkeden yaklaşık 500 uluslararası şirket Ukrayna'nın iyileşmesini ve yeniden inşasını destekleme sözü anlamına gelen bir anlaşmaya imza attı. 5,2 trilyon dolardan fazla değere sahip bu şirketler 21 farklı sektörde faaliyet gösteriyorlar. URC23'te Ukrayna hükümeti, "Uluslararası ortaklar, URC23 ve Almanya'da düzenlenecek URC24 arasındaki süre boyunca Ukrayna ile özel sektör ortaklıkları kurmak ve mevcut ortaklıkları büyütmek için yeni iş girişimleri üzerinde çalışacak." dedi.6

Yabancı şirketler projeleri için sigorta teminatı talep ediyorlar, sonuçta savaş hala devam ediyor, ve hükümetlerin bu teminatı ödemesini istiyorlar. Ayrıca, dış yardım ve yatırımlar Ukrayna'da savaştan önce de var olan kronik yolsuzluğu durdurmak için sıkı koşullara tabi olacak. Maalesef Ukrayna'da hala yolsuzluk vakaları görülüyor. Bunun bir örneği de Ukrayna Ulusal Yolsuzlukla Mücadele Bürosu (NABU) ve Yolsuzlukla Mücadele Özel Savcılığı (SAPO) tarafından ortaya çıkarılan “Yüksek Mahkeme'deki büyük yolsuzluklar ve özellikle Yüksek Mahkeme yöneticileri ve hakimleri aracılığıyla usulsüz avantajlar elde etme planı” ve Yüksek Mahkeme başkanının 2,7 milyon dolar rüşvet alması olayı oldu.

'Kapitalist şirketlerin özgür olacağı bir saltanat kurulacak'

Ukrayna hükümeti, NATO cephaneliğiyle desteklenen ve AB içerisinde yer alan kapitalist bir serbest piyasa ekonomisi yaratmak istiyor. Bunun yapılabilmesi için kamu yatırımlarına "zararına satış" dışında bir rol verilmeyecek ve kapitalist şirketlerin özgür olacağı bir saltanat kurulacak. Emekçilerin çıkarları ve kamusal hizmetler ise arka plana itilecek.

Ukraynalı bir yorumcu bu durumu şu şekilde ifade ediyor:7 "Zelenski'nin partisi, toplu pazarlık hakkını ve Ukrayna'da emekçileri koruyan diğer mekanizmaları yok eden yasaları yürürlüğe koydu.8 Buna ek olarak sosyal yardım sisteminin 'dekomünizasyonu' olarak lanse edilen fakat aslında emeklilere ayrılan bütçede ciddi kesintiler anlamına gelen yasal düzenlemeler yapıldı.9 Her iki plan da Rus işgalinden çok daha önce hazırlanmıştı. Fakat savaş zamanındaki olağanüstü hal, iktidar partisinin planlarını gerçekleştirebilmesi için büyük bir olanak sağladı. Hatta işçi haklarını savunmak konusunda normalde ılımlı10 bir tavra sahip olan Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) bile bu düzenlemelere karşı çıktı. Zelenski ve danışmanları, işçi hakları ve sosyal refahı değil kamu-özel iş birliklerini önemsiyor. Bunun bir örneği Ukrayna Devleti-Amazon Şirketi ortak girişimi olan ‘mahkemelere telefonla uzaktan katılım11 projesi oldu. Aslında savaş sonrası Ukrayna'yı Avrupa'nın kıyısındaki devasa bir özel ekonomik bölge olarak görüyorlar. Ukrayna'da işçi haklarının korumasız hale getirilmesinin ve gümrük engellerinin ortadan kalkmasının Avrupalı çokuluslu şirketlerin yatırımlarını çekeceği düşünülüyor."

Buradaki önemli nokta savaş sırasında hükümetin Ukraynalı oligarklara ait çok çeşitli büyük işletmelerin kontrolünü ele geçirmiş olmasıdır. Bu varlıkların ordudaki pek çok kişiye de pay verilmesiyle yabancı şirketlere satılma ihtimali var.

Ukrayna siyasetindeki tüm sol oluşumlar Rusya ile iş birliği yapıldığına dair asılsız iddialarla yasaklandı ve Sovyetler'den miras kalan sosyal devlet kurumları ortadan kaldırıldı. Önümüzdeki Ekim ayında Ukrayna'da bir genel seçim yapılması beklense de bunun gerçekliği şüphelidir. Ama yapılsa bile hükümetin mevcut yasal düzenlemelerine ve ekonomi politikasına karşı herhangi bir muhalefetin görülmesi pek mümkün görünmüyor.

Ukraynalıların yeniden inşa sürecinde karşı karşıya kaldığı bir diğer sorun da Batı'dan gelen yardımların çoğunun hibelerden değil kredilerden oluşması ve bu nedenle Ukrayna'nın uzun yıllar boyunca Batı'ya çok yüksek miktarlarda borçu olacak olması. Krediler çoğunlukla 25 yıl gibi uzun vadelere sahip. Savaştan önce ise uzun vadeli kredilerin ortalaması 15 yıldı. AB Konseyi'ne göre Ukrayna bu borçları 2033'ten önce ödemek zorunda kalmayacak.12 Bu eşi görülmemiş derecede uzun bir ödemesiz dönem anlamına geliyor. Ancak Ukrayna'ya sağlanan düşük faiz oranlarıyla bile AB kredilerini ödemek pahalıya mal olacak. Bu sorunu çözmek için Brüksel bir “faiz sübvansiyonu” mekanizması geliştirdi. Bu mekanizma sayesinde kredilerin faizini Ukrayna değil AB ülkeleri ödeyecek. Ukrayna'ya verilen kredilere zaten 2022'de de "faiz sübvansiyonu" uygulanmıştı. Ama 2023'te AB'nin 18 milyar avroluk yeni kredisinin koşullarına bir madde daha eklendi: Faiz sübvansiyonu yalnızca “siyasi ön koşullara uyum sağlanması” durumunda uygulanacak. Dolayısıyla eğer Ukrayna işçi haklarını geliştirmek, sosyal harcamaları artırmak veya kamusal varlıklarını özelleştirmeyi reddetmek gibi çizgileri aşarsa bu faizsiz kredi hakkını kaybedecek. Anlaşmaya göre böylesi bir durumda AB'nin "faiz sübvansiyonu"nu durdurması gerekecek.

URC23, Ukrayna hükümetinin kendi ifadesiyle, "adil ve açık rekabeti mümkün kılacak, piyasanın önündeki engelleri kaldıracak, yasal ve hukusal süreçlerde adaleti sağlayacak reformları da içeren IMF programına uyum sağlama taahhüdünü veriyor.” BlackRock ve JP Morgan tarafından yönetilecek yeni Ukrayna Kalkınma Fonu (UDF) "ek özel sermayeyi harekete geçirmeye ve karlılık garantisi olan projeleri çoğaltmaya odaklanacak; erken aşamada ortaya çıkabilecek veya yapısal olabilecek finansman boşluklarını doldurmak ve özel sermayeyi risklerden arındırmak için esnek ve uygun bir finansman sunacak.” UDF, “teknoloji, lojistik ve ulaşım koridorları, yeşil enerji, doğal kaynaklar, altyapının yeniden inşası, dijitalleşme, tarım, gıda, sağlık ve eczacılığı içeren beş temel ekonomik sektörde UDF'nin ve Ukrayna'ya yatırım yapan diğer kuruluşların hedeflediği özel şirketler için en az 50 milyar dolarlık bir yatırım ortamının yönetilmesine yardımcı olmayı” hedefliyor.

Burada özellike tarım alanı olmak üzere büyük kazançlar elde edecek fırsatlar mevcut. Ukrayna, tahıl üretimi için İtalya'nın yüz ölçümünden daha büyük bir ekilebilir araziye sahip! Bu topraklar Ukraynalı küçük çiftçilerin ve yerel oligarkların elinden alınıp çok uluslu Batılı şirketlere satılırsa gıda üretiminden çok büyük kârlar elde edilecektir. Financial Times'ta dile getirildiği gibi: "Özellikle inşaat, malzeme, tarımsal işleme ve lojistik gibi hızlı kar edilebilir alanlarda şimdiden çalışmaya hazır olan şirketler var. Bir Ukrayna bakanı bana savaş riski sigortası iyileştirilirse bu şirketlerin hemen faaliyete geçeceğini söyledi. Ayrıca, hükümet ticari yatırımlarda zararı absorbe edecek bir kamu hissesi rezervi sağlayarak özel yatırımcı parasını ‘tamamlayıcı’ bir kamu kalkınma fonu kurmak için planlar yapıyor."

'Ukrayna ABD silah şirketleri için büyük bir askeri teçhizat alıcısı olmaya devam edecek'

Büyük bir karbonsuz enerji, yeşil metalurji ve hidrojen tedarikçisi olmak konusundaki doğal avantajları göz önüne alınırsa Ukrayna Avrupa'nın “yeşil dönüşümü” için bir merkez haline gelebilir. Böylece şeffaflığı ve iyi ekonomik yönetimi güçlendirmeye yönelik dijital teknolojide dünya lideri olabilir. URC, Ukrayna'daki tüm yeniden inşa projelerini başlangıçtan bitişe kadar izlemeye yarayacak dijitalleştirilmiş bir sistem olan “Dream” in lansmanına ev sahipliği yaptı. Bu sistem sayesinde dünyanın herhangi bir yerindeki bağışçılar kimin parasının nasıl ve nerede harcandığını takip edebilecek. Ve elbette Ukrayna ABD silah şirketleri için büyük bir askeri teçhizat alıcısı olmaya devam edecek.

Batı sermayesinin Ukrayna'nın zenginliklerini ele geçirmesine ve gittikçe azalan işgücünü sömürmesine hükümetin hizmet ettiğini ve Putin'in işgalinin Ukrayna halkını serbest piyasa yanlısı, işçi düşmanı bir hükümetin eline düşürdüğünü iddia edebilirsiniz. Ancak belki de bu sonuç kaçınılmaz olandı: Savaş öncesinde Rusçu ve Batıcı oligarkların elinden şimdi ise Batı sermayesinin eline.