ABD'den İran'a son füze 22 Haziran 2025'te atıldı. Bugün tüm dünya, an meselesi olan yeni saldırıya kilitlenmiş halde.

Oysa aradan geçen 7 ayda ABD'nin ekonomik saldırıları hiç hız kesmedi, aksine daha da sertleşti.

Binlerce kişinin öldürüldüğü protestoları tetikleyenin de bu ekonomik saldırılar olduğu biliniyordu. Bu defa birinci ağızdan itiraf edildi.

ABD'nin Hazine Bakanı Scott Bessent, dün Senato'da yaptığı konuşmada İran'da kur kaynaklı bir enflasyon krizine yol açtıklarını şöyle anlattı:

“Yaptığımız şey, ülkede bir dolar kıtlığı yaratmaktı. Bu durum, Aralık ayında İran'ın en büyük bankalarından birinin batmasıyla hızlı ve bence görkemli bir doruk noktasına ulaştı. Bankaya hücum yaşandı. Merkez Bankası para basmak zorunda kaldı, İran para birimi serbest düşüşe geçti, enflasyon patladı ve bu nedenle İran halkının sokaklara döküldüğünü gördük."

Döviz kanallarını hedef aldılar

İran ekonomisini yıllardır yaptırımlarla kuşatma altına alan ABD, geçtiğimiz aylarda saldırıların dozunu artırmıştı.

İran ile ticareti sürdüren ülkeler yeni gümrük vergileriyle tehdit edildi. İran'dan petrol ihracatı yapan gemilere saldırılar sıklaştırıldı, bu ihracatın finans ayağını engellemek için yeni yaptırımlar yürürlüğe konuldu. Başta Irak olmak üzere İran'ın yurt dışındaki varlıklarını donduran adımlar atıldı, alternatif para transfer mekanizmaları işlemez hale getirildi.

Tüm bunlar İran'daki dolar arzını büyük ölçüde yavaşlattı. Halk dolara akın edince de zaten değersiz olan riyal daha da değer kaybetti.

Domino etkisi bankaları vurdu

Bu süreci hızlandıran gelişmelerden biri de ülke içerisinde yaşandı. Scott Bessent'in konuşmasında adını anmadan bahsettiği Ayandeh Bank iflas etti.

2013 yılında Mahmud Ahmedinejad'a yakın patronlardan Ali Ensari tarafından kurulan banka büyük ölçüde Ensari'nin diğer şirketlerine kredi sağlıyordu. Ayrıca müşterilerine diğer bankalardan daha yüksek mevduat faizi sunuyordu. Batık kredileri günden güne artan kurumu ayakta tutansa İran Merkez Bankası'ydı. Bu destek, ülkenin para politikasını etkileyecek boyuta ulaştığında itiraz rejim içerisinden geldi.

İran Yargı Erki Başkanı Gulam Hüseyin Muhsin Ejei, Merkez Bankası'nı göreve çağırdı, yoksa "yasal önlemler" almak zorunda kalacaklarını duyurdu. Merkez Bankası ertesi gün Ayandeh Bank'ın feshedildiğini ilan etti. 

Bankanın 5 milyar dolarlık borcunu devlet üstlendi. Zararı kağıt üzerinde de olsa gizlemek için daha fazla para basıldı ama sonuç değişmedi. Merkez Bankası'nın likidite krizi daha da derinleşti.

Krizin daha da derinleşme ihtimali az değil. Beş bankanın da benzer durumda olduğu tahmin ediliyor.

Enflasyon rekora koşuyor

İran Riyali sadece 2025 yılında dolar karşısında yüzde 84 değer kaybetti. Ülke genelindeki enerji ve su krizi de cabası. İran'da yıllardır yüzde 30'un altına düşürülemeyen enflasyon bir kez daha yüzde 50'lere dayandı. Gıda fiyatlarındaki yıllık artışsa yüzde 72 seviyesinde. 

Ücretlerse bu hıza yetişemedi.

Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın dahi hak vermek zorunda kaldığı, hükümetle ters düşmekten kaçınan Büyük Çarşı esnafının öncülük ettiği protestolar böyle başladı.

Ekonomi cephesinde ateşkes yok

ABD'nin İran'a yönelik saldırıları, füzelerin sustuğu son 7 ayda aslında hiç durmadı, sadece biçim değiştirdi.

ABD, İran'ı sadece yaptırımlarla zayıflatmakla kalmıyor, yarattığı dolar kıtlığı ve tetiklediği bankacılık kriziyle ekonomiyi hâlâ bir siyasi manivela olarak kullanıyor.

Scott Bessent'in itirafı, ABD'nin sadece askeri tesisleri değil, bir ülkenin ekonomik sinir uçlarını da hedef aldığını açıkça kanıtlıyor.