Ana içeriğe atla

Home

soL Haber'de reklam yok, sadece haber var. Bunu birlikte sürdürüyoruz. Abone olarak desteğinizi gösterin.

Yükleniyor...

2021 Nobel Tıp Ödülü’nü alanlar neyi başardı?

2021 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü sıcaklık ve dokunma reseptörlerini keşfeden David Julius ve Ardem Patapoutian aldı.

Haber Merkezi

Yayın Tarihi: 06.10.2021 , 12:31 Güncelleme Tarihi: 22.01.2025 , 10:54

Öğr. Gör. Dr. Hazal Artuvan Korkmaz
Bilim ve Aydınlanma Akademisi

I. Dünya Savaşı (1914-1918) ve II. Dünya Savaşı (1939-1945) sırasında ödül töreni yapılamayan yılları çıkarırsak 1901 yılından bu yana 120 yıldır düzenli olarak yapılan Nobel Ödülü törenlerinde toplam 962 ödül sahibini buldu. Bunların 112 tanesi Fizyoloji veya Tıp alanında oldu.

2021 Nobel ödülünü Fizyoloji veya Tıp kategorisinde sıcaklık ve dokunma reseptörlerini keşfeden David Julius ve Ardem Patapoutian paylaştı.

David Julius ve Ardem Patapoutian’ı ödüle götüren çalışmaların bilimsel zemini

İnsan fizyolojisinin en merak uyandıran konularından biri olan çevremizi nasıl algıladığımız sorusu sinirbilim alanındaki ilerlemeler sayesinde günden güne netlik kazanmaktadır. David Julius ve Ardem Patapoutian yeni çalışmaların önünü açacak yöntemler geliştirdiler.

Sanılanın aksine aslında sadece beş duyumuz veya beş duyu organımız yoktur. Görme, işitme, tat, koku, sıcak, soğuk, ağrı, dokunma, basınç veya hareket duyusu gibi vücut içerisinden veya dış çevreden gelen birçok duyumuz var. Sürekli değişmekte olan çevreye uyum sağlamak için gerekli olan bu duyuları birbirinden nasıl ayırt edebildiğimiz önemli bir merak konusudur. Beyin duyusal bilgiyi alır ve ona uygun bir yanıt oluşturur. Peki, Nobel ödülüne layık görülen sıcaklık ve dokunma reseptörlerinin bu sürece katkısı tam olarak nedir ve duyusal bir uyarı tam olarak nasıl başlar? Bu soru, 2021 Nobel ödülünü paylaşan David Julius ve Ardem Patapoutian’ın katkılarıyla çözüldü.

David Julius, cildin sinir uçlarında sıcağa tepki veren bir sensörü tanımlamak için yanma hissine yol açan ve keskin bir bileşik olan kapsaisini kullandı. Ardem Patapoutian, derideki ve iç organlardaki mekanik uyaranlara yanıt veren yeni bir sensör sınıfını keşfetmek için basınca duyarlı hücreler kullandı. Bu çığır açan keşifler, sinir sistemimizin sıcağı, soğuğu ve mekanik uyarıları nasıl algıladığına dair anlayışımızda hızlı bir artışa yol açan yoğun araştırma faaliyetlerini başlattı. Ödül sahipleri, duyularımız ve çevre arasındaki karmaşık etkileşimi anlamamızdaki kritik eksik halkaları belirlediler. Aslında bundan 77 yıl önce Joseph Erlanger ve Herbert Gasser de ağrılı veya ağrısız çeşitli uyaranlara tepki veren farklı tipteki duyusal sinir liflerini keşfettikleri için Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü almıştı.

O zamandan beri yapılan çalışmalar parmak ucuna dokundurulan bir cismin parmak uçlarındaki alıcı sinirler (reseptörler) tarafından, göze gelen ışığın görme siniri tarafından veya seslerin işitme siniri tarafından beyne iletildiğini gösterdi. Sinirler birbirlerini elektrokimyasal olarak uyarabiliyor ve adeta bir kablo gibi beyne uzanan bu sinirlerin bilgiyi elektriksel olarak ilettiği biliniyordu. Ancak bulmacada çözülmeyi bekleyen bir başka unsur vardı: ışık, ses, sıcaklık veya dokunma gibi farklı enerji tipleri bu alıcı hücreleri nasıl uyarabiliyordu? Beynin çözebildiği tek şifre elektriksel yolla (nöral kodlama) oluyorsa farklı enerji formlarını algılamayı nasıl başarabiliyorduk?

David Julius, acı biberdeki kimyasal bir bileşik olan kapsaisinle temas ettiğimizde hissettiğimiz yanma hissinin nasıl oluştuğunu analiz ederek büyük ilerlemelerin önünü açtı. Kapsaisinin ağrı hissine neden olan sinir hücrelerini aktive ettiği zaten biliniyordu, ancak bu kimyasalın bu işlevi gerçekte nasıl uyguladığı bir bilmeceydi. Julius ve çalışma arkadaşları, duyusal nöronlarda ifade edilen ve ağrıya, sıcaklığa ve dokunmaya tepki verebilen genlere karşılık gelen milyonlarca DNA parçasından oluşan bir kütüphane oluşturdular. Julius ve arkadaşları, kütüphanenin kapsaisine tepki verebilen proteini kodlayan bir DNA parçası içereceğini varsaydılar. Normalde kapsaisine tepki vermeyen kültürlenmiş hücrelerde bu koleksiyondan bireysel genleri ifade ettiler. Zahmetli bir araştırmadan sonra, hücreleri kapsaisine duyarlı hale getirebilen tek bir gen tanımlandı. Kapsaisin algılama geni bulunmuştu! Diğer deneyler, tanımlanan genin bir iyon kanalı proteinini kodladığını gösterdi. Bu yeni keşfedilen kapsaisin reseptörü daha sonra TRPV1 olarak adlandırıldı. Julius, proteinin sıcağa tepki verme yeteneğini araştırdığında, ağrı verici derecede yüksek sıcaklıklarda aktive olan bir reseptör keşfettiğini fark etti.

TRPV1'in keşfi, diğer sıcak reseptörlerinin bulunmasına yol açan büyük bir atılımdı. David Julius ve Ardem Patapoutian birbirinden bağımsız olarak, soğukla ​​aktive olduğu gösterilen bir reseptör olan TRPM8'i tanımlamak için mentolü kullandılar. TRPV1 ve TRPM8 ile ilgili ek iyon kanalları tanımlandı ve her birinin farklı bir sıcaklıkta aktive oldukları bulundu. Birçok laboratuvar, bu yeni keşfedilen genlerden yoksun genetik olarak manipüle edilmiş fareler kullanarak bu kanalların termal duyumdaki rollerini araştırmak için araştırma programları yürüttü. David Julius'un TRPV1'i keşfi, sıcaklıktaki farklılıkların sinir sistemindeki elektrik sinyallerini nasıl indükleyebileceğini anlamamızı sağlayan atılımdı.

Peki mekanik uyaranlar dokunma ve basınç duyusu olarak nasıl kodlanıyordu? Araştırmacılar daha önce bakterilerde mekanik sensörler bulmuşlardı, ancak omurgalılarda dokunmanın altında yatan mekanizmalar bilinmiyordu. ABD, California, La Jolla'daki Scripps Research'te çalışan Ardem Patapoutian, mekanik uyaranlar tarafından aktive edilen reseptörleri tanımlamak istedi. Patapoutian ve arkadaşları, ilk olarak, tek tek hücreler bir mikropipet ile dürtüldüğünde ölçülebilir bir elektrik sinyali veren bir hücre hattı tanımladılar. Mekanik kuvvet tarafından aktive edilen reseptörün bir iyon kanalı olduğu varsayıldı ve bir sonraki adımda olası reseptörleri kodlayan 72 aday gen belirlendi. Bu genler, çalışılan hücrelerde mekanik duyarlılıktan sorumlu geni keşfetmek için birer birer etkisizleştirildi. Zorlu bir araştırmadan sonra, Patapoutian ve çalışma arkadaşları, hücreleri mikropipetle dürtmeye karşı duyarsız hale getiren tek bir geni tanımlamayı başardı. Bu mekanik duyarlı iyon kanalına Yunanca basınç kelimesinden gelen ‘Piezo’ adı verildi. İlerleyen çalışmalar Piezonun propriyosepsiyon olarak bilinen vücut pozisyonu ve hareketinin algılanmasında kilit bir rol oynadığını gösterdi. Dahası, bu iyon kanallarının kan basıncı, solunum ve idrar kesesi kontrolü dâhil olmak üzere ek önemli fizyolojik süreçleri de düzenlediği gösterildi.

David Julius ve Ardem Patapoutian kimdir?

David Julius, 1955 yılında ABD, New York'ta doğdu. 1984'te Berkeley'deki Kaliforniya Üniversitesi (California University) 'nden mezun oldu ve New York'taki Kolumbiya Üniversitesi (Columbia University) 'nde doktora sonrası araştırmacı olarak çalıştı. David Julius, 1989 yılında şu anda Profesör olduğu Kaliforniya Üniversitesi (California University), San Francisco'ya atandı.

Ardem Patapoutian 1967 yılında Lübnan'ın Beyrut şehrinde doğdu. Gençliğinde, savaşın harap ettiği Beyrut'tan Los Angeles, ABD'ye taşındı ve burada doktora derecesini aldı. 1996 yılında Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü (California Institute of Technology, Pasadena, USA)'nden San Francisco'daki Kaliforniya Üniversitesi (California University)'ne doktora sonrası araştırmacı olarak geçti. 2000 yılından bu yana, şu anda Profesör olduğu Scripps Araştırma Enstitüsü (Scripps Research, La Jolla, California, USA)'nde çalışmaktadır. 2014'ten beri Howard Hughes Tıp Enstitüsü Araştırmacısıdır.

Kaynaklar:

Nobel Prize facts. NobelPrize.org. Nobel Prize Outreach AB 2021. Salı. 5 Ekim 2021. <https://www.nobelprize.org/prizes/facts/nobel-prize-facts&gt;

The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2021. NobelPrize.org. Nobel Prize Outreach AB 2021. Salı. 5 Ekim 2021. <https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2021/summary/&gt;

soL YZ Beta, soL’un geliştirdiği ve soL arşiviyle çalışan bir yapay zeka robotudur. Kullanımı, soL abonelerine açıktır.