Deprem ve afet zararlarını önleme ya da sağlıklaştırma değil, kentsel rantların büyük sermayeye sunulması ve dar gelirlilerin kentlerin çepherlerine ötelenmesine yarayan kentsel dönüşüm projeleri daha önce Bakanlar Kurulu'nun onayı ve TOKİ'nin desteği ile sadece belirli bölgelerde gerçekleştirilmeye çalışılmıştı. Ancak küçük mülk sahiplerinin ikna edilememesi ve açılan davalar sonucunda kentsel dönüşüm projeleri sınırlı düzeyde gerçekleştirilebilmişti. Meclis ihtisas komisyonlarında geçtiğimiz günlerde kabul edilen kanun teklifi, hükümetin sorunu zor yolunu çözmeye kalkışacağını gösteriyor.

Küçük mülk sahiplerini ve ilçe belediyelerini mülksüzleştirerek büyükşehir belediyelerinin bütçe açıklarını kapatmak için arsa elde etmesini de sağlayacak son düzenlemenin 1,5 yıllık bir öyküsü var. İlk defa 2008'in Aralık ayında AKP tarafından, Belediye Kanunu'nun 73. maddesinin değiştirilmesi için hazırlanan kanun teklifi milletvekillerinin imzasına sunulmuştu. Teklif, altında 15 milletvekilinin imzasıyla 16.04.2009 tarihinde Meclis Başkanlığı'na verilmiş, ertesi gün ise İçişleri Komisyonuna havale edilmişti.

Ancak teklifin komisyona gelmesinden 5 gün sonra bu defa CHP'li vekiller, içeriği tamamen aynı olan benzer bir teklifi, Ankara milletvekili Zekeriya Akıncı, İzmir milletvekilleri Ahmet Ersin ve Abdulrezzak Erten, İstanbul Milletvekili Sacid Yıldız imzasıyla 22.04.2009 tarihinde başkanlığa verdiler. Bu teklif de 11.05.2009 tarihinde İçişleri Komisyonu'na iletildi.

Bunlar yetmemiş gibi bu defa 6 ay geçtikten sonra aynı içerikli teklif MHP'li vekillerce başkanlığa gönderildi. Kırşehir Milletvekili Metin Çobanoğlu, Hatay Milletvekili S. Turan Çirkin, Mersin Milletvekili Mehmet Şandır'ın 01.12.2009 tarihinde Meclis Başkanlığı'na ilettikleri teklif de on gün sonra diğerler teklifler gibi İçişleri Komisyonu'na geldi.

Teklifler içerik açısından birbirinin aynı olduğundan CHP ve MHP'nin teklifleri birer gün arayla 19-20 Aralık 2010 tarihlerinde komisyondan geri alındı. AKP'nin verdiği teklif ise komisyonda tartışılmaya devam etti. Geçtiğimiz günlerde ise Tali Komisyon olan Bayındırlık, İmar, Ulaştırma ve Turizm komisyonu teklife eklemeler yaptı. Bu haliyle İçişleri Komisyonu'nda yeniden değerlendirilen teklif, 3 Haziran günü kabul edildi ve Meclis Genel Kurulu'na iletilecek duruma getirildi.

Teklifte neler var
Belediye Kanunu'nun kabul edildiği 2005 yılında, AKP 73. maddenin gerekçelerini oldukça geniş tutmuş, ancak tasarı maddelerinde sadece eskiyen kent kısımlarında kentsel dönüşüm önermişti. Tasarı önerildiği şekliyle kabul edildi. Ancak kendi önerdikleri maddeden bile haberi olmayan AKP'li vekiller, 2008 yılında "maddenin birinci fıkrasındaki yazım şeklinden" uygulayıcıların yanlış sonuçlar çıkardığı belirttiler. Maddenin sadece eskiyen kent kısımları ve tarihi alanlar için geçerli olmadığını belirtmek için, birinci fıkrayı "Belediye planlı veya plansız, yapılaşmış veya boş alanlarda ... kentsel dönüşüm ... uygulayabilirler" biçiminde değiştirmek istediler.

Fakat Komisyon'un kabul ettiği son metinde bu da aşılarak, maddenin tamamı değiştirmek istendi. Buna göre, maddedeki kentlilerle "anlaşma yolu esastır" düzenlemesinden vazgeçildi. Yeni düzenlemede bir yandan dönüşüm alanında yaşayanların yargıya başvurma hakları kısıtlanırken, bir yandan da büyükşehir belediyelerine acil kamulaştırma yetkisini keyfi kullanma imkanı verildi. Böylece dönüşüm alanındaki tüm küçük mülkler ve kamu arsaları büyükşehir belediyelerine devredilebilecek duruma geldi.

Kentsel dönüşüm alanının üst sınırını da belirleyen Komisyon, önceki maddede 5 hektar olan alt sınırın üst sınırını ise 500 hektar olarak belirledi. Ankara'nın tarihi kent merkezi, Ulus'un üç katından daha büyük olan 500 hektarlık alanlarda büyükşehir belediyeleri etaplama da yapabilecek. Düzenlemeyle getirilmek istenen diğer yenilik ise, yargıda bulunan davalarla ilgili. Komisyon, yargıya intikal etmiş ancak sonuçlanmamış davaların yeni düzenlemeye göre görülmesini istedi. Bu şekilde yürütmeyi durdurma kararı alınmış olan kentsel dönüşüm girişimleri ile ilgili davalar büyükşehir belediyelerine verilmiş bu geniş yetki üzerinden yeniden değerlendirilmek zorunda kalabilir.

Diğer dönüşüm tasarısı hala başbakanlıkta
Kente sistemli bir müdahale anlamına gelen düzenlemelerden bir diğeri ise Bayındırlık Bakanlığı'nın 2010'un Ocak ayında Başbakanlığa gönderdiği kanun tasarısı. Dönüşüm Alanları Hakkında Kanun adıyla gönderilen tasarı da benzer şekilde kentsel dönüşümün daha yaygın biçimde yapılmasını ve acil kamulaştırmayı öneriyor. Ancak tasarıda büyükşehir belediyeleri yerine Bayındırlık ve İskan Bakanlığı'nı yetkili kılınıyor.

Henüz Meclis Başkanlığı'na iletilmemiş ve 2007 yılından beri tasarı halinde olan düzenlemenin daha önemli boyutu ise gayrimenkullerin menkulleştirilmesini ve bankaları dönüşüm projelerine hissedar yapılmasının amaçlaması. Belediyelerin önerdikleri dönüşüm alanlarında, bankalar ve gayrimenkul yatırım ortaklıkları kentsel ranta ortak edilmek istenirken, küçük mülk sahipleri ise borçlandırılarak uzun vadede mülksüzleştirilecekler.