“Bâb-ı Âlî bürokrasisi bu. Bütün idare kadroları Bâb-ı Âlî’dendi. İnkılabın başını bunlar yedi.”* 

1962’nin son günlerinde yayımlanan Yön dergisinde yapıyor Yakup Kadri bu tespiti. Atatürk özel sayısı. “Atatürk’ün Özlediği Türkiye’yi Kurabildik mi?” başlıklı bir açık oturum söyleşisi. 27 Mayıs’tan az sonra. Doğan Avcıoğlu’nun yönettiği masanın çevresine toplanan isimler arasında Yakup Kadri ile birlikte Şevket Süreyya, Sadun Aren, Kemal Tahir gibi “ağır” isimler de var.

Yakup Kadri hep sınıfların olmadığı, kaynaşmış, imtiyazsız, idealize bir topluma inanmış. Cumhuriyet’in bunu başaracağını düşünmüş. Sınıfların olmadığı derken, sınıfların ortadan kalktığı, eşitlikçi bir toplumdan bahsetmiyoruz. Sınıfın Türk toplumuna içkin bir kavramsallaştırma olmadığını, ithal bir kavram olduğunu, Anadolu’da, Avrupa’dakinin aksine, sınıfların var olmadığını savunuyor yazar. Kapitalizm ile komünizm arasında üçüncü bir yol öneriyor; bu yolla eğitim, halkçılık ve aydınlanmanın tüm topluma yayılabileceğini düşünüyor. Düşünmekle kalmıyor. Cumhuriyet’in bir doktrine ihtiyacı olduğunu hararetle savunuyor. Buradan hareketle eşit, özgür bir ülkenin teorisini yazmaya yelteniyor. Cumhuriyet’e “yön” çizmeye, bunun teorisini yapmaya “cüret” ediyor. Aydın, durumdan kendine görev çıkarıyor. 

Ekonomide devletçi; fakat özel sektörü dışlamayan bir karma ekonomi yapısına sahip, paylaşımda halkçı, laik, bilimden yana, olabildiğince eşit, devrimci bir Cumhuriyet… Şevket Süreyya, Vedat Nedim Tör gibi eski TKP’lilerle birlikte Kadro dergisini bu amaçla çıkarıyorlar. İçlerinde Marksizmle yolu kesişmeyen tek kişi Yakup Kadri’dir. Ne ilginç ki, ekip içindeki en örgütçü, en ileri unsur yine kendisi oluyor.

Romanlarını, son derece devrimci bir tavırla, inandığı toplum tahayyülü doğrultusunda; topluma, iktidara, en çok da aydına müdahale için yazıyor. “Tezli” roman deniyor. Biraz da müstehzi bir bıyıkaltı gülümsemeyle. Tezsiz roman olurmuş gibi… Edebiyatı bir devrimci müdahalenin aracı olarak kullanıyor. Başarılı da oluyor. Kadro’nun yayın hayatı sırasında çıkan Yaban ve Ankara büyük ses getiriyor. Başta İş Bankası çevresi olmak üzere sermaye çevrelerini dehşetle rahatsız ediyor. Kadrocular’a, kendi kendilerine tebliğ ettikleri görevi kimsenin onlardan istemediği hatırlatılıyor. “Doktrin işi üzerinize vazife değil” deniyor.

Cumhuriyet devriminin altını oymakla meşgul olan sermaye sınıfının; aydınlanmanın, halkçılığın, devrimin karşısında topyekûn bir sınıf olarak durduğunu tahlil edemeyen Kadro, sermayenin telkiniyle kapatılıyor. Tahlil edemeyen, aslında en çok da bu teoriyi haiz olan tövbekâr TKP kadroları değil, samimi bir burjuva devrimcisi olan ve teorisine derin devrimci duygularla tutunmuş olan Yakup Kadri’dir. 

Kibarca sürülüyor. Tiran’a büyükelçi yapılıyor. Kadro dönemi kapanıyor.

Sonrası derin bir hayal kırıklığı. Yaban’ın, Ankara’nın topluma devrimci müdahale için yazan yazarın kaleminden bu defa Panorama dökülüyor. 1949-1952 arasıdır ve hayal kırıklığının romanıdır. Devrimin başarısızlığının onda yarattığı hüsranı, belki en iyi romanı olarak yazıyor. Yakup Kadri, toz kondurmak istemediği ideallerinin üzerindeki derin toz tabakasını, olanca hüsranına rağmen kaldıramıyor. Yaban’da, mealen, “bu halk dinin karanlığı altında bunca cahil bırakıldıysa, kabahat senindir” diye yazarak aydına seslenen, onu halkın sefil halinden sorumlu tutan ve bir aydın sorumluluğuyla aydınlara “halka gidin” çağrısını manifestolaştıran Yakup Kadri, Panorama’da faturayı yine yanlış adrese, aydına kesiyor. Şöyle:

“Eğer bu halk, anakronik ve geri bir yığın halinde kalmışsa, samimi bir entellektüel için buna gülmekten ziyade ağlamak lazım gelmez miydi? Düşünen ve bilen kafalar, ellerinde bulunan en modern yayım vasıtalarından faydalanıp bu halka, yaşamakta olduğumuz tarihi günler hakkında hiçbir fikir vermemişlerse, yazarlarımız âmmenin ruhunda bu devrin heyecanını uyandırmamışlarsa, suç kimdeydi?” **

Halbuki Ankara romanında da, başka romanlarında da, kendi dünya görüşünü aşan satırlar yazıyor Yakup Kadri. Belki kendisi değil; ama edebiyatı sınıfları görüyor ve ortaya seriyor. 1925’te, lüks Ankara Palas’ın merdivenlerinin önünde, otelde verilen tangolu yılbaşı balosunun girişini yazıyor. Yorganına sarılmış yoksul halk, baloya girenleri büyük bir dehşet ve merakla izliyor. Baloya girenlerin ayağına “bir şey” takılıyor:

“Ayağı, yerde yığılı duran canlı bir şeye çarpmıştı. Bu yığın onun çarpmasıyla yavaş yavaş yukarı doğru uzanmaya ve kanatları yarı açılmış bir kocaman, bir korkunç kuş şekli almaya başladı. Hoca, az kalsın, salavat getirip: ‘İn misin, cin misin?’ diye bağıracaktı. Lakin, gördü ki, bu, yorganına sarılmış bir köylüden başka bir şey değildir.”

Gericiliğin ve emperyalizmin, Cumhuriyet devriminin başını yiyeceğini büyük bir yazar öngörüsü ile, daha 1930’ların başında sezip uyaran Yakup Kadri, gericilik, emperyalizm ve sermaye sacayağını kuramıyor; sermayeyle aradaki bağı göremiyor:

“Kara terrör, kara terrör,” diye söylendi. “Bizim düşmanımız yalnız Avrupa değil, bunlar da… Bir gün bunlarla da çarpışmak lazım gelecek…” ***

1962’de dahi devrimi arıyor. Daha doğrusu Cumhuriyet’e çıkar yol arıyor. Yolu sosyalistlerle kesişiyor. Hayatının son yıllarında çözümün sosyalizmde olduğunu seziyor. Aynı oturumda sosyalist olduğunu dile getirse de, sezmekle kalıyor. Tahlilinin yanlışlığını göremiyor. 1962’de dahi başarısızlığın sebebini, Cumhuriyet’in Osmanlı kadrolarıyla iş yapmasında görüyor. Aydınla birlikte “Bâb-ı Âlî bürokrasisi”ne fatura kesiyor.

Cumhuriyet aydınının açmazı

İşte Ayşe Şule Süzük, “Erken Cumhuriyet Romanlarında Aydın” kitabında, Yakup Kadri ve Reşat Nuri’nin, Süzük’ün deyimiyle “eyleyen ve edebiyat yapan iki yazarın” romanlarında yarattıkları “aydın”ları konu ediyor.

Süzük, “henüz kuruluş aşamasındaki rejime ve siyasete yönelik birtakım eleştiriler”i, “oluş hâlindeki devrim sürecinde yazılan romanlar”da arıyor, buluyor ve çıkartıyor; bir arkeolog titizliğiyle.

Reşat Nuri’nin romanlarındaki aydınların, belki de aynı anlama gelmek üzere bir aydın olarak Reşat Nuri’nin gözleri, Süzük’ün deyimiyle, Yakup Kadri’den daha keskin. Yeşil Gece’de eyleyen aydını, Gökyüzü’nde bir jakobenin portresini, Eski Hastalık ve Kavak Yelleri’nde ise cumhuriyet taşrasını son derece gerçekçi karakterlerle, gerçekçi bir biçimde kaleme alıyor yazar. Bir yandan cehalete ve karanlığa karşı savaş açıyor; yeni bir toplumun müjdesini daha cumhuriyet öncesinde, örneğin Çalıkuşu’yla veriyor. Öte yandan Yeşil Gece’de aydını yaşayan, eyleyen bir toplumsal dinamik olarak ortaya koyuyor ve yıkılan imparatorluğun karanlık sarıklılarının nasıl yeni düzenin tıraşlı, takım elbiseli sermayedarlarına dönüşüp cumhuriyeti tehdit ettiğini, daha 1928’de, bir erken uyarı sistemi olarak yazıyor. Cumhuriyet kadrolarını uyarıyor.

Ne ki, Yakup Kadri ve Reşat Nuri’nin romanlarındaki aydının tahlili için yola çıkan Ayşe Şule Süzük, yaptığı arkeolojik kazıda daha fazlasına ulaşıyor: Yakup Kadri ve Reşat Nuri’yi de aşan bir biçimde, cumhuriyet aydınının çelişkilerine, açmazlarına ve giderek trajedisine:

“...halka sınıfsallıktan uzak ‘kaynaşmış kitle’ algısıyla baktığından bu kitleyi şekillendiren maddi koşulları görememektedirler. (...) toplumsal ve siyasal atmosferi doğru şekilde analiz edememekte, olguları el yordamıyla adeta bir tülün ardından belli belirsiz hissederek eylemsizliklerini hisleri üzerinden temellendirmektedirler. Bu gölgeler savaşımında nedeni tam olarak analiz edemedikleri bir canavara karşı kazananı olmayan bir şekilsiz mücadele telaşı içindedirler. Analizleri parçalı ve tarihsellikten uzak olduğu koşulda ‘halk’ sorunsalını yanlış saptar, çözüme ulaşma noktasında ise bu kitleyi şekillendiren toplumsal dinamiklere yönelik bir bütüncül mücadele hattı yerine, Kemalist devrimden sapmış bir avuç bürokratın kötü niyetiyle mücadeleyi merkeze alırlar. Dönemin aydınları baş aşağı hırpalanmış, derin bir umutsuzluk buhranı içinde, çatışan değerler sisteminin ve çatışan sınıfların giderek çürümeye yüz tutan birer kurbanı gibidirler.” ****

Harika.

Süzük, çalışmasında ulaştığı sonuçlar bakımından, edebiyat eleştirisinin, bütünlüklü bir edebiyat, siyaset, ideoloji, tarih ve toplum okumasından ayrı tutulamayacağının da dersini veriyor.

Yakup Kadri ve Reşat Nuri’nin yanına, Süzük’ün çalışmasının kapsamına girmemekle birlikte pekala ekleyebileceğimiz Halide Edip ve Mithat Cemal Kuntay gibi, imparatorluktan cumhuriyete, tebaadan topluma geçişin sancılarını, aslında “gideni ve gelmekte olanı” gerçekçi, halkçı ve hatta devrimci bir biçimde kaleme alan; cumhuriyetin sınıfsal tercihleri ile aydınlanmacı, devrimci karakteri arasındaki çelişkiyi ve Cumhuriyet’in gideceği yönü, sezgileriyle de olsa, büyük yazarın gösterebileceği türden bir refleksle görüp kendi dünya görüşlerini ve çelişkilerini aşan bir gerçeklikle kavrayarak yazan ve devrimci iktidarı uyaran bu cumhuriyetçi yazarlarımız bugün, cumhuriyet gibi, sahipsiz. 

Ya da şöyle mi demeliyiz: Cumhuriyetin ancak emekçilerin iktidarında mümkün olabileceğini savunanlar bu cumhuriyetçi yazarlarımıza sahip çıkabilir; çünkü bu yazarların tasavvur ettiği aydınlanmacı cumhuriyet, cumhuriyetin ancak sosyalizmle taçlanmasıyla mümkün olabilir. Bu yazarları bugün, ancak sermaye iktidarını hedef tahtasına oturtanlar taşıyabilir. Hamaset yapmadan. Etrafından dolaşmadan…

Adı geçen yazarlar, devrim cephemizin yazarlarıdır. Okumak, anlamak, tartışmak; kuruluşun içindeki çözülüş dinamiklerini özümsemek gerekiyor. Ayşe Şule Süzük’ün üzerinde titizlikle çalışılmış eseri, bu okuma ve tartışma için benzersiz bir kılavuz sunuyor bize.

“Geçmişin hikayelerinin bugüne taşınması”, “bugüne bakarak anlamlandır”mak, “insanın macerasına tanık ol”mak, “kendimizi tanı”mak, “yarına doğru yürümek” için.

“Yolda kaybolmamak için…”

Sonuç yerine: Geçmişin hikayelerinden yarına

Komünistlerin tüm cumhuriyet tarihi boyunca edebiyat alanında hiç yadsınmayacak bir geleneğe sahip olduğunu söylemek bile abesle iştigal. Bu gelenek sürüyor. Yeni nesil toplumcu yazarlar, yüzleri yarına ve devrime dönük bir biçimde bu geleneği sırtlıyor. Geleneğimizin bir diğer önemli özelliği ise kolektif olarak yazılanı yine kolektif olarak okumak, tartışmak; yan yana gelmek, birlikte düşünüp birlikte sonuçlar çıkartmak. 

Cumhuriyet’in tüm kazanımlarını iliklerinde hissedip ellerinden kaymasına çare arayanlarla birlikte; beraberce çare üretebilmek için…

Türkiye Halk Temsilcileri Meclisi Edebiyat İnisiyatifi, İzmir ve Ankara’da, Nâzım Hikmet Kültür Merkezleri’nin (NHKM) de katkılarıyla, “Cumhuriyetin Edebiyatı, Edebiyatın Yarını” söyleşi dizilerinde işte bunu hedefliyor. Her ay, yeni nesil bir toplumcu yazarın kitabının çerçevesinde, NHKM’lerin ev sahipliğinde ayın kitabının yazarıyla, söyleşilerde bir araya geliniyor. Yine aynı adı taşıyan ve şimdilik sadece İzmir Karataş Semt Evi’nde düzenlenen okuma atölyesinde, bu kitaplar hep birlikte okunuyor, tartışılıyor. Bir sonraki oturumda ise kitabın yazarı ile buluşuluyor. Söz konusu atölye çalışmalarına, 19 Kasım Perşembe günü, Ayşe Şule Süzük’ün İzmir NHKM’de düzenlenecek olan söyleşi ve imza gününe katılım sağlanarak başlanıyor.

Yine THTM Edebiyat İnisiyatifi’nin öncülüğünde, Ankara merkezli olarak yapılan, çevrimiçi olması sayesinde Türkiye’nin her yanından katılıma açık olan, “Güncelin Başlıklarından Yarına Notlar” başlığıyla yola çıkan Toplumcu Edebiyat Atölyesi de 26 Kasım Perşembe günü ilk oturumuyla başlıyor.

Nâzım Hikmet, Yakup Kadri, Yaşar Kemal, Sabahattin Ali, Sait Faik, Suat Derviş, Yılmaz Güney gibi yazarların yapıtlarını konu edinecek atölyenin yürütücüleri ise şöyle: Ahmet Antmen, Arzu Kayhan, Emre Falay, Eren Aysan, Fadime Uslu, Gamze Efe, Hayri K. Yetik, Metin Turan, Sibel Ahıska, Suphi Varım ve Ayşe Şule Süzük.

Söz konusu söyleşi dizisi ve atölyelerle ilgili ayrıntılara sürekli güncellenen THTM Edebiyat İnisiyatifi’nin sosyal medya hesaplarından ulaşmak mümkün. (Instagram: @thtm_edebiyat, X: @thtmEdebiyat)

Yazılan, ancak birlikte okununca, birlikte tartışılınca anlam kazanıyor; dahası, ancak o zaman devrimci bir aygıta dönüşüyor.” 

“Yolda kalmamak” ve “yarına doğru yürüyebilmek” için…

* Yön Haftalık Gazete, Sayı: 47, 7 Kasım 1962 
** Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Panorama, İletişim Yayınları, İstanbul, 1987
*** Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Ankara, İletişim Yayınları, İstanbul, 2009
**** Ayşe Şule Süzük, Erken Cumhuriyet Romanlarında Aydın, Yazılama Yayınevi, İstanbul, 2026