Almanya’da Nazi Partisi 1933’te iktidara geldi. Aynı yıl Cenevre Silahsızlanma Konferansı’ndan ve Milletler Cemiyeti’nden (MC) çekildi. Naziler I. Dünya Savaşı’nda Almanya’nın yenilgi belgesi Versay Antlaşması’nın “haksızlık ve adaletsizliklerinden” kurtulmayı, Almanları tek bir çatı altında birleştirmeyi ve yeni bir hayat sahası (Lebensraum) elde etmeyi amaçlıyordu. Nazi Almanya’sı, Mart 1935 itibariyle ciddi bir hava gücüne sahip olurken zorunlu askerlik hizmetini yürürlüğe koydu. Haziran ayında İngiltere ile imzaladığı Deniz Anlaşması ile donanmasını Fransız donanmasıyla eşit hâle getirme fırsatı yakaladı. Mart 1936’da Versay’a göre silahsız olması gereken Ren Bölgesi’ni işgal etti. Aynı yıl başlayan ve üç yıl süren İspanya İç Savaşı’na -İngiltere ve Fransa karışmama politikası güderken- İtalya ile birlikte meşru Halk Cephesi Hükümetine karşı faşistlerin yanında savaşa müdahil oldu. Öte yandan Mart 1938’de Avusturya’yı ilhak ederek “bir milleti bir devlet altında toplama” hususunda büyük bir adım attı. İkinci adım 29 Eylül’de Münih’te gerçekleşti. İngiltere Başbakanı Chamberlain, Fransa Başbakanı Daladier ve İtalya’nın Duçesi Mussolini, Almanya’nın Führeri Hitler’e Çekoslovakya’nın 2,5 milyon Almanın yaşadığı Südetler (kabaca Çekoslovakya’nın Almanya ve artık Almanya egemenliğindeki Avusturya sınırına yakın toprakları) bölgesini hediye etti. Mart 1939’da Çekoslovakya’nın geri kalan kısmını ilhak eden Almanya kendisine yeni bir hayat sahası açmış oldu. Bu noktada, dönemin politik atmosferi, kabaca şöyle özetlenebilir: Naziler iktidara geldiği günden itibaren saldırgan ve yayılmacı bir politika izledi. Sovyetler Birliği (SSCB) giderek artan Nazi tehdidini epey ciddiye alırken batılı kapitalist devletler (başta İngiltere ve Fransa) Nazilere ılımlı yaklaştı.Batılıların bu dönemde bir Nazi-Sovyet savaşı beklentisi içinde olduğu söylenebilir. 1933’ten 1939’da savaşa giden süreci daha ayrıntılı incelemek için bkz: Umut Bekcan, “Sovyetler Birliği’nin Savaş Öncesi Döneme Bakışı (1933-1939): Nazilerin Avrupa’yı İşgalinin Sorumlusu Kim?”, Uluslararası İlişkiler, Cilt 13, Sayı 50, 2016, s. 101-118.

Bu yazı, II. Dünya Savaşı’na giden sürecin ekseriyetle Çekoslovakya etabına odaklandı. Çekoslovakya sorunu ile ilgili o dönem Türkiye’nin Prag Büyükelçisi Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun gözlemlerini ortaya koyduktan sonra, onun savaştan sonra SSCB’yi temel alan gözlem/tespit ve düşüncesine de yer verdi. Yakup Kadri’nin notlarında diplomatik çevrelere hâkim olan Nazi sempatizanlığı ve Sovyet karşıtlığı açıkça görülüyordu. Kişisel yorumlar belli bir sübjektiviteyi içinde barındırsa da kuşkusuz, komünizme epey mesafeli bir gazeteci, yazar ve (kendi ifadesiyle) zoraki bir diplomatın gözlemlerinin önemli ve ilgi çekici olduğunu belirtmek gerekiyor. Elçilik görevinde bulunduğu dönemde (1934-1955) biriktirdiği gözlem ve anılarını ilk kez 1955’te “Zoraki Diplomat” adı altında kitaplaştırdı. Elçilik döneminin 1935-1939 yılları arasında kalan kısmını Çekoslovakya’da geçirdi. I. Dünya Savaşı sonrası yıkılan Avusturya-Macaristan İmparatorluğu topraklarında kurulan yeni bir devletin Nazi Almanya’sı hakimiyetine girişine yakından tanıklık etti. Gözlemlerinin Çekoslovakya’daki (ve hatta Avrupa’daki) genel politik havanın anlaşılmasına yardımcı olduğunu belirtmek mümkün. Örneğin, Yakup Kadri’nin satırlarından Yugoslavya’nın Prag Büyükelçisi’nden Yugoslavya’nın Almanya’daki Nazi iktidarından gayet memnun olduğunu öğreniyoruz. Hatta bu izlenimi 1934-35’te Arnavutluk’un başkenti Tiran’da görev yaparken edindiğini ve bu düşüncesinin Prag’da pekiştiğini anlıyoruz. Şu sözler Yakup Kadri’nin ismini belirtmediği Yugoslav büyükelçiye ait:

“Bir Alman tehlikesi, bir Hitler belasıdır tutturmuşlar.. Herif gelmiş, nice zamandan beri sefalet ve anarşi içinde çalkanıp batmakta olan bir milleti, iki üç yılda selamete çıkarmış, nizama refaha kavuşturmuş. Bununla da kalmayarak bizim gibi tarım ve hammadde memleketlerine ticaret kapılarını açmış. İhracatımıza, harp öncesinden beri görülmedik bir hız vermiş. Emsalsiz teknik kudreti ve çalışma kabiliyetiyle hem kendi yurdunu hem de bütün Avrupa’yı kalkındırma imkânlarını hazırlamağa çabalıyor ve bunun karşısında, Beneş soyundan bir alay politikacı beladan, tehlikeden bahsediyor. Nerede ise, ‘Yangın var, ateş saçağı sardı’ diye bağıracaklar.Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Zoraki Diplomat, Ankara, Bilgi Yayınları, 2.basım, 1967, s. 84-85."

Sakın bu sözleri söyleyenin beşinci koldan (Nazi casusu, propagandist-u.b.)Yakup Kadri, beşinci kolun, Çekoslovakya’nın her yanına çoktan dal budak saldığını yazıyor. Prag’da nice Alman tüccarlarının, işadamlarının bavullarında hisse senedi,para veya hesap dosyaları yerine askeri üniformalarını gizlediğini, güler yüzlü, babacan ve herkesle dost olduklarını, bazılarına Skoda fabrikalarının kapılarının bile açık olduğunu belirterek Çekoslovak halkının birlikten ve savaş şevkinden mahrum olduğunu, bunun da Hitler tarafından fark edildiğini ifade ediyor. Aynı eser, s. 98. biri olduğunu sanmayın diye de uyarıyor bizi zoraki diplomatımız.Yugoslavya büyükelçisi beşinci koldan değildi ama Yugoslavya da kral I. Aleksandr’ın Ekim 1934’te suikast sonucu öldürülmesinden önceki Yugoslavya değildi. Şubat 1933’te, 1920’lerin başında imzaladığı anlaşmayı geliştirerek Romanya ve Çekoslovakya ile Küçük Antant Sistemini kuran, Şubat 1934’te ise Türkiye, Yunanistan ve Romanya ile Balkan Antantı’nı imzalayarak bağımsızlığı ve kolektif güvenliği ön plana alan Yugoslavya bu anlaşmalara ilgisini kaybetmişti. Bu tarz düşüncelerin o sıralar dünyanın her yerinde, Türkiye de dâhil dillendirildiğini söylüyor. Prag’da başka milletlerden Çek dostu sayılan Hitler taraftarlarının bulunduğunu, bu kişilerin ikinci bir dünya savaşını önlemenin tek koşulu olarak I. Dünya Savaşı’nı bitiren barış antlaşmalarının değiştirilmesini gördüklerini belirtiyor. Onlara göre 85 milyonluk koca bir Cermen âleminin birtakım yaratma devletlerinin zinciriyle çevrilmesi hem doğru değil hem de sürdürülebilir değildir.Aynı eser, s. 99. Yakup Kadri’nin ifadesine göre o yabancı Hitlerciler Çekoslovakya’nın parçalara ayrılıp harp potansiyelinin azaltılmasının Batı Avrupa medeniyetinin menfaatine olduğunu ve bu milletin kıtanın göbeğinde bir afetin kaynağı olabileceğini iddia ediyorlar. Gerisini Yakup Kadri’nin ağzından dinleyelim:

“Neden mi diyeceksiniz? Zira, Çekler Islavdırlar ve haddizatında bir Panislavizm cereyanı olan Rus komünistliği Avrupa’ya en kolaylıkla Çekoslovakya koridorundan geçip beri yakaya yayılma imkânını bulur. Zaten Çek ordusunun Erkânı Harp reisi, ilk Cihan Harbinde, Avusturya askeri olarak kendi gönül rızasıyla Ruslara teslim olmuş yüzlerce Çek’ten, yüzlerce Slovak’tan biri değil miydi? Birçok arkadaşı ve millettaşıyla birlikte –ki o sırada bunlardan bazıları Çek ordusunun yüksek rütbeli subayları idiler- orada talim ve terbiye görmemiş miydi? … (Çeklerin) o devirlerde yabancı elçiler arasında en çok ehemmiyet verdikleri ve ‘acaba bizim hakkımızda ne düşünüyor?’ diye gözünün içine baktıkları –gene bu yabancı şahitlere göre- Rusya Birleşik Sovyet Şuraları elçisiydi.Aynı eser, s. 99-100.”

İşte Çek dostu ve tarafsız milletlere mensup bazı kimseler bütün bunları birer delil sayarak Çekoslovakya’ya Hitler’in dediği gibi Orta Avrupa’nın bağrına saplanmış, sapı Moskova’nın elinde bir hançer gözüyle bakıyorlardı.Aynı eser, s. 100. Ona göre, durumu böyle değerlendiren yabancı Hitlercilerin başında epeydir Prag’da yaşayan, “Hitler mi Moskova mı?” (Hitler ou Moscou?) kitabının Fransız yazarı (Yakup Kadri’nin ismini vermediği ama küçük bir internet araştırmasıyla öğrenilebilen) Andre Germain olduğunu söylüyor.Yakup Kadri, 1933’te yayımlanan kitabın adını “Ya Moskova Ya Hitler” şeklinde tercüme etmiştir. Aynı eser, s. 101. Bu anlatılanlardan Prag’da bulunan diplomatik ve ona yakın turistik çevrelerde Nazilere olan hayranlığın anti Sovyetizm/antikomünizm ile desteklendiği kolaylıkla anlaşılabiliyor.

Yakup Kadri, İngiltere Başbakanı Neville Chamberlain’in Südetler’den geri kalan Çekoslovakya’nın emniyeti için Hitler’den teminat alıp, bunu da İngiltere ve Fransa’nın kefaletine bağlamasını hem komik hem trajik buluyor.Aynı eser, s. 122. Şubat 1954’te okuduğu, Chamberlain’in başbakanlığı döneminde kraliyet donanmasının başında yer almış Duff Cooper’ın” Old Men Forget “adlı otobiyografik kitabına (1953) dayanarak İngiliz başbakanının Hitler’le Berchtesgaden’de görüşmeye kabineden ve parlamentodan gizli gittiğini belirtiyor. Hareket planını sadece “barışı kurtarma teşebbüsünü” benimseyen yüksek çevrelerin, lordlarla, City’nin (Londra şehri finans merkezi-u.b.) sarraflarının takip ettiği Times gazetesine sızdırdığını, o gazetenin de Südetleri Nazilere teslim eden Chamberlain’e methiyeler dizdiğini anlatıyor.Aynı eser, s. 123. İngiliz hükümetinin SSCB’nin Avrupa siyasetinden dışlanması ve MC’nin etkisinin zayıflatılmasına ilişkin ikili görüşme ve anlaşmalar yapılması hususunda Almanya’ya yakın durduğunuBu bilgiyi, Almanya’nın Londra büyükelçisi Herbert vonDirksen 10 Temmuz 1938’de Almanya Dışişleri Bakanlığına gönderiyor. SSCB’nin II. Dünya Savaşı’ndan sonra elde ettiği Almanya Dışişleri Bakanlığı arşivinden A 2589 nolu rapora ek 10 Temmuz 1938 tarihli politik rapordan aktaran Falsifikatorıİstorii (İstoriçeskayaSpravka), Moskva, Gospolitizdat, 1948, s. 28-29. hatırladığımızda Chamberlain’in gizli kapaklı faaliyetine şaşırmıyoruz. Eski başbakan, liberal milletvekili Lloyd George’un 21 Kasım 1937’de Sovyet Büyükelçi Mayskiy’le yaptığı görüşmede söylediği “Chamberlain; Almanya ve İtalya’yla anlaşmayı, uğruna İspanya’yı, Avusturya’yı, Çekoslovakya’yı ve daha birçoğunu feda edecek kadar önemli sayıyor.” sözünüDokumentıVneşneyPolitiki SSSR, Tom 20, Moskva, İzdatelstvoPolitiçeskoyLiteraturı, 1976, s. 611. hatırladığımızda ise Yakup Kadri’nin yine Cooper’dan aktardığı Chamberlain’in iktidara gelir gelmez Habeşistan işgalcisi faşist İtalya ile anlaşma çabasına ve onun sır katibiyle İtalyan elçi Grandi’nin İngiltere Dışişleri Bakanlığından ayrı ve gizli planlar yaptığına da şaşırmıyoruz.Karaosmanoğlu, age, s. 124.

Yakup Kadri, Almanya’nın Polonya’yı işgaliyle başlayan II. Dünya Savaşı’nın ilk günlerinde, yeni görev yeri olan Hollanda’nın Lahey şehrine giderken birkaç gün konakladığı Paris’te, Parislilerin Fransa’nın Polonya için savaşa girmesinden rahatsız olduğunu gözlemliyor. Zira Parislilere göre yakın zamana kadar Polonyalılar Hitler’e yakındı, Fransa’nın dostluğunu unutmuştu. Çekoslovakya’nın ilhakından da bir miktar toprak almışlar, din ve soy kardeşlerini arkadan vurmuşlardı. Ayrıca Polonya’nın Dışişleri Bakanı da 15 yıl önce Almanlar hesabına casusluk töhmetiyle Fransa’dan kovulan Albay JozefBeck idi.Aynı eser, s. 152-153. Almanya’ya yakın SSCB’ye uzak bu isim 1939 yazında İngiltere-Fransa-SSCB arasında kurulamayan ittifakta Polonya’nın payını (SSCB ile işbirliği yapmak istememesini) bize hatırlatıyor.

SSCB’nin Nazileri yenilgiye uğratmasıyla biten savaş sonrası kurulan Birleşmiş Milletler’in Cenevre’de toplanan komisyonlarında bizzat bulunan diplomatımız, meslektaşları Sovyet diplomatları Zorin ve ArutyunyanYakup Kadri bu diplomatların isimlerini Zarubin (veya Zorin) ve Arutinyan şeklinde yazmıştır. Doğrusu, ValerianAleksandroviçZorin ve AmazaspOvakimoviçArutyunyan’dır. ile ilgili gözlemlerini paylaşırken yeni oluşan politik ortamda SSCB’nin sahip olduğu prestiji de gözler önüne seriyor: 

“ (Bu diplomatlar) kaç kere nice büyük garp devletleri temsilcilerinin sözlerini ağızlarına tıkmasını bilmiştir ve gene kaç kere şahit olmuşumdur ki hak ve hakikatle konferans delegelerinin çoğunluğu kendi taraflarında iken Rusların kullandığı münakaşa usulleriyle diyalektik tekniğindeki üstünlükleri, nice pişkin Anglosakson politikacılarını ve devlet adamlarını ne söyleyeceğini bilmez bir hâle sokmuştur. Bunlardan biri konuşurken konferans salonunda âdeta hayranlık ve saygı dolu bir sükût hâsıl olur, tercümanlara taze bir şevk ve neşe gelir(di) … Herhangi bir meselede (…) hep hücuma geçen Ruslarla peykleri ve hep müdafaada kalan Anglosaksonlarla müttefikleri idi. Onlardan biri kürsüye çıkınca müzakere salonu, derhal bir ihtilal mahkemesi hâlini alırdı. Bu sefer kimi sigaya çekecekler (sorguya çekecekler, u.b.)? Kimi itham edecekler? Fransız heyeti reisi, İngiliz heyeti reisine, İngiliz heyeti reisi Amerikalı meslektaşına korku ile ‘acaba size mi bana mı çatacaklar’ diye bakar kalırdı.”Aynı eser, s. 274-275.

Örtülü bir üslup/tavır eleştirisinin yanında ABD’ye yakın devletleri müttefik, SSCB’ye yakın devletleri ise peyk olarak sıfatlandırması SSCB’ye karşı pek de muhabbet beslemediğinin bir göstergesi olarak okunabilir. Bununla birlikte, ideolojik olarak SSCB’nin karşısında yer alan bir diplomatın Sovyet meslektaşlarıyla ilgili söylediklerinin başta Sovyet olmak üzere tüm Avrupa ve dünya işçi sınıfı için gurur verici olduğunu belirtmeye gerek yok.

Yakup Kadri savaş sonrası dönemde Batı Avrupa ve ABD’de Rus hayranlığından ve prestijinden söz etmeye devam ediyor. Ruslarla anlaşmadan bir dünya barışının sağlanabileceğine inanan pek fazla kimse olmadığını söylerken Soğuk Savaş’ı kimin başlattığı sorusuna cevap teşkil edebilecek ama kendisinin katılmadığı şu görüşü ifade ediyor:

“… Marshall Planı, kimine bir geçici kimine bir tehlikeli oyun gibi geldi. Birçok politikacı ile diplomata göre Avrupa ve dünya asıl bundan sonra ikiye ayrıldı ve Demirperde sımsıkı, asıl bunun üzerine kapandı. Zira –gene bunlara göre- o ana kadar Çekoslovakya garp âlemi ile bütün bağlarını koparmış değildi.”Aynı eser, s. 276.

Bunları sakat düşünceler olarak niteleyen Yakup Kadri, söz konusu Zoraki Diplomat’ı yazdığı 1950’lerin ortasında hâlâ Batı Avrupa ve NATO üyesi ülkelerde böyle düşünenlerin olduğunu, birçok siyasi partinin parlamentolarda ABD’nin her savunma teşebbüsünü baltalamakla uğraştığını şöyle dile getiriyor:

“En aşırı solcular şöyle dursun, en koyu milliyetçiler bile ‘Moskova mı? Amerika mı?’ denildiği zaman tereddüde düşmektedirler. Benim bahsettiğim yıllarda ise, böyle bir suale % 70 Moskova cevabını almak işten bile değildi.”Aynı eser, s. 276.

Yakup Kadri, Soğuk Savaş’ta tarafını kesin olarak belirlemiş bir ülkenin diplomatı olarak Avrupa’daki ABD politikalarını sorgulayan çevreleri anlamakta zorlanıyor ve bu şekilde eleştiriyordu. 

Son olarak, her koşulda, zoraki diplomatımızın Prag’dan yaptığı gözlemlerin, Çekoslovakya ve Avrupa’daki II. Dünya Savaşı’na giden süreçte genel ruh halini yansıtması açısından son derece önemli olduğu, dönemin siyasi tarihiyle uyuştuğu hatta ona bir katkı sağladığı söylenebilir. 

Haber

Sovyetlerde bir müzik emekçisi: Mîrê Bilurê (Kavalın Miri)