Irak ve Türkiye arasındaki anlaşmanın ihlal edildiği gerekçesi ile Türkiye aleyhine Uluslararası Tahkim Merkezi’nde (ICC) görülen dava sonuçlandı. Davanın sonuçlanmasının ardından Irak tarafı davayı kazandığını, uluslararası medya kuruluşları Türkiye’nin 1,4 milyar dolar tazminata mahkûm edildiğini duyururken Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı böylesi bir tazminatın olmadığını ve Irak tarafının mahkûm edildiğini savunuyor. 

2014’te ne olmuştu?

Irak ve Türkiye arasında 1973’ta imzalanan ve 2010 yılında güncellenen petrol ticaretine ilişkin anlaşma uyarınca ticaretin Irak Hükümeti ile yapılması gerekiyordu. Benzer şekilde Irak Anayasası da Irak’ta üretilen petrolün ihraç hakkının merkezi hükümette olduğunu söylüyor. Dolayısıyla Irak’ta üretilen petrolün ticaretinin Barzani ve aracı şirketler üzerinden Türkiye’ye girmesi hem Irak iç hukukuna hem de uluslararası hukukun parçası haline gelen anlaşmalara aykırılık teşkil ediyordu.

Buna rağmen 2014 yılında AKP hükümeti ve Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi (IKBY) arasında Irak merkezi hükümetine rağmen bir anlaşma yapıldı ve IKBY Türkiye üzerinden petrol ihracatı gerçekleştirdi. Irak Merkezi Hükümeti ise bu ticareti anlaşmaya aykırı bularak dava etti. 

Önce tanker sonra boru hattı

2014 öncesinde de Kuzey Irak’tan petrol ticareti ile ilgili açıklamalar yapılmış hatta dönemin Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Taner Yıldız Kuzey Irak ile ticari anlaşmaların yapılabileceğine işaret etmiştihttps://www.reuters.com/article/turkey-iraq-oil-idCNL6N0E30MH20130522. 

2013’te Kuzey Irak’tan tankerlerle taşınan petrol 2014 yılında ilk kez boru hattı ile Türkiye’ye ulaştı. Taşınan hem petrolün İsrail ve ABD rafinerilerine gittiği de doğrulandıhttps://www.reuters.com/article/israel-iraq-idUSL6N0P11TE20140621.

Bu ticaretin davaya konu olmasının ardından geçen 9 yılın sonunda 2014-2018 yıllarını kapsayan tahkim davası sonuçlandı ve boru hattından petrol akışı durdu.

Barzani’ye aktarılan finansman

Özellikle Türkiye ile IKBY arasında özellikle ABD ve İsrail tarafından teşvik edilen ticaret IKBY’ye büyük bir finansman olanağı sağladı. 2022’de ham petrol ticaretinden IKBY’nin 12,3 milyar dolar gelir elde ettiği ifade ediliyorhttps://www.reuters.com/world/middle-east/what-is-iraq-turkey-oil-pipel…. 

Bölgedeki politik durum ve aktörler açısından bakıldığında ABD ve İsrail yönetimleri boru hattının bir an önce yeniden açılması konusunda istekli. Zira petrol ihracatı durma noktasına gelen IKBY hem büyük bir finansman kaybı yaşıyor hem de üretim sahalarındaki stok alanlarının dolması nedeniyle üretim durma noktasına gelmiş durumdaydı. 

ABD ve İsrail ile birlikte Irak’ın kuzeyinde faaliyet gösteren Genel Enerji, DNO, Forza Petroleum, Gulf Keystone, HKN Energy gibi şirketler üretimin devamı ve hattın açılması için çabaları neticesinde geçtiğimiz hafta Irak Merkezi Hükümeti ile IKBY arasında bir anlaşma yapıldığı duyurulduhttps://www.bloomberg.com/news/articles/2023-04-02/iraq-kurds-agree-to-…. Ancak Irak'ın kuzeyinden Türkiye'ye petrol ihracatının henüz yeniden başlamadığı ve yarı özerk Kürdistan bölgesindeki çok sayıda sahanın kapalı kaldığı açıklandıhttps://www.reuters.com/business/energy/iraqs-northern-oil-exports-turk…. 

ABD’nin pozisyonu

ABD açısından IKBY petrolünün dünya piyasasından çekilmesi asla kabullenilmeyecek bir durum. Üstelik Rusya ve İran açısından petrol fiyatlarının yükselmesinin bu kadar öneme sahip olduğu bir dönemde. 

Ancak kararın içeriği, ihlali gerçekleştiren aktörleri aslında ağır şekilde cezalandırmaması nedeniyle zaten fiilen gerçekleşen Türkiye ve IKBY arasındaki ticaretin hukuki bir zemine oturmasını sağlayabilir. Diğer bir deyişle Irak Merkezi Hükümetinin bugüne kadarki iddiasının aksine meşrulaşabilir, üstelik bir doğalgaz hattı kurulması ile genişleyebilir. 

Burada ABD’nin Ankara-Bağdat ilişkilerine nasıl dahil olacağını izlemek önemli olacaktır. 

AKP’nin pozisyonu, kazananlar ve kaybedenler

Kararın; Türkiye tarafı açısından seçimlerden önce yakın sayılabilecek bir tarihte kararın açıklanması, Irak tarafı açısından ise Bağdat ve Erbil arasında özellikle 2023 bütçesi çerçevesinde bir süredir merkezi-bölgesel yönetim, gelir-gider dengesi ve enerji kalemlerinde yürütülen görüşmelerin devam ettiği bir sırada açıklanması komplo teorilerine zemin hazırlıyor.  

AKP Hükümeti ise tahkim kararından memnun görünüyor. Irak Merkezi Hükümetinin talep ettiği 30 milyar dolar tutarındaki tazminata göre konuşulan miktarlar oldukça küçük. Öte yandan 2018 sonrası dönem için tahkimdeki dava süreci devam ediyor. 

Resmin bütününe bakıldığında IKBY’nin, AKP Hükümetinin ve ABD-İsrail cephesinin kazançlı çıktığını, kaybedilen 30 milyar dolardan fazla gelir nedeniyle Irak Merkezi Hükümetinin ve ödenecek tazminat nedeniyle Türkiye halkının kaybettiğini söylemek mümkün. 

Ancak önemli sorulardan bir tanesi AKP’nin seçim öncesinde bu soruna karşı alacağı tutum. Elbette sadece Ankara-Bağdat arasında değil, Bağdat-Erbil arasında da pek çok birikmiş sorun başlığı bulunuyor. Öte yandan ABD-İsrail cephesinden bakıldığında Bağdat-Erbil arası sorunların geçici bir anlaşma ile aşıldığı durumda Ankara-Bağdat arasında neler olacağı önem kazanıyor.