Çarlık Rusya’da Ortadoks Kilisesi iktidarla önemli ilişkiler içerisindeydi. Uluslararası alanda da önemli bir statüye sahip olan Kilise toplumsal alanın düzenlenmesinde, Çarlık Rusya’nın genişleme politikalarında ve tarımdaki feodal ilişkiler gibi birçok alanda karar verici bir unsurdu. Devrimden sonra da kilise iç isyanlarda önemli bir rol oynadı. Bolşeviklerin “İsa’yı yer yüzünden silecek” bir ideolojiye sahip olduklarının propagandasını yaptı ve Beyaz Ordu’yu destekledi. 

Bolşevikler’in iktidarı ele aldıktan sonra yaptığı ilk iş eşitlik ve özgürlük mücadelesine karşı gerici saldırının merkezi olan kilisenin taşınmazlarına el koymak oldu. Kilise topraklarını kamulaştıran ve tüm mal varlıklarına el koyan Bolşevikler hemen ardından 23 Ocak 1918 daki bir kararla kilisenin eğitim kurumlarındaki işlevini yasakladılar (Decree on Separation of Church and State) Bu yasağın içeriğine dair 13 maddelik geniş bir kararname yayınlandı.

Bu maddelerde “Devlette dini törenlerin, simgelerin yasaklanması”, “Evliliğin sadece resmi devlet kurumları aracılığıyla yapılması”, “Kilisenin mülk edinme hakkının ortadan kaldırılması”, “insanların herhangi bir dini benimsememe hakkı” gibi maddeler bulunuyordu. Bu ve benzeri kararlarla birlikte Bolşevikler nasıl bir devrim inşa edeceğinin sinyalini veriyordu. Kısa süre içerisinde Bolşeviklerin laiklik konusundaki kararları gericiliğin merkezi olan kiliseyi harekete geçirdi ve ülkede Çarlık yanlısı çeşitli gösteriler isyanlar çıkarıldı.

“Yekaterinburg Başpiskoposu Temmuz 1918’de Çar ve ailesinin idamından sonra Çarlık yanlısı bir gösteri organize etmiş, Şubat 1919’da Amiral Kolçak’ın şehre girişini kutlamıştı. Sibirya’da ise bir din adamı Kolçak’a ‘İsa’nın Tugayları’ isimli askeri birlikler teşkil ederek destek olmuştu. Din adamları köylerde de gerek Bolşevik karşıtı konuşmalar yaparak gerekse Beyazların mücadelesine bizzat liderlik ederek bu harekete katkıda bulunmuştu.”

Sovyetler Birliği bu süreçte kimi kilise karşıtı gazeteler de çıkardı. İlk basımı 15.000 olan ve 10 yıl içerisinde 200.000 tiraja ulaşacak Bezbojnik gazetesi bu yayınlardan biriydi. Gazetenin yanında Bezbozhnyy Krokodil adında bir mizah dergisi de çıkardı. Okuma yazma seferberliğiyle birlikte dergilere olan talep arttı ve dergi propaganda da önemli bir noktaya geldi. Dergide Ortodoks Kilisesi ve alkol, kumar vb. ilişkiler alaylı bir şekilde işlendi.

Kaçak içki içen bir peygamber İsa.

İşçilerin el arabasından yere yuvarladığı peygamber İsa.

 ***

Propaganda afişleri

Sovyetler Birliğinde başlatılan gericilik karşıtı propaganda uzun yıllar devam etti. Yıllar boyunca bu doğrultuda propaganda afişleri tasarlandı. Bu afişler Sovyetler Birliği’nin aydınlanma mücadelesini eğitim, sağlık, medya gibi alanlarda ne kadar çeşitli ve kuvvetli verdiğinin göstergesi oldu.

Sovyet toprakları genişledikçe eşit yurttaşlık ve laiklik ilkesinin toplumu bir arada tutmada ne kadar önemli olduğu ortaya çıktı. Çok geniş bir coğrafyada insanlara inanç özgürlüğü sağlayan ve dini kamu alanından tamamen ayıran Sovyetler Birliği’nin kimi pratikleri geçtiğimiz yüz yıl birçok ülkeye örnek oldu. 

 

Kaynaklar:

Erişim 5 Mayıs 2021, https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2019/oct/23/down-with-…

Damon Murray, Godless Utopia: Soviet Anti-Religious Propaganda

Burcu Özdemir, “Sovyetler Birliği’inde Din Karşıtı Mücadele ve Komsomol”, Tarih İncelemeleri Dergisi XXXIV / 1, 2019, 179-196