Sırbistan'da lityum madenciliği projesine karşı bu ayın başından beri geniş çaplı protestolar düzenleniyor. Başkent Belgrad sokaklarında başlayan protestolarda, eylemcilerin son olarak kentteki iki tren istasyonunda rayları tıkadıkları ve bir otoyolda trafiği kısa süreliğine durdurdukları bildirildi.

Sırp hükümeti madenin ekonomik kalkınma için bir fırsat olduğuna inanırken, protestocular bunun Jadar Vadisi'nde kirliliğe yol açacağını ifade ediyor.

Vucic: Rusya 'Batı darbesi girişimi' diye uyardı

Sırbistan Cumhurbaşkanı Aleksandar Vucic, gazetecilere yaptığı açıklamada, protestoların demokratik bir şekilde yapılmış olmasına karşın, otoyoldaki trafiğin engellenmesinin "azınlığın çoğunluğa karşı terörü" anlamına geldiğini savundu.

Vucic, protestolar için "Hükümeti devirmek için tasarlanmış hibrit bir girişimin parçası" derken, Rus istihbarat servislerinin kendisine, kendisini iktidardan düşürmek isteyen Batılı güçler tarafından Sırbistan'da "kitlesel bir ayaklanma ve darbe" hazırlandığına dair bilgi verdiğini sözlerine ekledi.

Belgrad'da bu ayın başında on binlerce kişinin sokaklara çıkmasına neden olan proje, Sırp hükümeti ile İngiltere-Avustralya merkezli çokuluslu bir metal ve madencilik şirketi olan Rio Tinto arasındaki anlaşmayla başlamıştı.

Çevre eylemi mi, Batı foncularının girişimi mi?

Batılı medya kuruluşları, ülkedeki "son yıllardaki en büyük protestolardan biri" olarak tanımladığı protestoların, projenin çevre üzerindeki potansiyel etkisinden endişe duyan yerel sivil toplum kuruluşları ve çevreciler tarafından organize edildiğini iddia ediyor.

Batı medyasına göre, protesto makul görünüyordu ve kamuoyunun duygularını yansıtıyordu, zira birçok ana akım Batı haber kuruluşu, haberlerinde Zlatko Kokanovic adlı bir protestocuya ışık tuttu ve onu "çevreyi korumayı seven bir birey" olarak tanıttı.

Örneğin, 9 Ağustos tarihli bir Reuters haberinde Kokanovic "48 yaşında bir Sırp çiftçi" ve "beş çocuk babası" olarak tanımlandı. Aynı gün Associated Press (AP) tarafından yayınlanan bir haberde de benzer bir tanımlama kullanıldı ve Kokanovic'ten beş çocuğu olan 48 yaşında bir çiftçi olarak bahsedildi. Marijana Petkovic adlı bir başka eylemci de bazı haberlerde sıklıkla Jadar Vadisi'ne yakın bir köylünün "yerel sakini" veya "komşusu" olarak bahsedildi.

Batıcı STK başkanı, 'normal çiftçi vatandaş' olarak tanıtıldı

Çin'in resmi yayın kuruluşu Global Times'ın bulgularına göre, yukarıdaki iki isim sırasıyla protestoların başlıca başlatıcılarından biri olan "Ne damo Jadar" adlı Batı'ya yakın bir sivil toplum örgütünün başkanı ve kilit üyesi. Belgrad merkezli Danas gazetesinin yayınladığı bir haberde Kokanovic "Sırbistan'ın tüm vatandaşlarını Belgrad'daki protestoya katılmaya çağırdı."

Bazı Batılı medya kuruluşları, bu kişilerin protestodaki rollerini kamuoyuna duyurmak yerine onları "çevreyi koruma konusunda tutkulu ve gösteriye katılan sıradan vatandaşlar" olarak göstermeyi tercih etti.

Sırbistan hükümeti: 'Eylemin çevreyle alakası yok, amaç hükümeti devirmek'

Diğer yandan, AP, 11 Ağustos'ta Vucic'in protestolara dair, "Her şeyi ayrıntılı olarak biliyorduk. Birini şaşırttığınızı mı düşünüyorsunuz... her zaman kendimizi sınırladık, şiddete başvurmadan ülkede düzeni sağladık, sorunsuz bir şekilde" dediğini aktardı.

10 Ağustos'ta yayınlanan bir TASS makalesine göre de Vucic, Moskova'nın Belgrad'ı Batılı ülkelerin temsilcileri tarafından başlatılan kitlesel isyan hazırlıkları konusunda uyardığını medyaya aktardı. "Bugün Rusya Federasyonu'ndan resmi bilgi aldık" diyen Vucic, bilginin resmi kanallar aracılığıyla sağlandığını ve bunun Sırbistan'ın istihbarat kurumu olan Güvenlik ve Bilgi Ajansı sayesinde olduğunu ekledi.

TASS makalesinde ayrıca, Sırp gazetesi Vecernje Novosti'nin daha önce Sırbistan muhalefetinin üyelerinin 10 Ağustos'ta Belgrad'da yapılması planlanan Batı yanlısı protestoları "başkanlık sarayını ele geçirmek, devlet başkanını ortadan kaldırmak ve Ukrayna'dakine benzer bir senaryo başlatmak" için kullanmaya hazır olduğunu iddia ettiği belirtildi.

Sırbistan Başbakan Yardımcısı Aleksandar Vulin de, RIA Novosti haber ajansına verdiği röportajda protestoların doğasının renkli bir devrim ve yabancı müdahalesi olduğunu öne sürdü. Vulin, "Lityum protestoları çevreyle ilgili değil. Amaçları hükümeti devirmek" dedi.

Çin medyası: Protestodaki STK'lar ABD'yle bağlantılı

Global Times, lityum madenciliği projesine karşı protestolara katılan bazı sivil toplum kuruluşlarının aslında ABD ile bağlantıları olduğunu, ancak bu tür bağlantıların halk tarafından iyi bilinmediğini ileri sürdü.

Çin'in medya kuruluşunda yer alan yazıya göre, "Ekoloski Ustanak" (Ekolojik Ayaklanma) adlı STK, lityum madenciliği projesine karşı protestolara katılan en aktif örgütlerden biri. Yerel medyanın aktardığına göre, Haziran ayının başlarında Ekolojik Ayaklanma, Sırbistan'ın muhalefet partilerinin, sivil çevre örgütlerinin ve aktivistlerin projeye karşı "ortak bir cephe" için "harekete geçmesi" çağrısında bulundu.

Balkan Green Energy News web sitesine göre, çevreci grupların en büyük fon sağlayıcıları "kesinlikle" ABD'den. Web sitesi, ayrıca Ekolojik Ayaklanma ve diğer gruplar tarafından Aralık 2021'de de aynı lityum madenine karşı gösteri yapmak için kitlesel protestolar düzenlendiğini hatırlattı.

Sırbistan Ulusal Meclisi Başkanı Ana Brnabic de Ocak 2022'de bu STK'ların ABD tarafından fonlandığını öne sürmüştü. "Bu örgütleri ve bu yabancıları finanse eden yabancıların ikiyüzlülüğünü tarif edecek kelime bulamıyorum," diye tepki gösteren Brnabic, söz konusu STK'ların en büyük ABD fon sağlayıcılarından bazılarını şöyle sıralamıştı: Rockefeller Vakfı, USAID, Açık Toplum Vakfı, NED ve Edge Funders Alliance.

Sırbistan projeyi yeniden yürürlüğe koydu

Sırp hükümeti daha önce Rio Tinto'nun madencilik faaliyetlerini halkın yoğun tepkisi nedeniyle durdurmuştu ancak yakın zamanda bu kararı geri alıp lisansları yeniden yürürlüğe koymuştu.

Bu lityum projesi, hem ABD hem de Avrupa Birliği tarafından destekleniyor ve yeşil enerji hedefleri için çok önemli görülüyor. Projenin amacı, AB'nin karbon nötrlüğü çabalarının merkezinde yer alan elektrikli araç akülerinin üretimi için gereken lityum tedarikini güvence altına almak.

Raporlara göre, Jadar lityum projesi Avrupa'nın mevcut lityum ihtiyacının yaklaşık yüzde 90'ını karşılayabilir ve Rio Tinto'nun dünyanın önde gelen lityum üreticilerinden biri olarak konumunu güçlendirebilir. Ekonomiyi canlandırma beklentileriyle, Madencilik Bakanı Dubravka Djedovic Handanovic gibi Sırp yetkililer, faydaların olası zararlardan daha ağır bastığını savunuyor.

AB'nin memnun olduğu projeye rağmen neden Batı darbesi?

Sırbistan'da Batılı ülkelerin desteklediği lityum projesine dönük ayaklanmaların Belgrad yönetimi tarafından Batı darbe girişimi olarak öne sürülmesi bir yandan kafa karışıklığı yaratıyor, ancak Batılı güçlerin Sırbistan'ın Rus ve Çin yatırımlarına daha fazla alan açmasından duyduğu rahatsızlık da uzun süredir bilinen bir gerçek. Özellikle Çin'in Sırbistan'da maden alanı da dahil olmak üzere büyük yatırımları bulunuyor.

Bu açıdan bakıldığında, ülkedeki Batı fonlu kuruluşların çevre başlığı üzerinden mevcut hükümeti hedef alması ve Batı'yla daha yakın ilişkileri olan muhalif güçleri iktidara getirmeyi amaçlamış olması da ihtimal dahilinde.