“Bir katil olmama rağmen ömrüm boyunca cesur ve namuslu olacağım.” Raskolnikov

Edebiyat çevreleri Rus romanı üzerinden büyük bir Rus ruhundan söz ederler. Dostoyevski, Rus ruhunun, ülkesi gibi engin olduğunu söyletir roman kahramanlarından birine. Sevimli katil Raskolnikov, soylu Rus kadını Anna Karenina, budala prens Mişkin, tembel Oblomov, nihilist Bazarov, sefih Karamazov Ailesi bu büyük Rus ruhunun parçalarını, değişik yüzlerini temsil ederler.

Yine edebiyat çevreleri 19. Yüzyıl’ın insanlık tarihinin en ilerici, devrimci kesitlerinden biri olduğunu söylerler. Bütün bu görkemli roman kahramanları bu yüzyılın ürünüdür. Sadece edebiyat alanıyla da sınırlı değil bu büyük değişim, dönüşüm, yaratıcılık süreci. K. Marks, S. Freud, A. Einstein, L. Beethoven, V. Van Gogh, Dostoyevski bu yüzyılın ya da hemen sonrasının akla gelen dehalarından sadece birkaçı. Burjuvazi, özellikle Sovyetlerin çözülüşünden sonra bu büyük ilerleyişi, şimdilik kaydıyla, maniple etmiş görünüyor.

İnsanlığın baskılandığı, iktidarın yabancılaştığı, değişimin yönlendirildiği dönemler çürüme ve yeniden doğuş arasındaki sonsuz çelişkinin keskinleştiği dönemlerdir. Suç ve Ceza, çürümenin ve yeniden varoluşun idealist bir betimlemesi gibidir. Gençlik yıllarında sosyalist düşüncelere ilgi duyan Dostoyevski, Çar’a suikast savıyla yargılanıp cezası idamdan Sibirya’da kürek cezasında çevrildikten sonra Slavcılığa, Ortodoks Hristiyan hümanizmine tutunur. Yapıtlarında sınıf kavramının yerini Hristiyan hümanizmi, Rusya ülküsü alır. Belki de sarasının da etkisiyle dış dünyadan büyük ölçüde koparak psikolojiye, insan ruhunun derinliklerine yönelir.

Yoksul hukuk öğrencisi Raskolnikov, tefeci kadın Alyona İvanovna ve onun masum kardeşi Lezeveta’yı öldürür. Görünüşte adi bir cinayet işlenmiştir. Raskolnilov, zengin tefeciyi soyarak kendisini ve zor durumdaki ailesini refaha kavuşturmayı ummaktadır. Hâlbuki asıl gerçek çok daha karmaşıktır. Roskolnikov’un içinde kendini topluma adamış bir aziz, bir devrimci vardır. Katil, Dostoyevski’nin bütün kahramanları gibi çift kişiliklidir. Hem kör bir baltayla iki insanı hunharca öldüren ve olay yerinden kimsenin dikkatini çekmeden sıvışmayı başaran soğuk ve kararlı bir katildir. Hem de cebindeki son parayı düşkün sarhoş Marmeladov’un veremli eşine karşılıksız verecek kadar yüce ruhludur. Raskolnikov’un engin ruhu insana, hayata karşı sonsuz bir saygıyla dolup taşmaktadır. İnsanın alçalmışlığı, düşkünlüğüdür onu çılgına çeviren. Cinayeti de bu alçalmışlığa, çürümeye, düşkünlüğe duyduğu derin öfkeyle, toplumsal bir ülkü adına işlemiştir. Böyle bir suçu ancak böylesine yüce amaçlar meşrulaştırabilir. Napolyon, Muhammed Peygamber bu sebeple onun hayranlık duyduğu kişiliklerdir. Onlar her şeyi büyük toplumsal idealleri adına yaptılar.

İyilik, özgürlük, adalet, ahlak, yoksulluk, suç, ceza, acı, arınma… Yazar, polisiye bir cinayet teması üzerinden aslında bu kavramları sorgular. İnsanı yüceltmeye, tanrısallaştırmaya çalışır. Sıradan sayılabilecek, orta sınıf küçük burjuva bir aydının içindeki sonsuz potansiyeli, Napolyon’u, İsa ve Muhammed peygamberi gösterir. Ruhumuzun vahşi, ilkel, el değmemiş, saf, barbar, karanlık dehlizlerine sokar bizi. Derin bir çürümenin, sefaletin, aşağılanmanın ortasında azap çeken Raskolnikov’un saf vicdanı cinnet geçirir, eli kana bulanır.

Ancak iyilik, özgürlük, adalet, ahlak, yoksulluk, suç gibi kavramlar Dostoyevski’nin birçok romanında olduğu gibi Suç ve Ceza’da da toplumsal bağlamından kopuktur. Yazar, suçun da ahlakın da toplumsal, maddi, sınıfsal bir arka planı olduğunu ya göremez ya da görmezlikten gelir. Tüm bu maddi alan sezgi düzeyinde, yüzeysel bırakılır. Bu nedenlidir ki Dostoyevski’nin eserleri çok katmanlı bir okuma, yorumlama sürecini gerektirir.

İngiliz Marksist edebiyat eleştirmeni ve tarihçi E. H. Carr, Suç ve Ceza’yı “roman edebiyatının en eşsiz dramı” olarak niteler. Dostoyevski Suç ve Ceza’da, Budala’da, Karamazov Kardeşler’de adeta İsa Peygamber’in rolüne soyunur. Yaşadığı çağın, toplumun geleneksel “iyi ve kötü” kavramlarından yola çıkarak bu kavramların yetersizliğini, bozulmuşluğunu gözler önüne serer; bunların ötesinde aşkın ve yüce gerçekler arar. Romandaki bütün kahramanlar bu aşkınlık ve yücelik arayışının ürünüdür. Sefih sarhoş Marmeladov’un içinde İsa’yı arar; o alçaldıkça, acı çektikçe İsa görünür hale gelir. Çünkü acı özgürleştirir, çünkü manevi kuvvet acıyla olanaklıdır. Evini geçindirmek için fahişelik yapan Sonya, Meryem Ana’nın ruhunu taşır. Raskolnikov, Sonya’nın ayaklarına kapanır. Ona, “ Ben sana secde etmedim, insanlığın bütün acılarının önünde secde ettim.” der. Arkadiy Svidrigaylov şehvetli, ahlaksız bir asalaktır. Karısının parasına sahip olduktan sonra muhtemel ki onun epeyce karanlıkta kalan ölümünün baş sorumlusudur. Raskolnikov’un kardeşi Dunya’yla evlenme planları kuran, ahlaksızlığın en dip noktası olan bu adam sonunda kendini öldürür. Raskolnikov’un düşünüp de yapamadığını Sividrigaylov yapma cesaretini ve erdemini gösterir. İlginçtir, E. H. Carr’a göre A. Sividrigaylov biraz da Dostoyevski’nin kendisidir.

Dostoyevski’nin bütün kahramanları trajik kaderleriyle baş başadırlar. Onun kahramanları, S. Zweig’in de dediği gibi, “Hayatı ve özgürlüğü onları ancak her gün yeniden kazanarak elde etmek” zorundadırlar. Kötülüğe, tutsaklığa karşı mutlak iyiliği ve özgürlüğü ararlar. Kendilerini en yüksek insani mertebeye yükseltmek için çabalar dururlar. Duneçka, ailesinin kurtuluşu için bencil ve pinti avukat Piyotr Lujin ile evlenmeye hazırdır. Onda soylu Rus kadının bütün erdemleri bir arada toplanmıştır. Ermiş fahişe Sonya’nın da ondan aşağı kalır yanı yoktur. Bedenini satarak babasının içki, üvey kardeşlerinin ekmek parasını kazanmaktadır. En önemlisi Raskolnikov’un cinayeti itiraf etmesini sağlar, onunla Sibirya’ya gider. Birlikte acı çekerler, birlikte kurtuluşa ererler. Polis şefi Porfiriy Petroviç fiziksel olarak hasta ve tükenmiştir. Güçlü zekâsıyla katilin kim olduğunu hemen anlamıştır. Hâlbuki acı çekerek yücelmek fırsatını yakalayan iki meczup cinayeti çoktan üstlenmiştir. Zeki Porfiriy zokayı yutmaz, Raskolniokv’un zayıf bir anında ona cinayeti itiraf ettirir. Tüm bu zorlu süreçte Razumuhin arkadaşlığın ve sadakatin simgesi olarak öne çıkar. Sonunda o da çektiği acıların, arkadaşı için kendisini koşulsuz ortaya koyuşunun ödülünü Duneçka ile evlenerek alır.

Galiba yazarın romanda üzerinde en az durduğu tip tefeci Alyona İvanovna’dır. Aslında kötülüğün, alçalmışlığın, çürümenin cisimleşmiş halidir. Bir yanıyla da eskiyi, yıkılmakta olanı sembolize eder. Ancak yazar işin bu tarafını pek didiklemez. İdam mangasının önüne çıkmış olmanın dehşetidir belki de buna engel olan. Düzeni, Çarlığı, politik koşulları, toprak köleliğini, sınıfsal uçurumu, bunların günlük yaşama yansımalarını vb. neredeyse hiç sorgulamaz. Hatta dışarıya hiç bakmaz. Dış dünya sadece bir araçtır. O, soyut ideallerin peşindedir. Bunu da insanın içine, ruhunun derinliklerine bakarak yapmaya çalışır. Alyona İvanovna’nın kaderi en başından bellidir. Yazarın romanın ilk bölümlerinde İvanovna’yı betimleyiş amacı bile Raskolnikov’un cinayetini meşrulaştırmaktır. Bir gün evine gelen Raskolnikov tarafından öldürülür. Yazar bir daha ondan neredeyse hiç söz etmez.

Anlatım, üslup, tip ve karatelerin çizilişi, olay örgüsünün sağlamlığı bakımından Suç ve Ceza, Dostoyevski’nin en başarılı, en kusursuz yapıtı sayılabilir. Kanımca tüm roman boyunca vasat bir sayfa bulmak olanaksız. Örneğin Budala ve Karamazov Kardeşler okuyucuyu oldukça zorlar. Kahramanlar ve olaylar arasındaki bağlantıları kaçırmamak için okuyucu hep dikkatli olmalıdır. Bu bağlamda Suç ve Ceza daha kolay ve keyifle okunan; pürüzsüz, içinde fazlalık barındırmayan sade bir roman. Suç ve Ceza’da Raskolnikov romanın mihverini aşağı yukarı tek başına oluşturur. Ancak Budala ve Karamazov Kardeşler’de durum farklıdır. Mişkin, Filipovna, Rogajin; Fyodor Pavloviç, Dimitri, İvan, Aleksey, Peder Zozima, Gruşenka, Katya her iki romanın birbirinden önemli kahramanları olarak öne çıkarlar. Bu kahramanların sıra dışılıkları, ülküsellikleri, çelişkileri, sıradanlıkları okuyucu oradan oraya savurur.

İnsan ruhu; dünya var olduğu, türümüz bu güzel gezegenin akıllı ve duygulu bir formu olmaya devam ettiği sürece var olacaktır. İnsan ruhu denilen şey gerçekte bizi biz yapan normlarımız, değerlerimizdir: sevgi, özveri, vicdan, adalet… Yaşayan herkes bu büyük ruha bir şeyler katmaya devam edecektir. Cesur Prometheus, soylu Odisseus, insanlığın günahlarına kefaret olarak kendini feda eden ölümsüz İsa… hepsi birer semboldür. Türümüzün yeryüzündeki var olma savaşımının, anlam yaratma çabasının sembolleridir.

İnsanın temelde iyi ve günahsız olduğu fikrini ilk olarak Rousseau ortaya atar. Kötülüğün dışsal, koşullarla ilişkili olduğunu işaret eder, ancak bunu temellendiremez. Kötülüğün maddi temellerini, iktisadın amansız yasaları üzerinden K. Marks açıklar. Marks, utanma eylemini devrimci bir duygu olarak yorumlar. Novalis, acı çekmenin insanın en yüksek ruh durumu olduğuna işaret eder. Yunus, Dante, Shakespeare, Goethe, Dostoyevski gibi bütün büyük yaratıcıların ıstırapları aynıdır. Hepsi bu sonsuz evrende insanın kendi yazgısıyla, acısıyla, yalnızlığıyla, kimsesizliğiyle baş edebilmesinin bir yolunu ararlar.

Cesedi kıyıya vuran Aylan bebek, lüks bir plazanın 20. katından atılan emekçi Şule Çet, covid salgını koşullarında fabrikalarda tutsak muamelesi gören işçiler, evsizler, açlar… Kapitalizmin egemen olduğu dünyamızın hemen her nokrasında kötülük kol geziyor. Dostoyevski; Auschwitz Toplama Kampı’na, atom bombasının şehirleri yok etmesine tanık olmadı… Dostoyevski’nin yoksulluğu, acıları her şeye rağmen bir küçük burjuvanın yoksulluğudur, acılarıdır. O gün ve bugün geniş emekçi kitlelerin yaşadığı dayanılmaz yoksullukla Dostoyevski’nin yaşadıkları aynı şey değildir. Buna karşın Dostoyevski çağının acılarını derinden hissetmiş ve anlatabilmiştir. Ne yazık ki bugün roman sanatı, bir bütün alarak sanat insanlığın trajedisine sırtını dönmüştür. Bugünün sanatçısı büyük oranda burjuvazinin hizmetine girmiş, yozlaşmıştır. Bu kuraklığın, çölleşmenin ortasında Donkişot, Jean Valjean, Julien Sorel, Raskolnikov güncelliğini hala korumaktadır. Tüm bu büyük karakterler az ya da çok hümanist ve devrimcidirler. Daha iyiyi, daha adil ve eşit olanı, daha insanca olanı arayan yanımızı temsil etmeye devam ediyorlar.