Hayalet filo, yasalar tarafından taşınmasına izin verilmeyen kargoları taşıyan, bu sırada yetkililere yakalanmamak için çeşitli taktikler uygulayan gemilerin toplamı olarak tanımlanabilir. Tanımlama daha çok bir ülkeye karşı uygulanan ambargonun deniz yoluyla delinme girişimini anlatır. Taşınan yük ham petrol veya çelik gibi hammaddeler olabilirken, işlenmiş ürünler, silahlar ve savunma sistem bileşenleri gibi çok çeşitli yükler de olabilmektedir.

Hayalet filolar faaliyetleri sırasında izlerini kaybettirmek ve gizlenmek amacıyla çok farklı uygulamalar ve hukuki işlemler gerçekleştirir. Paravan şirketler, isim değişiklikleri gibi uygulamaların yanı sıra yetkililerin koordinasyon eksikliği, yetkisiz oldukları bölgelere girilmesinin yanı sıra yasal boşluklar ve uluslararası sularda gerçekleşen işlemler nedeniyle filoların tespit edilmesi ve yakalanması güçleşmektedir.

Hayalet filo neden ortaya çıktı?

Hayalet filolar ihtiyaçtan doğmuştur. Tarihte korsanların bir kısmı, aslında devletlere tabi olmalarına rağmen bu durumu gizleyerek kullanılmıştır. Ancak modern zamanda en bilinen örnek, Küba'nın durumu oldu. 65 yıldır ABD'nin ablukası altındaki Küba, dönem dönem deniz ticareti yapabilmek için farklı bandıralara sahip gemiler kullandı, ABD sürekli olarak Küba halkını boğmak amacıyla bu ticareti hedef aldı, adaya gıda, yakıt gibi temel tüketim malzemelerinin girişini durdurmaya çalıştı.

Son yıllarda ABD'nin yaptırım ve ambargo politikaları giderek genişledi. İran'ın ham petrol ihracatının engellenmesi ve İran'a baskı aracı olarak kullanılan ekonomik yaptırımlar, 2022 Ukrayna-Rusya Savaşı'nın başlamasıyla Rusya'ya karşı da kullanılmaya başlandı. Dolayısıyla bu tanımlama İran'la başlamış olsa da uluslararası kamuoyunda Rus hayalet filosu artık bu gündemin en önemli başlığı halinde.

Ülke ekonomisinin en önemli gelir kaynaklarından olan ham petrol ihracatı yaptırımlar sebebiyle tehlikeye girince Rusya hayalet filo oluşturma yönünde adımlar attı. Rusya bu kapsamda kullanım ömrünü tamamlamaya yaklaşmış, mülkiyetinin tam olarak kimde olduğu bilinmeyen, yaygın kullanılan bandıralara sahip, bakımsız tanker gemilerinden bir filo oluşturmaya başladı. Ülkeye yönelik ekonomik yaptırımları delmek için atılan bu adımda yaklaşık 300 ila 600 geminin alındığı sanılıyor.

Filonun yöntemleri neler?

Hayalet gemiler; kimlik, kalkış ve varış limanları, taşınan yük gibi bilgileri saklamak, yanlış bilgi vermek ve şaşırtmaca yapmak için çok sayıda farklı taktik izler. Sahte belge düzenlemenin ötesinde gemilerde kullanımı zorunlu olan otomatik tanımlama sistemi kapatılarak gemilerin radar ve takip sistemlerinden "kaybolması" sağlanarak "yasadışı" veya "kanunsuz" faaliyet gerçekleştirilebilir. Elbette, bunların bizzat kendisi kanunsuz "yasal yaptırımlara" yanıt olabileceği de akılda tutulmalı. Birçok örnekte bu arayış, ABD'nin haydutluğuna karşı bir çözüm olarak kendisini dayatıyor.

Hayalet gemiler tarafından uygulanan bir başka taktik ise gemiden gemiye yük transferi. Yükü taşıyan ana gemi, yükünü daha küçük gemilere aktarırken hem uluslararası deniz yasalarının hukuki korumasından faydalanır, hem de yükün takip edilmesi zorlaştırmış olur.

Hayalet gemiler özellikle sık sık bandıra değiştirerek bu konudaki yasal boşlukları kullanmaya çalışır. Denizcilik sektöründe zaten düşük vergi ödemek için sıkı denetimleri ve vergi yükü olmayan Panama, Liberya, Marshall Adaları gibi ülke bandıraları tercih edilirken hayalet gemiler hem gemi ismini hem de bandırasını sık değiştirerek takip edilmelerinin önüne geçmeye çalışır.

Rota değişikliği

Rusya, ham petrol ihracatının yüzde 80’ini deniz yoluyla tankerler sayesinde gerçekleştiriyor. Bunun dışında kalan yüzde 20 ise petrol boru hatlarıyla sevk ediliyor. Bunlara Avrupa ve Çin’e uzanan petrol boru hatları örnek gösterilebilir. 

Rusya, genellikle sınır ötesindeki müşterilerine, özellikle Hindistan ve Çin’e satış yapabilmek adına deniz yolunu tercih etmektedir. Ancak Rusya’ya uygulanan yaptırımlar hem tankerlerin hem de rotaların değişmesine yol açmıştır. Rusya’nın nasıl tankerleri tercih ettiğine değindik, şimdi de rotalara bakalım.

Ticaret rotaları

Baltık ve kutup bölgelerindeki Primorsk gibi limanlardan yüklenen ham petrol çok büyük olmayan tankerlere (Aframax adı verilen, 600 bin varil kapasiteli) yüklenir. Buradan buzul olmayan sulardan ilerleyerek İskandinav Yarımadası'nın etrafından dolaşan gemiler Kuzey Atlantik bölgesine ulaşır.

Akdeniz’e girecek olan veya Ümit Burnu etrafından dolaşarak Güneydoğu Asya bölgesine gidecek tankerler Ceuta açıklarındaki uluslararası sularda buluşur. Ceuta İspanyol kenti olmasına rağmen bölge açıklarında İspanyol devletinin yetkisi bulunmamaktadır. Bu yasal boşluktan faydalanarak burada gemiden gemiye yük transferiyle yükler daha büyük kapasiteli ve farklı bandıralara sahip tankerlere aktarılır. Bu aktarımın ardından Ümit Burnu-Hint Okyanusu-Güney Çin Denizi rotasıyla Uzakdoğu pazarına ulaşılır. Aynı varış limanları için bazen Süveyş Kanalı da kullanılır ancak bu hem yüksek maliyet hem de bekleme süresi anlamına gelir.

Emperyalizmin müdahalesi

İşine geldiğinde kapitalizmin bir özgürlükler rejimi olduğunu ileri süren emperyalister, işlerine gelmeyince her türlü faaliyeti yasadışı ilan etme hakkını kendilerinde görmekte. Keyfekeder alınan ambargo kararları, uygulanan ekonomik yaptırımlar ve ablukalar ihlal edilince suç oluyor. Ancak bu yaptırımların hangi hakla uygulandığı sorgulanmıyor.

Soğuk Savaş döneminin ardından bugün Trump yönetiminde emperyalizm artık (biraz güçten düştüğünü herkesin kabul ettiği) çelik yumruğun üzerindeki kadife eldiveni çıkarmış, dünyayı orman kanunlarıyla yönetme sevdasına kapılmış durumda. Hayalet filo başlığında ise emperyalizmin iki farklı müdahalesi belirgin olarak ortaya çıkmakta.

Bunlardan ilki tüm dünyadaki denizcilik sektöründe ABD’nin güdümünde ancak İsrail desteğinin öne çıktığı bilişim, istihbarat ve uydu haberleşmesi alanlarında uzmanlaşmış firmaların varlığıdır.

Bu firmalardan en önemlileri Marine Traffic, Kpler ve Windward firmalarıdır. Bu firmalar hep beraber düşünüldüğünde dünyada verili bir anda denizde olan belirli bir tonajın üzerinde 300 binden çok gemi verisine canlı şekilde sahiptir. Bu sayede ülkelerin ihracat ve ithalat alışkanlıkları, filo bilgileri, ticaret rotalarının dışında konteynerlerde taşınan yükler gibi istihbari verilere de vakıftır. 

Kullandıkları yapay zeka destekli uygulamalarıyla “sorunlu” gemileri veya “sorunlu” yükleri önden bildiren uygulamalar yapan bu şirketlerdeki İsrail bağlantısının ilginç olduğunu da geçerken vurgulayalım. Aynı Gazze soykırımında İsrail ordusuna yapay zeka destekli uygulamalarla destek olan bu tür şirketler, konumuz olan hayalet filo gündeminde de emperyalist ülke istihbarat birimlerine benzer şekilde destek oluyor. Elbette yine sağlama olmadan, yanılma payı kabul edilip, askeri harekât sırasında sivil kayıplar görmezden gelinerek tanker gemileri hedef gösteriliyor, önce gemilere harekât düzenleniyor sonra sağlama yapılıyor.

Emperyalizmin bu konudaki ikinci müdahalesiyse doğrudan müdahaleyi içeriyor. Son yaşanan örneklerde Venezuela’dan petrol yüklemiş olan tankerin İngiliz istihbaratıyla ortak harekâtla İskoçya açıklarında derdest edilmesi bunlardan birisi. İkinci ve daha tehlikeli olan örnek ise yukarıda bahsettiğimiz Ceuta açıklarındaki bir Rus tankerine Fransız donanması tarafından yapılan kanunsuz müdahale.

Hatırlanacağı gibi Rusya'nın Murmansk Limanı'ndan ham petrol yükleyen Grinch adlı tankere Akdeniz'de zorla el koydu. Fransa, Komor Adaları bandıralı geminin ambargo altındaki Rusya'nın hayalet filosunun bir parçası olduğunu savunuyor. Konuya dair açıklama yapan Fransa Cumhurbaşkanı Macron müdahalenin İngiliz istihbaratıyla gerçekleştirildiğini söylerken, Ukrayna Devlet Başkanı Zelenskiy de müdahaleden memnuniyetini ifade edenlerden. Fransa’nın İngiliz desteğiyle yaptığı müdahaleyi Amerikan emperyalizmin kanun tanımazlığından cesaretlenerek gerçekleştirdiği açık.

Zor yoluyla şekillenen küresel deniz ticareti

Hayalet filolar, deniz ticaretinde yalnızca teknik ya da hukuki bir sorun değil; küresel güç ilişkilerinin, yaptırım rejimlerinin ve emperyalist müdahalelerin somut bir yansıması. Ambargolarla kuşatılan ülkeler için bu filolar bir zorunluluk olarak ortaya çıkarken, büyük güçler açısından denizlerdeki denetimi genişletmenin ve ekonomik-siyasal baskıyı sürdürmenin yeni bir aracına dönüşüyor.

Bugün hayalet filo başlığı altında yaşananlar, uluslararası hukukun eşit uygulanmadığını, denizlerin fiilen askeri ve istihbari güçlerce kontrol edilen bir mücadele alanına dönüştüğünü gösteriyor. Bu tablo, küresel ticaretin liberalizmin “serbest piyasa” anlatısının ötesine geçerek güç dengeleri ve zor yoluyla şekillendiğini bir kez daha gözler önüne seriyor.