Büyük Ekim Devrimi’nin öncü kadrolarından olan Aleksandra Kollontay’ı en iyi tanımlayacak şey şüphesiz ki onun komünist ve devrimci kimliği. Ama bunun yanı sıra tüm dünya Kollontay’ı dünyanın ilk kadın bakanı, ilk kadın diplomatı ve kadının kurtuluşu mücadelesinin önde gelen isimlerinden biri olarak tanıyor.

Tarihteki pek çok önemli kişi gibi onun biyografileri de, daha çocukluğundan özel bir kişiliği olduğunun belli olduğuna değinerek başlıyor. Çar'ın ordusunda bir general olan babasının liberal düşüncelerinin ve varlıklı bir aileden gelen annesinin toplumsal kabullere boyun eğmeyen karakterinin, Aleksandra’nın özgürlük anlayışında etkili olduğu belirtiliyor. Aile elbette kişiliğin oluşmasında önemli bir etken. Zira Aleksandra’nın dönemin kız çocuklarının alamadığı bir eğitimi alması ve evin zengin bir kütüphanesinde pek çok kitaba ulaşabilmesi ailesinin zamanının ilerisinde olması ve maddi olanakları sayesinde mümkün oluyor.

Kollontay kendisinin kaleme aldığı otobiyografisinde “Kişiden herkesin yararlanması için kendi yaşamını anlatması istendiğinde, bu kişinin o zamana kadar yaşamında olumlu şeyler yapmış, insanlar tarafından değer verilen bir etkinlik göstermiş olduğu anlamına gelebilir” diyor. Tarihin en ilerici ve heyecan verici adımlarından biri olan Büyük Ekim Devrimi sırasında Bolşevik Partisi MK üyesi olan Kollontay’ın, devrimin hemen öncesinde ve devrimden sonra Sosyal Yardımlaşma Halk Komiserliği (Bakanlığı) görevini üstlendiği kısa dönemde yaptıkları bile insanlık için değerli şeyler yaptığının yeterli bir göstergesi. Ama Kollontay’ın bunu defalarca kez aşan şeylere imza attığını, dönemin Sovyet yurttaşları, bugünün devrimcileri ve yüzyılın kadın hareketi çok iyi biliyor.

Geleneksel yükümlülükleri aşmak

Kollontay, ailesinin ilerici olmasına rağmen bazı geleneksel beklentilere sahip olduklarını belirtir. Bu geleneksel kabullere ilk karşı çıkışını kendinden beklenen bir mantık evliliği yapmak yerine aşık olduğu genç bir mühendis ile evlenerek yapar. Ömrü boyunca soy ismini taşıdığı ilk kocasını seviyor olmasına rağmen bir ev kadını ve eşin mutlu varlığının kendisine kafes gibi geldiğini belirten Kollontay, daha çok okuyarak ve konferanslara giderek bu kafesi unutmaya çalışır. Sonuçsa Kollontay’ın toplumsal eşitsizliklerin nedenlerine ve işçi sınıfı hareketine giderek daha fazla ilgi duymasıdır.

19. yüzyılın son yıllarında marksizmle tanışan Kollontay, 12 bin işçinin çalıştığı Krenholm Dokuma Fabrikası’nı ziyaret edip işçilerin grevinin bir parçası olduktan sonra ise safını seçer. 1898’de evini terkederek ekonomi politik eğitimi almak üzere Zürih’e gider ve ilk yazınsal çalışmalarını burada kaleme alır. 1900’lü yıllara geldiğimizde Kollontay artık doğrudan siyasal bir mücadelenin içindedir. Avrupa’daki seyahatleri sırasında dönemin tanınan marksistleri ve işçi sınıfı liderleri olan Rosa Luxemburg’dan Kautsky’ye, Lafargue’den Plehanov’a pek çok kişi ile tanışır. O dönemde Finlandiya üzerine yazdıkları Lenin'in de ilgisini çeker ve Kollontay’dan Vperyod (İleri) gazetesi ile çalışması istenir.

Yaratmak, savaşmak ve etkin olmak

Oğlunu kendisi yetiştirmesine rağmen anneliğin varoluşunun ağırlık merkezi olmadığını söyleyen Kollontay, Rusya’ya döndüğünde ekonomi politik ve toplumsal mücadeleler konusunda sadece tanınır bir yazar değil aynı zamanda halka mal olan iyi bir konuşmacıdır da artık. Tarihe kanlı pazar olarak geçen 9 ocak 1905 günü, Kışlık Saraya yürüyen işçilerin arasındadır.

Bu yıllar Rusya’da burjuva kadın hareketinin de güç kazandığı yıllardır aynı zamanda. Üyesi olduğu Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin kadın sorununu işçi hareketinin bir parçası olarak programına alması için çok çaba harcayan Kollontay, tekstil işçileri sendikasında çalışmaya başlar ve nihayet partili yoldaşları ile birlikte 1907’de ilk kadın işçiler kulübünü açar. Aynı yıl başkanlığını Clara Zetkin’in yaptığı I. Sosyalist Kadınlar Konferansına ve II. Enternasyonel 7. Kongresi’ne Rusya delegesi olarak katılır.

İşçi kadınlar arasındaki etkili önderliği, Finlandiya üzerine yazdıkları ve çarlık dumasına karşı silahla ayaklanma çağrısı yapmış olması nedeniyle hapis cezasına çarptırılır ve kaçak duruma düşer. 1908 Aralık ayında burjuva feministlerin inisiyatifinde düzenlenen ilk Rus Kadınlar Kongresi’nde bir kadın işçi grubunun kendi programı ile ortaya çıkmasında etkili olur. Burjuva feministlerle işçi sınıfı kadınlarının arasında çizginin kalınca çizildiği kongre henüz bitmeden ülkesinden kaçmak zorunda kalır.

Sürgünde ve her daim mücadelede içinde

Kollontay RSDİP’nin 1908’de yaşadığı ayrışmada, düşünceleri birebir örtüşmese de Menşevikler tarafında yer almıştır. Sürgünde gittiği Almanya’da ne Rus ne de Alman partisinde herhangi bir yönetici sorumluluğu yoktur, ancak popüler bir konuşmacı ve saygın bir politika yazarı olarak pek çok yere davet edilir.

1909’da burjuva feministlerle bugün hala güncel olan bazı polemikler ve kadın işçi hareketinin canlanması için çağrı içeren kitabı; Kadın Sorununun Toplumsal Temeli yayınlanır.

Çok geçmeden sürgünde yaşadığı ülkenin işçi sınıfı partisine, Alman Sosyal Demokrat Partisine üye olur. II. Enternasyonel 8. Kongresi ve II. Sosyalist Kadınlar Konferansına katılır. 1910 yılında gerçekleşen bu konferans aynı zamanda uluslararası bir emekçi kadınlar gününün kutlanması kararının alındığı tarihi konferanstır. Bundan sonraki birkaç yılı, siyasi göçmenlerle dayanışma ve işçi kadın grevleri örgütlenmesinde çalıştığı, pek çok Avrupa kentinde işçi sınıfı partilerinin davetlisi olarak konferanslar verdiği ve Avrupa İşçi Sınıfı Arasında ve Toplum ve Annelik isimli kitapları ile çeşitli broşürleri kaleme aldığı yıllardır.

Dünya savaşı patlak verince emekçi sınıfların ve kadın işçilerin savaş ve militarizm karşıtı mücadelesi için propaganda çalışmalarına başlar. Savaş karşıtı tutumu nedeniyle hapse giren Avrupa'daki ilk sosyalistir. 1915’de Bolşeviklere katılan Kollontay, İskandinav ülkeleri üzerinden sürgündeki Lenin ve merkez komitesi ile Rusya arasındaki ilişkileri sağlar.

Yeni bir işçi enternasyonali oluşturulması ve Zimmerwald sürecinde de görev alan Kollontay, savaşın ancak emekçi sınıfların başkaldırısı ile yenilebileceği görüşüne mutlak olarak katılmaktadır. 1917 Şubatında Rusya halkı Çarı tahtan indirdikten sonra yurda dönen ilk siyasi mülteciler arasındadır.

Uyanan kitleler ve devrimin gücü

Kollontay imzalı ilk Pravda makalesi Mart 1917’de yayınlanır, kadın işçiler ve yasama meclisleri üzerinedir. 16 Nisan günü St. Petersburg’daki Finlandiya Garında Lenin’i karşılayanlar arasındadır. Sovyet’te ünlü Nisan Tezleri’ni açıkladığı konuşmasında Lenin'i destekleyerek söz alan tek yoldaşı Kollontay’dır.

Petrograd İşçi ve Asker Temsilcileri Yüksek Komitesine seçilen Kollontay, dönemin en önemli siyasal organı olan Sovyet Yürütme Kurulunun tek kadın üyesidir ve sayısız toplantıda sayısız konuşma yapar. Aynı zamanda Mayıs 1917’de yeniden çıkmaya başlayan Rabotnitsa (Kadın İşçi) isimli haftalık gazetenin yayın kurulundadır. Petrograd’da pahalılığa ve savaşa karşı 4 bin kadın işçinin katıldığı bir grevi örgütler.

Temmuz Ayaklanması sonrası Kerenski hükümeti tarafından tutuklanır, cezaevindeyken RSDİP’nin 6. Kongresi’nde Parti Merkez Komite üyeliğine seçilir. Sovyet emri ile hapisten çıkarılır çıkılmaz Birinci Kadın İşçiler Konferansı hazırlıklarına başlar. Ne güzel bir tesadüftür ki bu konferans geçici hükümetin devrildiği ve Sovyet Cumhuriyetinin ilan edildiği güne rastlar. Tarihsel Smolny günlerinde Kollontay devrim karargahındadır ve sonunda Sovyetlerin savaşı bitirmeye, toprağın kamulaştırılmasına ve köylüye dağıtılmasına, işçi sınıfı devletinin kurulmasına yönelik bildirisi ilan edilir.

Parıltılı günlerde yaşamı yeniden örgütlemek

Kollontay, Sovyet Hükümetinde Sosyal Yardımlaşma Halk Komiserliği ile görevlendirilir. Bakanlar Kurulundaki tek kadın ve hükümet üyeliğine seçilen tarihteki ilk kadındır. Halk Komiserliğinin ilk görevleri arasında savaşta sakatlananların korunması, bakanlığa bağlı kız okullarından din derslerinin kaldırılması, eski yetimhanelerin devlet yetiştirme yurtlarına çevrilmesi, yeni çocuk barınma yurtlarının inşası, anne ve çocuğun korunması merkezlerinin kurulması yer almaktadır.

1918 yılının ilk aylarından itibaren çeşitli ekonomik ve politik sorunları çözümlemek amacıyla Sovyet hükümetinin İsveç, Fransa ve İngiltere'ye gönderilen ilk diplomatik heyetlerinde yer alan Kollontay, devrimin bu ilk döneminde aldığı kritik görevlerden sonra parti merkezi ile bazı görüş ayrılıkları olması üzerine halk komiserliği görevinden ayrılır.  “Yeni kadın” ve “yeni ahlak” konusundaki teorik çalışmalarının yanı sıra 1918’de Rusya'nın ilk köylü ve işçi kadın kongresi hazırlıklarını sürdürür. Kadınlar arasında ajitasyon ve propaganda çalışmaları yürütür. Üçüncü Enternasyonal’in Birinci Kongresine sunduğu bildiri kadın işçilerin komünist harekete katılması üzerinedir.

İç savaşla birlikte Ukrayna ve Kırım'da aydınlanma ve propaganda halk komiserliği ile görevlendirilen Kollontay bu dönemde de komünist kadın emekçi hareketinin gelişmesi için büyük çaba harcamaya devam eder. İnessa Armand, Konkordia Samoilova ve başka pek çok bolşevik kadınla kadın işçi konferansları ve kongrelerinin düzenlenmesinde, kadın gazetesinin çıkarılmasında çalışır. Bu öncü komünist kadınlar tüm bu çalışmalarında ve kadınlar yararına bir dizi önergenin yasalaşmasında Lenin’den tam destek alırlar.

Kollontay, kadının sadece yasalarla biçimsel olarak değil toplumsal yaşantının her alanında eşit yurttaşlar haline gelebilmesine odaklanmıştır. Bunun için aklında hep yeni planlar, projeler vardır. Kadınların ev ve mutfak işlerinden kurtulması, anneliğin kutsal bir görev değil toplumsal bir işlev olması için kolektif kantinlerin ve kreşlerin yaygınlaştırılmasından öte şeyler de yapılmalıdır, komün evleri projesi bunlardan biridir.

Kollontay’ın Sovyetler Birliği Komünist Partisi (SBKP) 8. Kongresine sovyetlerin kadınlara devlet ve komün çalışmalarında görev verilmesine katkıda bulunmasına dair verdiği önerge kabul edilir. Merkez Komitesi’nin Eylül 1919’da aldığı bir kararla ülkenin farklı yerlerinde faaliyet göstermekte olan kadınlar arasındaki ajitasyon ve propaganda çalışmalarının tümü Jenotyel (Kadın Birimi) statüsünü alır. İnessa Armand’dan sonra 1920’de Jenotyel sorumluluğunu üstlenen Kollontay, 1921 ilkbaharında Leningrad Sverdlov Üniversitesi'nde daha sonra kadınlar arasında çalışma yürütecek kadın öğrencilere dersler verir.

Uluslararası diplomaside devrimci bir kadın

Komintern'in 3. kongresine katılan ve Komünist Enternasyonal'in Kadın Sekreteryası başkanlığına seçilen Kollontay 1921’de içinde yer aldığı İşçi Muhalefeti grubundan ayrılır. Aynı yıl tüm Rusya Merkezi Yönetim Komitesi üyeliğine yeniden seçilen Kollontay’ın Ekim 1922’de ise diplomatik görevleri başlar.

Önce Norveç Büyükelçiliğine müsteşar olarak atanır, 1923’de ise dünyanın ilk kadın büyükelçisidir artık. Tüm kadınlar adına bir zafer kazandığının farkındadır, özellikle de burjuvazinin çifte ahlakı ile kozunu paylaşmış bir kadının bu kazanıma imza atmış olması oldukça önemlidir. Bundan sonraki yıllarda Kollontay Meksika ve İsveç Büyükelçiliği görevinde bulunur. Devrim öncesi savaş karşıtı tutumu ile tutuklandığı İsveç'te SSCB Büyükelçisidir artık ve Kerenski Hükümetinin İsveç bankalarında tuttuğu altın rezervlerinin ülkesine dönmesini sağlar.

1933‘de kadın işçi ve köylü kadınların sosyalist eğitimine yaptığı katkılar nedeniyle Lenin Nişanı alır. İkinci Dünya Savaşı yıllarında Finlandiya ile kritik müzakerelerin imzalanmasında etkin rol oynar. Başarılarını asla kişisel niteliklerine bağlamaz, onlar kadınların eşitlik için attıkları büyük adımların bir göstergesidir.

70. yaşında Emeğin Kızıl Bayrak Nişanı ile onurlandırılır. 9 Mart 1952’de hayatını kaybetmeden önceki altı yıl boyunca SSCB Dışişleri Bakanlığı danışmanlığı yapar. Kısaca Kollontay devrimler çağında bir büyük insanlığın yepyeni bir toplum kurma mücadelesinin hem çok yakından bir tanığı hem de oldukça etkin bir öznesidir.

İşçi sınıfının ve kadının kurtuluşu mücadelesinin henüz sona ermeyen bu yürüyüşü açık ki düzen değişikliği ve eşitlik taleplerinin yükseldiği yüzyılımızda tamamlanacaktır. Bu mücadeleyi veren kadınlar ve işçi sınıfı adına bir kez daha iyiki doğdun Kollontay!

Kaynak:

1. Kollontay Özgür Bir kadın Komünistin Otobiyografisi Belge Yayınları Mart 1992
2. Aleksandra Kollontay Kadınların Özgürlüğü Yarın Yayınları Aralık 1986