Hareket, Hakimov’un Basmacı Hareketi liderlerinin iade-i itibarına karşı çıktığı için mahkum edilmesini, Özbekistan ve Kazakistan’da komünist ideoloji ile Sovyet sembollerinin yasaklanmasına yönelik girişimleri ve Azerbaycan’da dört komünistin SSCB ve Azerbaycan SSC bayraklarını açtıkları gerekçesiyle hapis cezası almalarını birlikte değerlendirdi.

Açıklamada ayrıca, Sovyet iktidarına karşı silahlı mücadele eden Basmacıların ve Nazi Almanyası tarafından kurulan Türkistan Lejyonu’yla bağlantılı isimlerin rehabilitasyonuna dikkat çekilirken, benzer uygulamaların Türk Devletleri Teşkilatı’nın diğer üyelerine de yayılabileceği uyarısında bulunuldu.

Basmacıları eleştirdi, 4 yıl 2 ay hapis cezası aldı

Özbekistanlı tanınmış yayıncı ve solcu aktivist Aziz Hakimov (Comrade Aziz), Basmacı Hareketi liderlerinin itibarlarının iadesine karşı çıktığı gerekçesiyle 4 yıl 2 ay hapis cezasına çarptırıldı.

Hakimov’a resmi olarak “nefret körükleme” suçlaması yöneltildi. Suçlamada, “Rus komünistleri” tarafından tasfiye edilmiş ve bugün “ulusal kahramanlar” olarak kabul edilen Basmacı liderlerine hakaret ettiği ileri sürüldü. Hakimov söz konusu isimleri “halkın katilleri ve cellatları” olarak nitelendirmişti.

Kazakistan Sosyalist Hareketi açıklamasında, bugün iade-i itibar verilen yüzlerce Basmacı liderinin cinayet, işkence, yağma ve terör eylemlerine karıştığını; farklı dönemlerde Türk, İngiliz ve daha sonra Nazi istihbaratıyla çalıştığını belirtti. Hareket, bu eylemlerin bugün Taşkent’te suç olarak değil, “ulusal kurtuluş mücadelesi” kapsamında değerlendirildiğini vurguladı.

Hakimov’a İkinci Dünya Savaşı dönemine ait Sovyet afişlerini kullandığı gerekçesiyle “savaş propagandası” suçlaması da yöneltildi. Bu suçlama daha sonra düşürüldü. Kazakistan Sosyalist Hareketi’ne göre soruşturmacılar söz konusu afişlerdeki komünist sembollere de odaklandı; komünist semboller ise Özbekistan’da henüz resmen yasaklanmış değil.

Buna karşılık Özbekistan’da bu yönde çağrılar yapılıyor. Özbekistan Parlamentosu alt kanadı Oliy Majlis Başkan Yardımcısı ve milliyetçi Milliy Tiklanish partisinin lideri Alisher Kadyrov, komünist ideolojinin ve Sovyet sembollerinin yasaklanmasını daha önce birçok kez gündeme getirdi. Kadyrov ve destekçileri 9 Mayıs Zafer Günü kutlamalarının kaldırılmasını ve SSCB’yi öven açıklamaların cezai kovuşturmaya konu edilmesini de savundu.

Basmacı Hareketi: Sovyet iktidarına karşı silahlı mücadele

Basmacı Hareketi, Ekim Devrimi’nin ardından Orta Asya’da Sovyet iktidarına karşı gelişen silahlı hareketlerin genel adıydı. Yerel feodal beyler ve gerici ulema, Sovyet iktidarının mağlup olmasından sonra idareyi yeniden ellerine alma ümidiyle hareketi destekledi.

Memleketten kaçmış olan Enver Paşa da 1921’in sonlarında Buhara’ya geçerek yeni bir maceraya atıldı ve “İslam ittihadı” oluşturma hedefiyle mevcut Basmacı güçlerini kendi liderliği altında birleştirmeye girişti.

Basmacı Hareketi aynı zamanda Orta Asya üzerindeki uluslararası mücadelenin de bir parçası oldu. İngiliz Askerî Ataşesi Frederick Bailey ve ABD’nin Taşkent Konsolosu Roger Tredwell bölgede faaliyet yürütürken, Basmacı güçleri de dış destek arayışına girdi.

Kızıl Ordu’nun ve Sovyet iktidarını destekleyen yerel köylü milislerinin müşterek operasyonları sonucunda hareket ağır darbeler aldı. Enver Paşa Ağustos 1922’de Kızıl Ordu’yla girdiği çatışmada öldürüldü; hareketten geriye kalan unsurların bir bölümü ilerleyen yıllarda Afganistan, Çin ve İran’a çekilmek zorunda kaldı.

Kazakistan’da benzer girişimler

Kazakistan Sosyalist Hareketi, Özbekistan’daki gelişmelerin kendi ülkelerinde gündeme gelen girişimlerle benzerliğine de dikkat çekti.

Kazakistan’da Ak Zhol partisinden milletvekilleri komünist ideolojinin yasaklanmasını önerdi. Ülkedeki Komünist Parti ise 2015 yılında Yüksek Mahkeme kararıyla kapatılmıştı. Parlamentoda Sovyet sembollerinin yasaklanması ve 9 Mayıs Zafer Günü kutlamalarının kaldırılması yönünde de öneriler gündeme geldi.

Açıklamada dikkat çekilen bir başka isim Mustafa Çokay oldu. Kazakistan Parlamentosu milletvekili ve “siyasi baskı kurbanlarının nihai iade-i itibarı devlet komisyonu” üyesi Berik Abdygaliuly, Mustafa Çokay’a hakaret edilmesini cezai yaptırıma bağlama niyetini dile getirdi. Abdygaliuly, “yarın biri Mustafa Çokay Alman hainidir diye yazmaya başlarsa” bunun cezalandırılabileceğini söyledi.

Kazakistan Sosyalist Hareketi, bu nedenle Özbekistan’dakine benzer biçimde Basmacıların ve Türkistan Lejyonu mensuplarının itibarlarının iadesini eleştirenlerin cezalandırılmasının Kazakistan’da da ileride gündeme gelebileceği uyarısında bulundu. Açıklamada ayrıca SSCB’nin Kazakistan’ın yeni yedi ciltlik tarihinde Kazak halkına “soykırım” uygulayan bir devlet olarak sunulduğu belirtildi.

Ruzi Nazar ve Mustafa Çokay

Ruzi Nazar (1917–2015)

Özbek olan Ruzi Nazar, İkinci Dünya Savaşı’nda Nazi işgaline karşı savaşmak üzere Kızıl Ordu’ya alınmış, ancak daha sonra Alman tarafına geçerek Nazilerin Sovyetler Birliği’ne karşı oluşturduğu Türkistan Lejyonu bünyesinde yer almıştı. Savaşın ardından Batı’ya geçen Nazar, daha sonra ABD’ye yerleşti ve CIA bünyesinde görev yaptı. Soğuk Savaş yıllarında Sovyetler Birliği’ne ve özellikle Sovyet Orta Asyası’na yönelik antikomünist faaliyetlerde bulundu. (Ortaklaşa, Sayı 9)

Mustafa Çokay (1890–1941)

Kazak asıllı Mustafa Çokay, Bolşeviklerin İç Savaş’ta galip gelmesinin ardından ülkesinden ayrılarak Avrupa’ya yerleşti ve Sovyet karşıtı faaliyetlerini sürgünde sürdürdü. Nazi Almanyası’nın Sovyetler Birliği’ne saldırmasının ardından Alman makamlarıyla Sovyet savaş esirlerinden oluşturulacak Türkistan birlikleri konusunda temaslarda bulundu. Çokay Aralık 1941’de Berlin’de öldü. Nazi Almanyası daha sonra Orta Asya kökenli Sovyet savaş esirlerinden Türkistan Lejyonu’nu oluşturdu.

Azerbaycan’da Sovyet bayrağına hapis

Hakimov’un mahkemesinden yaklaşık bir ay önce de Azerbaycan’da dört komünist hapis cezası aldı. İbrahim Asadlı ve Abdullah İbrahimli ikişer yıl, Elçin Bayramlı ve Mehman Zeynalov ise birer buçuk yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Cezaların gerekçeleri arasında SSCB ve Azerbaycan SSC bayraklarının açılması bulunuyor. Kazakistan Sosyalist Hareketi’nin açıklamasına göre, Lenin’in eserleri de yargılama sırasında “yıkıcı literatür” olarak sunuldu.

Böylece Özbekistan’da Basmacıların itibarlarının iadesine karşı çıkan bir solcu yayıncı hapis cezası alırken, Azerbaycan’da Sovyet bayraklarını açan komünistler hapsedildi; Kazakistan ve Özbekistan’da ise komünist ideoloji, Sovyet sembolleri ve Zafer Günü kutlamalarının yasaklanmasına yönelik çağrılar gündeme geldi.

Kazakistan Sosyalist Hareketi: Amaç gözdağı vermek

Kazakistan Sosyalist Hareketi, bu gelişmelerin yalnızca geçmişe ilişkin tartışmalardan ibaret olmadığı görüşünde.

Hareket açıklamasında, sosyalist görüşleri savunanlara yönelik dava ve hapis cezalarının, “toplum karşıtı reformlara, özelleştirmelere ve nadir toprak elementi yataklarının Batılı şirketlerin eline devredilmesine” karşı çıkanların yanı sıra, Sovyet iktidarına karşı silahla mücadele edenlerin ve Nazi Almanyası safında yer alanların itibarlarının iadesine karşı çıkanlara da gözdağı vermeyi amaçladığını belirtti.

Hareket, açıklamasını Aziz Hakimov’un, Azerbaycanlı komünistlerin ve Türk Devletleri Teşkilatı üyesi ülkelerde görüşleri nedeniyle hapis cezasına çarptırılan gazeteci ve yayıncıların derhal serbest bırakılması çağrısıyla sonlandırdı.

soL Haber'i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.