“…Arsızlıkla damgalanan boş kinayelerle
gülen bendim kendi varlığımın sesi
olayım istedim yazık ki ‘kadındım’.”

20. Yüzyıl’ın en önemli şairlerinden, Çağdaş İran şiirinin unutulmaz ismi Furuğ Ferruhzad, 13 Şubat 1967’de henüz otuz iki yaşında iken bir kaza sonucu hayatını kaybetti. Şah döneminin baskılarına karşı korkusuzca duran Furuğ, sonuncusu tamamlanmamış beş şiir kitabı, filmler ve onlarca çeviriyle, baskı altında yaşayan tüm kadınlara büyük bir aydınlık bıraktı ardında.

Furuğ’un şiirleri, benzer çelişkileri yaşayan her kadının içinde derin izler bırakır. Baskıcı ve gerici tahakkümün yüksek olduğu yerlerde ilk önce kadınlara takılır kelepçe. Ne giyeceğine, nerede ve nasıl konuşacağına, kiminle, ne yaşayacağına kadınlar adına karar verilir. Sınırları çizilmiş, ‘erkek’ işleriyle kadınların ilgilenmemesi beklenir. Bizler önce aile içinde hissederiz sınırlarımızı, sonra iş yerlerimizde; siyasal ve toplumsal yaşamın her alanında. Furuğ Ferruhzad’ın yazdıkları, tam da bunlara bir karşı koyuş olduğu için özellikle biz kadınları derinden etkiler.

Furuğ’un çığlığı basit bireysel bir trajediden çok öte bir şeydir. Çemberin dışına çıkmak için mücadele eder ve dışında kalmaktan korkmadan yaşar. Furuğ Ferruhzad’ın çemberin dışına çıkma hikayesi elbette ki eğlenceli, renkli değildir. Çocuğundan koparılmış, kendini ve özgürlüğünü seçtiği için “dışlanmıştır”. Toplumsal kabullere boyun eğmediği için, bunda inat edebilecek kadar güçlü ve kararlı olduğu için, kadınlığını tepeden tırnağa doğallığıyla ve coşkusuyla yaşamak istediği için kendi ülkesinde, kendi evinde yalnız bırakılır.

Babası, sevgisini göstermeyen katı biridir. Annesi ise çizilen sınırların içerisinde kalmayı kabullenmiş bir kadın. Yıllar sonra babasına yazdığı mektupta şöyle der:

“…Ne zaman geçmiş yaşantımı, evinizde geçirdiğim son bir yılı hatırlasam ödüm kopar. Bir hırsız gibi, iyisi ve kötüsüyle her şeyim gizlice. Neden beni adam yerine koymuyordunuz ve neden evden kaçar olmaya zorluyordunuz ki ben bir yürür gezer gibi nerede olduğumu ve ne yaptığımı ve kiminle konuştuğumu bilmeyeyim? Neden arkadaşlarımı eve getirmekten ve şayet kötü veya iyi idiyseler bana ikaz edesiniz ve bana yardım edesiniz diye sizinle tanıştırmaktan çekinirdim? Ama şimdi neden buraya gelmişim ve neden açlık, avarelik ve bin bir sıkıntıya katlanıyorum? Çünkü ben evi seviyorum. Ben sabahtan akşama caddelerde aylak aylak dolaşmak ve yorgunluktan her önüme gelenle konuşmanın verdiği ruhsal sıkıntıya katlanmak istemiyordum. Sırf evde yabancı olduğum için ve kendimi anlatamadığım ve rahat olamadığım için, şimdi kalkıp buraya gelmişim. Özgürüm, bana vermekten korktuğunuz özgürlük ve benim sizden gizli olarak elde etmek istediğim ve bu nedenle de hatalar yaptığım özgürlük. Halbuki, benim bu özgürlüğü elde etmemde bana yardımcı olmalıydınız, doğru olan buydu.”

Bu satırların anlamını bu mektubu okuyan çoğu kadın derinden hissedecektir.

Yalnız, öfkeli, acılı ama inatçı, cesur ve hayat doludur Furuğ. Yaşadıkları onu köşesine itmemiş, yaşadıklarını yaşatılanları tüm dayatmalara rağmen kanıksamamıştır.

16 yaşında evlenen Furuğ Ferruhzad, evliliğinde mutsuz olunca o dönemin şartlarına göre radikal bir karar olarak boşandığında, ömrü boyunca çocuğunu bir daha görmemek üzere cezalandırılır.

“Gel ey erkek, gel ey bencil varlık
gel kafesin kapılarını aç
beni bir ömür boyu zindanda tutmuşsa eğer
bari bir anlık olsun serbest bırak.”

Furuğ hayatının hiçbir döneminde üretmekten vazgeçmedi. İran’da entelektüel tartışmaların mekânı olan Gülistan Film Stüdyosuna, maddi sıkıntılar yaşadığı bir zamanda sekreterya işleri için adım atan Furuğ, kısa bir süre sonra kameranın arkasına geçti. Sanatın birçok dalıyla ilgilenen şair, 1962’de Bababağı Cüzzamlılar Dinlenme Evini anlattığı Khaneh Siah Ast (Ev Karadır) başlıklı, birçok ödül alan belgesel filmini çekti. Ancak bu belgesel yalnızca cüzzam hastalarına yakından bir bakış değildi. Dönemin siyasi rejiminin hegemonya sınırları içerisinde kapatılmış, kıstırılmış, tecrit edilmiş İran toplumunu da tasvir ediyordu.

“Eğer ben sadece cüzzam hakkında bir film yapmak isteseydim bu film sadece cüzzam ve cüzzamhane meselesiyle sınırlı kalırdı ve haddinden fazla ciddi bir film olurdu. Ancak bu mekân benim için bir şeyin sıkıştırılmış, küçültülmüş, içinde var olan bütün hastalıkları, rahatsızlıkları ve alışkanlıklarıyla bu geniş dünyanın bir sembolü, bir örneğiydi. Bu filmi yapmak istediğim zaman bu ortama böyle bir gözle bakmaya çalıştım.”

Furuğ Ferruhzad, belgesel filmini çektiği cüzzamhanede tanıştığı bir çocuğu evlat edinerek, hayatına onunla devam etti.

“Kamyâr’ın düşünce ve tasası rahat bırakmıyordu, beni öldürüyordu. Hüseyin geldiğinden beri daha huzurluyum. Aslında bazen onun yüzünde Kamyâr’ı görüyorum. Ellerini tutup saçlarını okşarken Hüseyin mi Kamyâr mı diye hiç düşünmüyorum. Farkı yok. Hissediyorum ki o oğlumdur.”

Zamanının ötesinde, sınırların dışında; zorlu ve engebeli o yolları aştı Furuğ Ferruhzad ve kısa yaşamında bize çok şey anlattı. O zaman Furuğ’un bize anlattıklarını unutmadan devam edelim yolumuza. Diyelim ki karanlığın ortasındayız, diyelim ki kelepçeler takılmış bileklerimize ya da diyelim ki herkes bize kim olduğumuzu, ne yapacağımızı söylüyor… Gerici kabullerle kuşatılmış, toplumsal yaşantıdan dışlanmışız… İşte o vakit cevabımız Furuğ’un dizeleriyle olsun. Onlar korksun, çünkü biz Furuğ ile yürüyoruz, bu karanlığı yırtıp atmak için onun gibi dirençliyiz, korkmuyoruz.

“…Pişman değilim
Zamanın ötesinde akıp gidiyor benim yüreğim
Yaşam yeniden doğuracak onu
Yeniden yaşatacak beni rüzgârların
Göllerinde yüzen haberci gülü”