Kıta Avrupa’sındaki tüm elektrik sistemini tehdit eden elektrik kesintisinin kök nedeni hakkında hâlâ net bir açıklama yapılamadı. 

Avrupa Elektrik Şebekesi İşletmecileri Birliği (Entso-E) olaya dair açıklamasında kesintinin sebebine dair bilgi paylaşmazken önceliğin elektrik iletim şebekesinin ayağa kaldırılması olduğunu, kesinti sonrasında İspanya, Portekiz ve Andorra'nın bulunduğu İber Yarımadasındaki hidroelektrik santraller ile birlikte Fransa ve Fas’ta bulunan elektrik santralleri sayesinde sistemin restore edildiğini açıkladı.1

Kesintinin nedeni konusunda kesin bir açıklama yapılamasa da, ilk elden yapılan siber saldırı açıklamalarının gerçeği yansıtmadığı ortaya çıktı. Ardından Portekizli yetkililer nadir bir atmosferik olaya işaret etse de uzmanlarca bu iddiayı destekleyecek yeterli atmosferik şartların olmadığı ifade ediliyor. Teknik uzmanlar ise sistem frekansındaki ani dalgalanmaların, otomatik yük atmalarına ve şebeke çökmelerine yol açabileceğini vurguluyor. Şu ana kadar oluşan ana görüş ise yenilenebilir enerji kaynaklarının yüksek payının ve değişken üretiminin sistemde kararlılık ve direnci düşürerek dalgalanma yarattığı yönünde. 

Yenilenebilir enerji felaketi mi?

Bu olay, Avrupa'nın enerji altyapısının ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor. Yenilenebilir enerji kaynaklarının enerji portföyü içindeki payı Avrupa genelinde 2020'lerde yüzde 38 seviyesine çıkmıştı ve 2025 itibariyle bu oran İspanya'da yüzde 50'yi aşmış durumda. Kesinti yaşandığı anda ise yenilenebilir kaynakların payının yüzde 78’e çıktığı görülüyor. Bu durum yenilenebilir enerji santrallerinin doğal şartlara bağlı değişken üretimleri nedeniyle iletim şebeke frekansında dalgalanmalara neden olabiliyor.

Kapitalizmin güncel krizlerini aşmak, yeni piyasa araçları yaratmak adına hızla liberal tezlerin yayıldığı alanlardan biri de enerji oldu. Her yurttaşın enerji üretip şebekeye verebilmesi, bir anlamda enerji tüccarına dönüştürülmesi dağıtık ve plansız üretimi beraberinde getirdi. Yurttaşların temiz, güvenilir ve sürekli şekilde enerjiye erişimi için kamusal ve planlı üretim rafa kaldırıldı..2 Yenilenebilir enerjilere aşırı bağımlılığın daha az esnek bir iletim şebekesi yarattığı açık, ancak akıllı şebekeler, esnek işletme gibi uygulamalarla yenilenebilir enerjinin payını artırılabileceğine dair Avrupa temelli yaklaşımlar bu kesinti ile birlikte sorgulanmaya başladı. 3

Enerji analistleri tarafından yapılan değerlendirmelerin çoğu da bu tezi doğrular şekilde kesintinin temel nedeninin İspanya elektrik üretiminde yenilenebilir enerjinin payının yüksekliği nedeniyle, anlık dalgalanmaların fazla yaşanması ve buna bağlı olarak iletim şebekesi kararlılığının bozulmasına işaret ediyor. 

Kesintinin topluma faturası büyük oldu

Madrid, Barcelona ve Valencia'da metro sistemleri durdu, trafik ışıkları devre dışı kaldı, şehirler adeta felç oldu. Havaalanlarında kaos yaşandı; internet ve mobil iletişim hizmetleri çöktü.

Madrid Açık Tenis Turnuvası gibi önemli etkinlikler sekteye uğradı. Bazı bölgelerde okullar tatil edildi. NetBlocks, çevrimiçi bağlantı seviyesinin normalin sadece yüzde 17'sine gerilediğini rapor etti.

Krize verilen siyasi tepki de dikkat çekiciydi. İspanya'da Madrid, Endülüs ve Extremadura bölgelerinde olağanüstü hal ilan edildi. Başbakan Pedro Sánchez, Red Eléctrica merkezinde krizi bizzat takip ederken, Portekiz Başbakanı Luis Montenegro, sorunun kaynağının İspanya olduğuna işaret etti, ancak kesin bir sonuca varmaktan kaçındı.

Özelleştirme ve piyasalaştırma gözden kaçıyor

Öte yandan, enerji altyapısının 1990'lardan itibaren özelleştirilmesi, bu sistemlerin kamu yararından çok kâr odaklı bir mantıkla işletilmesine yol açtı. Avrupa çapında özelleştirilen enerji şirketlerinin yüzde 70'i, altyapı yatırımlarında tasarruf yaparak iletim şebekesinde bakım ve yenileme çalışmalarını ihmal etti. Sonuç olarak, şebekelerin güncel iklim koşullarına ve yeni enerji dengesizliklerine karşı dayanaklılığı azaldı.

Avrupa'da yaygınlaşan, Türkiye için de yaygınlaşması önerilen dağıtık sistemin (şebeke bağlantılı ya da bağlantısız güneş ve rüzgara dayalı kendi ihtiyacına yönelik üretim) enerji konusunda çözüm olmadığı, özellikle kamusal yatırımların zayıflamasının önemli sorunlardan biri olduğu görülüyor.

Türkiye için bir uyarı

Enerji sektöründe böylesi büyük olaylar sadece teknik bir arıza olmasının ötesinde yapısal sorunlara işaret eder ve çoğunlukla politikalarda değişikliği beraberinde getirir. 1970’li yıllardaki petrol krizinin nükleer enerjiyi öne çıkarması veya 2000’lerin başında ABD’deki doğalgaz krizinin teknolojik sıçramalara yol açması buna örnektir. 

İspanya ve Portekiz’i karanlığa gömen, Avrupa’yı tehdit eden bu kesinti de dağıtık ve kontrolsüz elektrik üretiminin, üretimde, dağıtımda ve şebeke yönetiminde özelleştirme ve piyasalaştırmanın, enerji alanındaki faaliyetlerin kamusal niteliğinin düşürülmesinin olası sonuçlarını bizlere gösterdi. 

Buradan Türkiye’nin payına da bir uyarı düşüyor. AKP’li yılların alameti farikası olan enerji özelleştirmeleri ve piyasalaştırma faaliyetleri de 2006’da Ege Bölgesinde, 2015’te ise tüm ülkede elektrik kesintisine neden olmuştu. Elektrik Üretim A.Ş.’nin sahip olduğu elektrik üretim santrallerinde özelleştirme tam gaz sürerken, ülkenin tek iletim şebekesi işletmecisi TEİAŞ’ın da özelleştirme kapsamına alındığını hatırlatalım. İspanya’da gerçekleşen bu kesinti Avrupa ile birlikte şüphesiz Türkiye için de şüphesiz bir ikaz. 

İspanya ve Portekiz genelinde elektrik kesintisi sürüyor, nedeni halen tespit edilemedi