İran'da yetkililer, ülkenin en büyük özel bankasını kapatarak en büyük devlet bankası ile birleştirme kararı aldı.

İran Merkez Bankası, geçtiğimiz perşembe günü, İran'ın en zengin ailelerinden birine ait özel sermayeli Ayandeh bankasının kapatılacağını ve devlet tarafından işletilen ulusal banka Melli ile birleştirileceğini ve ülke genelindeki Ayandeh şubelerinin pazar gününe kadar Melli şubelerine dönüştürüleceğini duyurdu.

Ayandeh müşterilerine hesaplarının ve mevduatlarının güvende olduğu ve tüm sözleşmelerin aynı koşullar altında kaldığı söylendi. 

İran'ın makroekonomisini etkileyecek ölçekte zarara uğratan Ayandeh'in kapatılarak devlet bankası Melli'yle birleştirilmesiyle gerçekleştirilen kurtarma hamlesinin bedelini de İran halkının ödeyeceği belirtiliyor.

Bu noktaya nasıl gelindi?

Ayandeh, 2010'larda, İran'ın nükleer programı nedeniyle Birleşmiş Milletler yaptırımlarından sarsıldığı bir dönemde faaliyet başladı.

O dönemde, kamu, askeri veya dini vakıflarla bağlantılı yüzlerce lisanssız finans kuruluşu ülke genelinde hızla çoğalıyordu.

Bu kuruluşlar, bankalardan nakit çekmek için fahiş faiz oranları teklif ettiler ve çoğu durumda mevduatları geri ödemediler. Bu da binlerce yatırımcının mevduatlarını yıllarca çekememesine neden oldu.

Bir noktadan sonra hükümet ve merkez bankası devreye girdi ve lisanssız kuruluşları yasaklama sürecini, ülkenin toplam para arzının yüzde 25'inden fazlasını kontrol altına aldıktan bir yıl sonra, 2017'de tamamladı.

Devralınan kurumların, içeriden kişilere verilen krediler ve gayrimenkule yatırılan paralar nedeniyle kasalarında çok az para kalmıştı.

Kurumların biriktirdiği borçların büyük bir kısmı para basılarak karşılanmak zorunda kaldı. Bu da artan enflasyon anlamına geliyordu.

Ayandeh ise, böylesi bir krizin ortasında, 2013 yılında Tat Bank'ın devlet bağlantılı iki finans kuruluşu olan Salehin Kredi Kurumu ve Aatee Kredi Kurumu ile birleşmesiyle kuruldu.

Ailesinin İran'ın en zenginleri arasında olduğu düşünülen 63 yaşındaki Ali Ensari, hem Ayandeh hem de Tat'ın kurucusuydu. Ensari, aile üyeleri ve yakın ortaklarıyla birlikte her iki finans kuruluşunun hisselerinin çoğuna sahipti.

Devasa gayrimenkul projelerinin arkasında yer alan Ensari, çelik, telekomünikasyon ve konaklama sektörlerinde de girişimlere sahip oldu. Ensari, ayrıca Tahran'ın İstiklal futbol kulübünün yönetim kurulunda yer aldı ve başka çeşitli iş ve nüfuz artırıcı faaliyetlerde bulundu.

Büyük borçlar

Ayandeh, yıllardır devletin yakından izlediği bir bankaydı.

İki yıl önce, Ayandeh zarar edip daha fazla para basmak zorunda kalınca, merkez bankası, hissedarların şirket hisselerinin yüzde 60'ından fazlası üzerindeki oy haklarını iptal ederek bunları Ekonomi ve Maliye Bakanlığı'na devretti.

Ancak bu işe yaramadı ve banka ayakta kalabilmek için merkez bankasından ve hükümetten borç almaya devam etti.

Geçen hafta Ayandeh'in feshedilmesi sırasında, merkez bankası, kuruluşun 5 katrilyon riyal (mevcut açık piyasa döviz kuruna göre 4,67 milyar dolar) gibi dudak uçuklatan bir borcu olduğunu ve 2,5 katrilyon riyal (2,34 milyar dolar) tutarında mevduatı olduğunu açıkladı.

Ayandeh, varlığı kanıtlanmış sermayesine dayanarak 200 trilyon riyale (187 milyon dolar) kadar kredi verme yetkisine sahipti. Ancak merkez bankası, kredi kuruluşunun yıllar içinde bireylere ve kuruluşlara bu miktarın yaklaşık 10 katını ödediğini belirtti.

Merkez bankasına göre, Ayandeh ve şirket içi projeleriyle doğrudan bağlantılı az sayıda kişi ve firmaya 1,3 katrilyon riyale (1,21 milyar dolar) kadar para verildi. Yetkililer, parayı alan kişi ve kuruluşların kimliklerini açıklamayı reddetti.

Ayandeh tarafından ödenen kredilerin çoğu bir yıl veya daha uzun süredir gecikmiş durumda ve tahsil edilmesi pek olası görünmüyor.

Özel bankacılıkta en büyük pay sahibiydi

Merkez bankasına göre Ayandeh, bankaların merkez bankasından yaptığı tüm kredili mevduat hesaplarının yüzde 42'sinden ve İran bankacılık sektöründeki tüm sermaye dengesizliğinin yüzde 41'inden tek başına sorumluydu.

İran tarafından da kabul edilen Basel II uluslararası standartlarına göre bir bankanın asgari yüzde 8 sermaye yeterlilik oranına sahip olması gerekiyor. Ayendeh'in sermaye yeterlilik oranı ise eksi yüzde 600'ü bulmuştu.

Ayendeh'in oranının ortadan kaldırılması, İran bankacılık sektörünün ortalama sermaye yeterlilik oranının yüzde 1,36'dan yaklaşık yüzde 5'e çıkarıyor.

Finans sektörünün izole edilmesinin bir sonucu

Ayandeh esasında İran için münferit bir vaka değil. İran'ın finans sektörünün yaptırımlarla izole edilmesinin yarattığı sistemsel sorunların bir çıktısı olarak görülebilir.

İran tarihindeki en büyük bankacılık konsolidasyonu kapsamında 2020 yılında batmakta olan beş bankayı bünyesine katan devlet bankası Bank Sepah da dahil olmak üzere en az beş banka, merkez bankası tarafından "son derece dengesiz" olarak listeleniyor.

Bankaya hangi odaklar tepki gösteriyordu?

Ayandeh'in feshedilmesiyle ilgili açıklama, İran Yargı Erki Başkanı muhafazakar din adamı Gulam Hüseyin Muhsini Eceyi'nin, İran Merkez Bankası Başkanı Muhammed Rıza Farzin'i doğrudan yasal işlemle tehdit etmesinden bir gün sonra geldi.

Eceyi, merkez bankasının Ayandeh'in yedi yıl boyunca yönetim kurulunu ve CEO'sunu atayıp görevden almasına rağmen, bankanın birikmiş zararlarının bu süre zarfında on kata kadar arttığını vurguladı.

Milyarlarca dolarlık zarara rağmen bankaya dönük şu ana kadar yargı tarafından herhangi bir tutuklama, iddianame veya başka bir yasal suçlama yapılmadı.

Yargının yanı sıra, parlamentoda iktidarı sağlamlaştıran Paydari Cephesi'ndeki muhafazakar politikacılar, İslam Devrim Muhafızları Ordusu ve devlet medyası da, özel bankayı sürekli olarak en yüksek sesle eleştiren odaklar oldu.

Yolsuzluk karşıtı çıkışlarıyla dikkat çeken muhafazakarların bankaya karşı yüksek sesli eleştirileri, aynı zamanda İran ekonomisinin liberalleştirilmesi ve Batı'ya açılmasını savunan reformcularla bağlantılı teknokrat kamptaki siyasi ve ekonomik rakiplerini de hedef alıyordu.

Meclis Başkanı ve eski Devrim Muhafızları komutanı Muhammed Bakır Galibaf, önceki gün yaptığı açıklamada, Ayandeh'in feshedilmesini "ülkenin karar alma ve yönetim sistemi için büyük bir başarı" olarak nitelendirdi.

Bedelini İran halkı ödeyecek 

Ayandeh'in çoğu gayrimenkul sektöründe olan varlıkları da tamamen devlet kontrolüne girecek. 

Merkez bankası, Ayandeh'in tüm varlıklarının Melli'ye devredileceğini ve kayıpların bir kısmını telafi etmek için Ayandeh'in varlıklarının mümkün olan her yerde Melli tarafından yönetilip satılacağını vurguladı.

Bu varlıkların en değerlisi, alan bakımından dünyanın en büyük alışveriş merkezi olan ve Tahran'ın batısında bulunan İran Alışveriş Merkezi.

Merkez bankasının himayesinde banka mevduatlarını belirli bir tavana kadar sigortalayan Mevduat Garanti Fonu da faturanın bir kısmını ödemek zorunda kalacak.

Merkez bankası, Ayandeh'in üst düzey hissedarlarının paranın bir kısmını ödemek zorunda kalacağını belirtiyor. Ancak ne kadar, ne zaman ve tam olarak hangi şekilde ödeme yapmak zorunda kalacakları henüz belirsizliğini koruyor.

Ancak, birikmiş zararların büyük hacmi nedeniyle, İran medyası iyimser bir senaryoda devletin ve Melli'nin borcun yaklaşık üçte ikisini ödemek zorunda kalacağını tahmin ediyor.

Bunun bir kısmı, uzun zamandır İran'daki enflasyonun temel nedeni olan daha fazla para basımı yoluyla gerçekleştirilecek. BM yaptırımlarının yeniden yürürlüğe girmesiyle birlikte şu anda yüzde 40'ın üzerinde seyreden bir enflasyon yaşayan İran, onlarca yıldır dünyanın en yüksek enflasyonlarından birine sahip.

İran'da Haziran ayında İsrail ve ABD ile yaşanan 12 günlük savaşın ardından ev eşyalarında büyük bir fiyat artışı yaşanmıştı. Ülkede bu dönemde tavuk, kırmızı et, yumurta ve bezelye gibi gıda ürünlerinde de en keskin artışlar görüldü.

Son gelişmeler de, on milyonlarca İranlının önümüzdeki aylarda ve yıllarda satın alma gücünün daha da azalmasıyla bedel ödeyebileceğini gösteriyor.