GÖRÜŞ | Soğuk Savaş’ta bir barış girişimi: Sovyetler Birliği’nin NATO’ya üyelik başvurusu
soL'a güvenin, algoritmaya müdahale edin. Tek tıkla soL Haber'i Google'da tercih edilen kaynağınız olarak belirleyin.
Umut Bekcan
Yayın Tarihi: 29.03.2022 , 09:03 Güncelleme Tarihi: 22.01.2025 , 10:54
NATO’nun resmi internet sitesinde, arşiv kaynakları içerisinde, 1955’te yayımlanmış “NATO, barış demektir.” (NATO means peace) başlıklı bir (pdf) kitapçık
Soğuk Savaş’ı kim tırmandırıyor?
1950’li yıllar Soğuk Savaş’ın en keskin dönemiydi. Temel sorunların başında gelen Almanya, 1949’da ikiye bölünmüştü. Doğu Asya’da Kore Savaşı patlak vermiş, 1952’de ABD hidrojen bombasına sahip olmuş, ertesi yıl SSCB de aynı silahı elde ederek nükleer eşitliği sağlamıştı. Soğuk Savaş gerginliğinin Dünya Savaşı sonrası harap olmuş Sovyet ve Doğu Avrupa ülkelerinin inşasına olumlu katkı yapmadığını tahmin etmek zor değildi. Peki, bu gerginlikte Sovyetler’in payı yok muydu? Elbette vardı! “Var olmaktan kaynaklı” bir payı vardı. Yani Sovyetler’in varlığı, tüm Avrupa’da prestijinin yükselmesi bir gerginlik sebebiydi.
ABD’nin (başta Fransa ve İtalya’da olmak üzere) Batı Avrupa’daki nüfuzu olağan karşılanırken SSCB’nin Doğu Avrupa’daki nüfuzu işgal olarak görüldü. Aslında, SSCB’nin savaş öncesi dış politikasının savaş sonrasında ciddi ve keskin bir dönüşüm geçirdiği de iddia edilemez. Ama Soğuk Savaş’ın ABD politikalarının bir ürünü olduğu Sovyetler’in bu politikalara cevap vermeye çalıştığı iddia edilebilir. Truman doktrininin (Mart 1947) cevabı, Kominform’la (Ekim 1947), Marshall Yardımı’nın (Nisan 1948) cevabı Comecon’la (Ocak 1949), Batı Almanya’nın (Mayıs 1949) cevabı Doğu Almanya’yla (Ekim 1949) verildi. NATO’ya uzun süre cevap verilmemesi, gerginliği artırmama, yeni bir savaşın çıkmasını kolaylaştıracak faaliyetlerden uzak durma çabası olarak yorumlanabilir. Hatta bu çaba, NATO’ya katılma talebini de kapsamaktaydı.
Kapitalizm ile sosyalizmin arasındaki uzlaşmaz karşıtlığı, ABD ve SSCB arasındaki düşmanlığı akıllardan çıkarmak çok zor olduğu için ilk bakışta inanması güç görünse de SSCB, 31 Mart 1954’te NATO’ya resmi olarak üyelik başvurusunda bulundu. Daha doğrusu; ABD, İngiltere ve Fransa’ya üyelik talebini bildiren bir nota gönderdi. Bu noktada şu soru akla geliyor: SSCB, NATO’nun antisovyet ve antikomünist bir amaçla değil de barışçıl niyetlerle mi kurulduğunu düşünüyor, niye örgüte üye olmak istiyor?
SSCB’nin saldırganlığa cevap vermeye çalışan, dengeleyen bir konumda olduğu yukarıda belirtildi. Bunun yanına, birkaç defa barış niyetinin ortaya konduğunu da ekleyelim. Örneğin, NATO’nun öncülü, ona ilham veren örgüt olarak Mart 1948’de İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg arasında imzalanan Brüksel Antlaşması’yla Batı Avrupa Birliği kurulmuştu. Antlaşma, taraf ülkelere bir saldırı durumunda saldırgana karşı ortak savunmayı içeriyordu. Sovyet Dışişleri Bakanı Andrey Vışinskiy, 1949’da İngiliz Dışişleri Bakanı Ernest Bevin’e, Batı Avrupa Birliği’ne SSCB’nin katılmasını tartışmayı önerdi. Britanya Komünist Partisi ve Bağımsız İşçi Partisi’nin önerisiyle konu parlamentoya taşındı. Sonuç olumsuz olunca, bu örgüt Stalin’in dediği gibi “BM’nin altını oyma” girişimi olarak kaldı. Mayıs ve Haziran 1951’de ABD, İngiltere, Fransa ve SSCB dışişleri bakan yardımcılarının Paris’te yaptıkları toplantılarda Sovyet Dışişleri Bakan Yardımcısı Andrey Gromıko’nun birden fazla kez “Eğer bu pakt Alman saldırganlığının yeniden doğmasını engellemek için kurulsaydı SSCB, NATO’ya katılırdı.” dediğini yine barışçıl bir niyet olarak not etmekte fayda var. Son olarak, Ağustos 1952’de Fransa’nın Moskova Büyükelçisi Louis Joxe’un, ülkesinin NATO’yu barışçıl bir örgüt olarak gördüğünü söylemesi üzerine, Stalin’in Vışinskiy’e dönerek ironik bir şekilde “O zaman bizim de NATO’ya katılmamız gerekmez mi?” diye sorması tamamen espri içeren bir cümle değildi.
NATO ve Barış!
SSCB, NATO’nun temel kuruluş motivasyonunun Sovyet karşıtlığı olduğunu elbette biliyordu. NATO’ya barışçıl bir görüntü verme ihtiyacı güdenler bizzat kurucularıydı. Avrupa’da askeri blok ve kamplaşmaları önlemek, gerginliği azaltmak ve barış ortamını tesis etmek amacıyla NATO’ya katılmak istedi. Sovyet ve Doğu Avrupa emekçilerinin çıkarı kuşkusuz barıştan yanaydı.
NATO, kâğıt üzerinde savunmacı bir görünüme sahipti. NATO’yu kuran, 4 Nisan 1949 tarihli Washington Antlaşması’nın giriş bölümünde şöyle denilmekteydi:
“Bu Antlaşma’nın Tarafları, Birleşmiş Milletler Yasası’nın amaçları ve ilkelerine olan inançlarını ve bütün halklar ve bütün hükümetlerle barış içinde bir arada yaşama arzularını teyit ederler.
Demokrasi, bireysel özgürlük ve hukukun üstünlüğü ilkeleri temelinde bütün halkların özgürlüklerini, ortak miraslarını ve uygarlıklarını korumakta kararlıdırlar. Kuzey Atlantik bölgesinde istikrar ve refahın geliştirilmesini amaçlarlar. Toplu savunma ve barış ile güvenliğin korunması için çabalarını birleştirmekte kararlıdırlar. Bundan dolayı bu Kuzey Atlantik Antlaşması’nı kabul etmişlerdir.”
Bu açıklamadan NATO’nun, savaş sonrası uluslararası barış ve güvenliği sağlamak, yeni bir uluslararası düzen oluşturmak için kurulan Birleşmiş Milletler’in, savaşı yasaklayan (m. 2/4), sadece meşru müdafaaya izin veren (m. 51) karakterini kendine kalkan edindiği anlaşılıyordu. Şubat 1952’de NATO ilk genişlemesini Türkiye ve Yunanistan’ı üyeliğe kabul ederek gerçekleştirdi. Bu, Sovyetler’in çevrelenmesi adına dev bir adımdı (containment policy). SSCB’ye yönelik tehdit biraz daha artmıştı. O sıralarda örgütün merkezi Paris’teydi ve Fransa Cumhurbaşkanı Charles de Gaulle –Fransa’nın Moskova Büyükelçisi Louis Joxe’un yukarıda da belirtilen ifadesine göre- örgütü barışçıl bir ittifak olarak görüyordu. De Gaulle gibi Avrupa’daki Anglo-Amerikan etkisine mesafeli duran bir lider dahi NATO’yu saldırgan olarak görmüyordu.
Ocak 1953’te göreve başlayan ABD Başkanı Dwight D. Eisenhower, 16 Nisan’da, Stalin sonrası yeni Sovyet liderlerine yönelik “barışa bir şans” konuşması gerçekleştirdi. Konuşmasında, uluslararası güvenlik sistemine temel teşkil edecek ilkeleri şu şekilde sıraladı:
-Hiçbir ulus düşman olarak kabul edilemez.
-Hiçbir ülkenin güvenliği dünyanın geri kalanından izole bir şekilde sağlanamaz.
-Her ülkenin hükümet tarzını ve ekonomik sistemi bağımsız olarak belirleme konusunda devredilemez hakkı vardır.
-Herhangi bir ülkenin başka bir ülkeye herhangi bir hükümet biçimini zorla dayatma girişimi haklı gösterilemez.
-Kalıcı barış, silahlanma yarışına ve silah kullanma korkusuna dayandırılamaz.
Eisenhower, iki kampa bölünmenin dünyaya yönelik tehditleri ve nükleer savaş tehlikesini vurguladıktan sonra, ABD’nin gücünü dünyanın korkularından çok ihtiyaçlarına adamaya, tüm eylemlerle BM’yi tüm halkların barışını ve güvenliğini etkin bir şekilde koruyabilecek bir kurum haline getirmeye hazır olduklarını söyledi ve “Sovyetler Birliği ne yapmak için hazır?”
Sovyet teklifi ve sonrası
Ocak-Şubat 1954’te Berlin’de ABD, İngiltere, Fransa ve SSCB dışişleri bakanları toplantısı yapıldı. Gündem, Avrupa güvenliğiydi. Batılı temsilciler Moskova’ya NATO’nun tamamen savunma amaçlı bir örgüt olduğunu ifade ettiler. Sovyet Dışişleri Bakanı Vyaçeslav Molotov’un sunduğu Pan-Avrupa Kolektif Güvenlik Antlaşması tasarısının Avrupa savunma topluluğu oluşturulması ve Batı Almanya’nın silahlandırılmamasına yönelik içeriğiyle ilgili Fransa Dışişleri Bakanı Jean Bidault, “bunun NATO ile uyumlu olup olmadığını” sorunca Sovyet tarafı bunu NATO çerçevesinde incelemeye hazır olduğunu bildirdi. Molotov, NATO’nun doğasının değiştirilebileceğini ihtimali üzerinde duruyordu. Fakat 10 Mart’ta Bakan Yardımcısı Gromıko’nun SBKP Merkez Komitesi’ne gönderdiği notta da ifade ettiği gibi; Batılılar, Sovyet tasarısını ABD’yi Avrupa’dan atma ve SSCB’nin onun yerini alarak Avrupa’da hegemonya kurma girişimi olarak değerlendirdi. Bunun üzerine SSCB, Avrupa Kolektif Güvenlik Antlaşması tasarısına ABD’nin eşit katılımını sağlayan değişiklikler yapmayı gündemine aldı. Molotov, Avrupa’daki ABD üsleri sorununu da şimdilik bir kenara bırakmaya razıydı. 12 Mart’ta Sovyet Başbakanı Georgiy Malenkov, yeni bir dünya savaşının (atom savaşının olası sonucu olarak) tüm uygarlığı yok etme ihtimalinden söz etti. 19 Mart’ta Sovyet Dışişleri Bakanlığı, SBKP Merkez Komitesi’ne, NATO’ya katılmayı uygun bulduğunu bildiren bir not gönderdi. 26 Mart’ta Dışişleri Bakanı Molotov’un, SBKP Merkez Komitesi’ne, Başbakan Malenkov ve Parti Birinci Sekreteri Nikita Hruşçov’a gönderdiği öneri taslağında, ABD’yi Avrupa’dan atma girişimi eleştirilerinin boşa çıkarılacağı ve SSCB’nin NATO’ya katılım başvurusunda bulunacağı ifade ediliyordu. Eğer kabul edilirse, SSCB NATO’nun karakterini değiştirebilirdi. Örgütün sözde savunmacı kimliğini öne çıkaranlar, SSCB ve halk demokrasilerine yönelik olmadığını vurgulayanlar da zor durumda kalacaktı. 31 Mart’ta ABD, İngiltere ve Fransa’ya gönderilen notada, NATO’ya üyelik başvurusunun yanında, ABD’nin, gerçekleştirilmesi hedeflenen Pan-Avrupa Kolektif Güvenlik Antlaşması’na dâhil olması önerildi. ABD, Avrupa’dan dışlanmıyordu. Sovyetler; NATO’ya girdiği takdirde örgüt, kapalı bir askeri ittifak olmaktan çıkacak, tüm Avrupa ülkelerinin katılımına açık olacak, kolektif güvenlik sistemi kurmak isteyen diğer Avrupa ülkeleriyle birlikte evrensel barışın teşviki açısından temel bir rol üstlenecekti. Notada şöyle denildi:
“Sovyet hükümeti, Kuzey Atlantik Antlaşması'nın bir grup ülkenin kapalı bir ittifakı olduğu ve yeni bir Alman tehdidini önleme sorununu görmezden geldiği gerçeğinden hareket etmektedir. Ve Hitler karşıtı koalisyona ait olan tüm büyük güçler arasında sadece Sovyetler Birliği bu anlaşmayı imzalamadığı için, Kuzey Atlantik Antlaşması Sovyetler Birliği'ne karşı saldırgan bir pakt olarak görülemez.
Doğru koşullar göz önüne alındığında, Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü’nün Hitler karşıtı koalisyona katılan tüm ülkeleri içermesi halinde saldırgan karakterini kaybedebileceği oldukça açıktır. Uluslararası ilişkilerde barışı koruma ve gerilimi azaltmaya yönelik değişmez dış politika ilkelerinin rehberliğinde, Sovyet hükümeti, ilgili devletlerle birlikte Sovyetler Birliği’nin NATO’ya katılma olasılığını incelemeye hazır olduğunu ifade etmektedir.
Fransa, İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri hükümetleri dünya gerilimlerini hafifletme ve barış davasını destekleme isteklerini beyan ederken, Kuzey Atlantik Antlaşması’na gerçekten savunmacı bir karakter kazandıracak ve bir ilişkinin temellerini atacak eylemleri memnuniyetle karşılayacaklarını umuyoruz. İki Almanya’nın da askeri ittifaklara katılımını önlemek ilişkinin temelini oluşturacaktır.
Bu durumda, Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü, devletlerin kapalı bir askeri birliği olmaktan çıkacaktır; Avrupa'da etkin bir toplu güvenlik sisteminin yaratılmasıyla birlikte, dünya barışının güçlendirilmesine katkı yapacak diğer Avrupa ülkelerine açık olacaktır. Sovyet Hükümeti, bu bağlamda ortaya çıkan sorunların çözümünün tüm ilgili ülkeleri tatmin edecek şekilde sağlanabileceğine ve tüm halklar için daha kalıcı bir barış ve yüksek güvenliğin kurulmasına yardımcı olacağına inanmaktadır.”
7 Mayıs’ta ABD, İngiltere ve Fransa, Sovyet teklifini reddetti. Onlara göre, “teklifin gerçekçi olmayan doğası tartışmaya değer değil” idi. Batı testi geçememişti. NATO’nun kuruluş antlaşmasında yazmayan saldırgan, Sovyet karşıtı amacı tasdiklenmiş oldu. Batı, teklifi reddettikten sonra Almanya’nın askerden arındırılması, Avusturya’nın işgaline son verilmesi, Uzak Doğu’daki üslerin terkedilmesi ve genel bir silahsızlanma anlaşması taleplerinde bulunarak işi arsızlık boyutuna getirmeyi de ihmal etmedi. Sovyet tarafı 16 Mayıs’ta Washington, Londra ve Paris’in, “uluslararası ilişkilerde yumuşama isteğini beyan eden” ama aslında “tersini” pratiğe geçiren davranışlarından duyduğu memnuniyetsizliği dile getirdi. Ertesi yıl Batı Almanya NATO üyesi olunca, SSCB için NATO’yu “ıslah etme” ihtimali ortadan kalktı ve sosyalist Doğu Avrupa ülkeleriyle NATO’ya 6 yıl geciken cevabı vererek Varşova Paktı’nı imzaladı. Artık SSCB ve Doğu Avrupa’nın da bir askeri örgütü vardı.
Uluslararası ilişkilerde gerginliğin azalması, barışın sağlanması tamamen SSCB’nin çıkarınaydı. Dolayısıyla NATO’ya üyelik başvurusunun sadece taktik bir girişim olduğu söylenemez. NATO’ya üye olma olasılığı kategorik olarak dışlanmış değildi. Sovyetler’in dâhil olduğu NATO, doğal olarak “NATO olmaktan çıkacaktı.” Malenkov’un ardından başbakanlık görevine getirilen Nikolay Bulganin’in de Ağustos 1955’te belirttiği gibi, NATO’ya katılma isteği, batılıların örgütün savunmacı doğasına ilişkin görüşlerinin samimiyetini kontrol etmek açısından faydalı olmuştu. Savunma amaçlı bir örgüte katılmak SSCB’nin çıkarınaydı. Ama NATO’nun, savunma amaçlı değil, SSCB ve Doğu Avrupa’ya karşı saldırgan bir blok olduğu kesinleşti. Eisenhower’ın 1953’te “barışa bir şans” verilmesi üzerine yaptığı konuşmanın da içinin boş, samimiyetten uzak olduğu görülmüş oldu.
Kaynakça
“İstoriya sovetskoy popıtki vstupleniya v NATO v 1954 g.”, https://statehistory.ru/4430/Istoriya-sovetskoy-popytki-vstupleniya-v-N…
“Kak SSSR vstupal v NATO”, http://secret-r.net/arkhiv-publikatsij/9-2009/kak-sssr-vstupal-v-nato
Koçkin, N. (2009). “İstoriya dvuh not, ili poçemu SSSR ne stal çlenom NATO”, https://interaffairs.ru/jauthor/material/137
“Kuzey Atlantik Antlaşması”, https://www.nato.int/cps/fr/natohq/official_texts_17120.htm?selectedLoc…
“March 26, 1954 Molotov's Proposal that the USSR Join NATO, March 1954”, https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/113924.pdf?v=d797c77fe…
Muranova, A. (2016) “7 Faktov o popıtkah SSSR vstupit v NATO”, https://russian7.ru/post/7-faktov-o-popytkax-sssr-vstupit-v-nato/
“NATO means peace”, https://archives.nato.int/uploads/r/null/1/3/137318/0064_NATO_Means_Pea…
Okunev, D. (2019). “V obyatiya vraga: kak SSSR rvalsya v NATO”, https://www.gazeta.ru/science/2019/03/31_a_12276109.shtml?updated
Roberts, G. (2008), A chance for peace? The Soviet campaign to end the cold War, 1953-1955, CWIHP Working Paper Series, Washington DC.
“Text of Soviet Note”, https://www.nato.int/60years/doc/5-Soviet-Union-s-request-to-join%20NAT…
“‘The Chance for Peace’ Address Delivered Before the American Society of Newspaper Editors, April 16th, 1953”, https://www.eisenhowerlibrary.gov/sites/default/files/file/chance_for_p…
soL YZ Beta, soL’un geliştirdiği ve soL arşiviyle çalışan bir yapay zeka robotudur. Kullanımı, soL abonelerine açıktır.
