NATO, 1949’da ABD ve 11 müttefiki tarafından Sovyetler Birliği (SSCB) ve komünizm tehdidine karşı kuruldu. II. Dünya Savaşı sonrası SSCB’nin tüm Avrupa’ya hâkim olacağından endişeleniyorlardı. Yaklaşık 27 milyon insanını kaybetmiş SSCB’nin Avrupa’yı ele geçirme düşüncesi olduğuna dair en ufak bir kanıt yoktu. Ama savaş sonrası yıkılan, ekonomisi çöken Avrupa’da (batısında da) büyük bir prestiji vardı. Sosyalizm ciddi bir alternatifti ve Batı Avrupa’da yükselen sol partilerin dizginlenmesi gerekiyordu. NATO, SSCB’yi çevrelemeye çalışırken (containment policy) üye ülkelerin içerisinde de sol karşıtı bir yapılanma içindeydi. Gladio diye bildiğimiz bu yapılanma “tarafsız” olarak bildiğimiz İsviçre, Avusturya, İsveç ve Finlandiya’da dahi vardı.

Kapitalizm ve sosyalizm arasında ideolojik düşmanlığa dayalı Soğuk Savaş ortamında NATO’nun söz konusu faaliyetleri, sermaye sınıfının işçi sınıfı iktidar(lar)ına yönelik bir saldırısı olarak değerlendirilebilir ve olağan bir durum olarak görülebilir. Ne var ki, birkaç gün öncesine kadar “savaş ha çıktı, ha çıkıyor” diye konuşulan, dünya gündemini işgal eden NATO-Rusya krizini olağan veya doğal bir durum gibi görmeyi insan havsalasının alması çok zor. Zira kriz, ABD’nin üç aydan fazla bir süredir sürekli Rusya’nın Ukrayna’yı işgal edeceğinin propagandasını yapmasıyla başladı. İşgal, Pekin’deki Kış Olimpiyatları’ndan sonra dendi, ardından tarih erkene çekildi, 16 Şubat, işgal tarihi olarak verildi. Neticede, Rusya, Ukrayna’ya saldırmadı, zaten böyle bir niyeti de yoktu. Hatta bununla ilgili resmi ağızlardan espriler bile üretti. Bu süreçte 2014’ten beri Rusya-Ukrayna arasında kronik hale gelen gerginliğin dışında yaşanan en önemli gelişme, Ocak ayındaki Rusya-Belarus ortak tatbikatıydı. Tatbikat, Ukrayna sınırına yakın bölgede gerçekleşince bir anlamda bir işgal hazırlığı olarak görüldü. Ama Temmuz 2021’de Karadeniz’de Ukrayna ve başka NATO dışı ülkeler de dâhil 32 ülkenin katıldığı (kullanılan savaş gemilerinin ezici bir çoğunluğunun Ukrayna’ya ait olduğu) tatbikatın Rusya’yı tehdit edip etmediği üzerinde durulmadı. Bunun yanında ABD’nin Doğu Avrupa ülkeleriyle girdiği askeri ilişkilerin, Ocak ayında ABD’nin Baltık’ta uçak gemisi gezdirmesinin lafı bile edilmedi. Batı basınının genel olarak olayları NATO perspektifine uygun bir şekilde aktardığını biliyoruz. Ama yalana varacak derecede çarpıtma veya abartmalarını kabul etmek mümkün değil.

Birkaç gün önce BBC News Türkçe Youtube kanalında bir video yayımlandı. Video, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’la ortak basın toplantısında söylediği sözlerle başlıyor. Şöyle diyor Putin:

“Elbette ki NATO’nun toplam potansiyeli ile Rusya’nınki karşılaştırılamaz. Bunu anlıyoruz. Ama Rusya’nın dünyanın önde gelen nükleer güçlerinden biri olduğunu da anlıyoruz. Kazanan olmayacak…(Fransa ile Rusya’nın savaşmasını mı istiyorsunuz şeklinde bir soru soran Fransız gazeteciye yanıt olarak.) Bu gerilime isteğiniz (iradeniz-u.b.) dışında siz de dâhil olmak zorunda kalacaksınız”

Makaslanarak verilen bu sözlerin ardından dış ses devreye giriyor ve Putin’in NATO’ya nükleer savaşla meydan okuduğunu söylüyor. Oysa Putin, NATO’nun Rusya’dan daha güçlü olduğunu herhangi bir komplekse girmeden itiraf ederken, kendilerinin de bunu nükleer silahlarla dengelemeye çalıştıklarından ortada kazananın değil büyük bir yıkımın olacağını, hiçbir taraf ve hiçbir kimse için iyi olmayacağını anlatmaya çalışıyor. Meydan okumak değil, bilakis Ukrayna ile yaşadıkları sorunlarda NATO’yla karşı karşıya gelmekten çekindikleri için Ukrayna’nın NATO üyeliğine karşı çıkıyor. Bu durumu meydan okumak olarak gören BBC provokatif bir role soyunuyor. Videoda, uluslararası ilişkiler alanında uzman, iki saygın akademisyenin görüşlerine de başvuruluyor. Ekranda ilk görünen akademisyen Avrupa güvenliği ile ilgili mekanizmaların 18. ve 19. yüzyılda Rusya İmparatorluğu’nun genişlemesine karşı oluşturulduğundan söz ederken, dış ses o anda, NATO’nun tam da bu mantıkla kurulduğunu ilan ediyor. Hâlbuki Rusya, Bolşevik devrime kadar Avrupa’ya tehdit oluşturan ve/veya Avrupa’nın izole etmeye çalıştığı bir ülke değildi. 18. yüzyılda Baltık Denizi’ne ulaştı. Peterburg şehrini kuran I. Petro, Avrupa’ya bir pencere açtı. Yüzyılın ikinci yarısında Rusya, Karadeniz’e ulaşarak sıcak denize çıkış sağladı (sıcak denize inme değil, çıkış). 19. yüzyılda Napolyon Savaşları sonrası 1815’te Viyana’da kurulan yeni düzenin yani Avrupa Uyumu’nun (Concert of Europe) temel bileşenlerinden biri oldu. Avrupa Uyumu yıkıldıktan sonra Kırım Savaşı’nda (1853-1856) ve yürürlüğe girmeyen Ayastefanos Antlaşması’nın (1878) imzalanmasından sonra boğazlar meselesiyle ilgili olarak Avrupalılarla karşı karşıya geldi. Yine de bu durum Rusya’nın Avrupa’ya tehdit oluşturduğu anlamına gelmiyordu. Kaldı ki I. Dünya Savaşı’nda İngiltere, Fransa ve (Nisan-Kasım 1917 arası) ABD ile müttefik olarak savaşmıştı.

NATO’nun 1999 Yugoslavya ve 2011 Libya operasyonlarından egemen devletlerin içişlerine müdahale edildiği gerekçesiyle Rusya’nın rahatsız olduğunu anlatıyor “hocamız”. Sanki bu durum uluslararası hukukun delik deşik edilmesi anlamına gelmiyormuş; aklı başında her dünya vatandaşının rahatsız olması gereken şeyler değilmiş, sadece Rusya’nın işine gelmeyen olaylarmış gibi. Ayrıca, “Rusya çevrelendiğini düşünüyor” yerine “Rusya çevreleniyor, Soğuk Savaş sonrası NATO, Doğu Avrupa’ya yayıldı/yayılıyor, 1990’da Almanya birleşirken NATO aksi yönde verdiği sözü unutuyor” demek, bu kadar zor olmamalı. Diğer “hocamız” ise NATO’nun/ABD’nin bu müdahalelerle sınırları değiştirmesine cevap olarak Rusya’nın Kırım’ı ilhakını gösteriyor. Bir nevi Rusya’nın NATO/ABD müdahalelerinden cesaret alıp ona karşı böyle bir hamle yaptığını anlatmaya çalışıyor. Yine de, askeri, siyasi, tarihsel ve hukuki olarak uygun olmayan bir kıyas yapıyor. Kırım’ın 1954’te Rusya SSC’den Ukrayna SSC’ye hediye olarak verildiğini, Kırım’da %65 oranında Rus nüfusun, %15 oranında Ukraynalı nüfusun yaşadığını unutuyor. Dahası, dünya jandarmalığına soyunan NATO’nun kıtaları aşan müdahalelerini Rusya’nın sınır çevresinde yaptıklarıyla aynı kefeye koymak doğru görünmüyor. Bunun yanında, Trump Dönemi’nde NATO’ya ilgisini kaybeden ABD’nin Biden’la birlikte NATO’ya bağlılığını göstermek ve Avrupa güvenliğini sağlamada etkili olmak istemesi “hocamız”ın yaptığı ilk önemli tespit olarak ifade edilebilir. Oysa ki bunları söylemek, NATO’ya eleştirel bir gözle bakmak kimseyi “Rusyacı” yapmaz. Hele yıllardır karşıdevrimin iktidarda olduğu Rusya’yı ve onun liderini savunmak manasına hiç ama hiç gelmez.

BBC’den NATO’yu eleştiren bir video tabii ki beklenmemeli ama akademisyenlerden konuyla ilgili steril ve konformist olmayan bir yorum, tarihsel perspektife ve gerçeğe uygun hakkaniyetli bir analiz beklemeye hakkımız var diye düşünüyorum. Bir kere NATO’nun, Soğuk Savaş otuz yıl önce bittiği hâlde, niye hâlâ var olduğunu sorgulamak gerekiyor. NATO’nun (coğrafi olarak da) saldırgan, Rusya’nın defansif bir konumda olduğunu belirtmek gerekiyor. NATO’nun Karadeniz’de ne işi var, niye orada tatbikat yapıyor, şeklinde bir tartışma açmak gerekiyor. ABD; Ukrayna’nın ve/veya Gürcistan’ın egemen devlet olarak kendi iradeleriyle NATO’ya girebilecekleri ve buna saygı duyulması gerektiğini iddia ediyorsa Küba’nın da egemen bir devlet olarak ekonomik/siyasi sistem tercihine saygı duyulması ve ablukanın kaldırılması gerektiğini kendisine (ABD’ye) ve kamuoyuna hatırlatmak gerekiyor. En azından ünlü Uluslararası İlişkiler teorisyeni, Amerikalı akademisyen John Mearsheimer’e atıfla, eğer Rusya, ABD’nin komşuları Meksika veya Kanada’yla ittifak kurmaya kalksa ABD’nin bunu asla kabul etmeyeceğini söyleyebilmek gerekiyor. Konuyu, yine bir Amerikan sosyal bilimi olan, uluslararası ilişkiler teori ve kavramlarıyla açıklamaya çalışmadan önce olası bir savaşta, savaşı çıkaranların değil emekçi, yoksul, devletlerin güç çekişmeleriyle bir ilgisi olmayan masum insanların savaşacağının ve (pek tabii çocukların da) öleceğinin bilinciyle savaş karşıtı söylemlerde bulunmak gerekiyor. Elbette ki, NATO-Rusya gerginliğinin veya Rusya-Ukrayna krizinin abur cubur yiyerek izlenen bir Netflix içeriği olmadığı veya Türkiye’ye binlerce kilometre uzakta, başka bir kıtada yaşanmadığının farkında olarak Karadeniz’in karşı kıyısında ve Türkiye’yi de kapsayabilecek bir çatışmaya dönüşme riskine sahip olduğunu da akılda tutmak gerekiyor. Zira bu gerilime irademiz dışında hepimiz dâhil olabiliriz.

NATO’ya yönelik bu eleştirilerin yapılması hiç de yersiz olmaz. Türkiye’de yaşayanlar, akademisyen olmasa da ABD’nin NATO’yu kendi dünya liderliğini tesis etmek amacıyla ulusal güvenlik aracı gibi kullandığını bilir. Bu bilgiyi hafızalarını zorlayarak veya herhangi bir Türk dış politikası kitabını okuyarak elde edebilirler. Kanımca, birkaç örnek sunmak yeterli olur. Birincisi, Türkiye’nin NATO’ya alınması, Türkiye’yi Sovyet tehdidinden korumayı amaçlamıyordu. Kore Savaşı’nın hissettirdiği bir “ihtiyaç” olarak ABD’nin Sovyetler’e yakın yerlerde üs ve gözlem istasyonuna sahip olma isteğinden kaynaklanıyordu ve tabii geniş kara ordusuyla Türkiye’nin olası bir Sovyet saldırısını sünger gibi çekerek Avrupa’yı koruması amaçlanıyordu. İkincisi, SSCB 1957’de uzaya Sputnik’i gönderince dünyanın her yerine (tabii ABD’ye de) füze gönderme yeteneğine sahip olduğunu göstermiş oldu. Bunun üzerine ABD, kendi topraklarını korumak için ileri savunma anlayışıyla olası bir savaşın Avrupa topraklarında cereyan etmesi için Türkiye ve başka birkaç ülkeye füze yerleştirdi. 1962’de Küba Füze Krizi’nde o füzeler ABD ulusal çıkarları gereği Türkiye’ye danışma ihtiyacı bile duyulmadan kaldırılınca Türkiye büyük bir hayal kırıklığına uğradı. Hatta ABD’nin kriz boyunca ve sonrasında müttefiklerini ikinci plana atan tutumundan dolayı Fransa NATO’dan ayrıldı. Üçüncüsü, Kıbrıs’ta Türklere yönelik saldırıların artması üzerine Türkiye’nin garantörlük hakkına dayanarak adaya müdahale etmek istemesi, 5 Haziran 1964’te ünlü Johnson Mektubu’yla engellendi. Mektupta, ABD Başkanı Lyndon Johnson, Türkiye’nin ABD’nin sağladığı silahlarla Kıbrıs’a müdahale edemeyeceğini, müdahale ederse, oluşabilecek bir kaos ortamında SSCB’nin Türkiye’ye bir saldırısı söz konusu olursa NATO’nun duyarsız kalabileceğini söylüyordu. NATO’nun zaten alamet-i farikası ortak savunmayı içeren 5. maddesiydi. SSCB’ye karşı kurulmuş örgütün lideri, SSCB’nin saldırması durumunda 5. maddeyi yürürlüğe koymayabileceğini söylüyorsa o zaman ittifak ilişkisi ve söz konusu maddenin uygulanmasının askeri, siyasi veya hukuki bir kritere değil keyfiyete, ABD’nin dış politika çıkarlarına bağlı olduğu anlaşılıyordu.

Bu az ama öz tarihsel tecrübelerden hareketle şunu söyleyebiliriz ki NATO, ABD’nin askeri bir dış politika aygıtıdır. Bunu, Türkiye halkı çok net bir şekilde tecrübe etmiştir. NATO stratejileri, ABD’nin ulusal güvenlik doktrinleriyle uyumludur. Örgüt içindeki birlik ve uyum kuşkusuz SSCB ve Doğu Bloku ortadan kalktıktan sonra giderek azalmıştır. Buna, 2008 krizinin getirdiği ekonomik sorunlar ve Trump’ın başkanlığı döneminde ABD’nin örgüte olan ilgisizliği eklenmiştir. Şimdi Biden’la birlikte ABD, NATO’yu ve üyeler arasındaki birlik ve dayanışmayı canlandırmak, ABD’nin sarsılan hegemonyasını güçlendirmek istemektedir ve bunu yaparken örgütün kuruluş sebebi olan “Sovyet tehdidi”ni “Rusya tehdidi”ne çevirmeye çalışmaktadır. Ama nesnellik farklıdır, bağlam farklıdır, özneler değişikliğe uğramıştır.

NATO budur ve kıyasıya eleştirilmesi gerekir.

1) “World War II Casualties”, https://en.wikipedia.org/wiki/World_War_II_casualties#:~:text=An%20estimated%20total%20of%2070,war%2Drelated%20disease%20and%20famine Bunun söylemesi kolay bir rakam, bir istatistik olmadığını anlatmak için o dönem Türkiye nüfusunun yaklaşık 19 milyon olduğunu belirtelim. 

2) Bu konuda bkz: “NATO’s Secret Army in Switzerland, Austria, Sweden and Finland”, https://www.youtube.com/watch?v=IaQNG_MvG6Q&t=489s

3) Yaşanan krizin ne olduğuna dair aklı başında bir analiz için bkz: “Ukrayna ve Rusya Arasında Kriz Nasıl Başladı, Sebebi Ne? Rusya, Ukrayna’ya Saldıracak mı?”, https://www.youtube.com/watch?v=v4PSrDamKB4&t=95s

4) “Nato-Rusya : Bu savaşın kazananı olmaz”, https://www.youtube.com/watch?v=aJkpM5aPy7I&t=13s

5) “American Scholars Say The Real Threat To The U.S. Is Russophobia (HBO)”, https://www.youtube.com/watch?v=SJBQikfYyKs