Yazınımızın çalışkan emekçisi Erol Toy’un ölüm haberini ilk olarak kızı Ayşe Toy 13 Mart’ta sosyal medyadan duyurdu.

Biz de kısa bir yaşam öyküsüyle başlayalım Usta’yı anmaya: Erol Toy 1936 yılında Manisa Alaşehir’de dünyaya gelir. Küçük yaşlardan itibaren çalışmaya başlar. Fırıncı çıraklığı, sünger avcılarını sigortalamak gibi farklı alanlarda çalışır. İlkokul ve ortaokulu Alaşehir’de, liseyi İzmir Namık Kemal Lisesinde okur.

Onun yaşamı ile ilgili önemli bilgileri Turgay Mutlu ile yaptığı röportajdan öğreniyoruz (Söz konusu röportaj 7 Ekim 2015 tarihli Cumhuriyet gazetesinde yayımlandı.). Erol Toy bu röportajda Alaşehir Halkevi Kitaplığında bulunan 3284 kitabın tamamını yedi yılda okuduğunu söylüyor. İzmir Namık Kemal Lisesinde okurken Çerkez Ethem’in ya da Egeli efelerin yanında Kurtuluş Savaşı'na katılan otuz üç milisle tanıştığını ve onların savaş anılarını yedi sarı defterde yazdığını belirtiyor. Bu notlarla ilk romanı Toprak Acıkınca’yı yazıyor. Kitap 1968 yılında yayınlanır. Bu tarihten önce de yerel gazete ve dergilerde yazılarını yayımlar. İlk öyküsü İzmir'de çıkan Çınar dergisinde 1952 yılında basılır.

Liseden sonra öğrenimine devam etmez ve İstanbul’a yerleşir. Orada yazın dünyasından dostlar edinir. Aziz Nesin, Yaşar Kemal, Kemal Tahir, Fakir Baykurt, Oktay Akbal, Alev Coşkun ile Yön dergisinde cuma günleri toplanır ve haftanın konularını tartışırlar. Daha sonraları bu toplantılar May Yayınevinde yapılır.

Bir bankada müdür yardımcılığı yaparken haksızlığa uğrayan bir arkadaşlarının hakkını savunabilmek için Bank-İş Sendikasını kurarlar. Bu süreçte gazetelerde yazıları yayımlanır. Bir ara Yazarlar Kooperatifi’nin (Yazko), eşzamanlı olarak Somut dergisinin de yöneticiliğini yapar. Yazıları Yön ve May dergileri ile Akşam, Cumhuriyet, Barış ve Yeni Ortam gazetelerinde yer alır. 

Kırktan fazla kitabı yayımlanır. Okurları onu daha çok Azap Ortakları ve İmparator adlı romanları ile tanır. 

Azap Ortakları Erol Toy’un romancılığının doruk noktasıdır. Erol Toy bu kitabında Ahileri ve Şeyh Bedreddin’i anlatır. Başlangıçta 6000 sayfa olan bu eserini dostlarının uyarısı üzerine önce 3000 sayfaya indirir, uyarılar üzerine bir kez daha kısaltarak altı yüzer sayfalık iki cilt halinde yayınlar. Olaylar Fetret Dönemi’nde geçer. Bu zaman dilimi Osmanlı tarihinin en az bilinen bir kesitidir. Sanki o şanlı isyanın üstü örtülmek istenmiş gibidir. Kitapta Yıldırım Beyazıt, Timur, Musa Çelebi, Çelebi Mehmet, Kaygusuz Abdal, Börklüce Mustafa, Torlak Kemal gibi tarihi kişilikler de ait oldukları konumlara yerleştirilir. O zaman dilimini ve o güzel insanları öğrenmek isteyenler Sovyet Türkolog Radi Fiş’in Ben de Halimce Bedreddinem adlı kitabını ve Erol Toy’un Azap Ortakları’nı mutlaka okumalıdır. 

Erol Toy’un en önemli yapıtları arasında belki ikinci sırada İmparator gelir. Erol Toy bu eserinde genç Cumhuriyet’in cılız hazinesinden beslenerek bakkallıktan imparatorluğa uzanan hepimizin bildiği Çokzade Fehmi’nin öyküsünü anlatır. Bu eser bir bakıma Cumhuriyet’in halktan gizlenen yüzünün öyküsüdür. Ülkenin içinden geçtiği kritik dönemeçler, mitingler, yürüyüşler, grevler bu destansı öyküde yer alır. Kitap 1973 yılında ilk baskısını yapar. İlk birkaç baskıdan ne kadarının okuyucunun eline ulaştığı bilinemez. Bilinemez çünkü İmparator’un adamları kitap baskıdan çıkar çıkmaz piyasadan toplayıp satın alırlar. Sonunda İmparator pes eder. Pes etmeseydi ve kitap böyle art arda basılmaya devam etseydi, Vehbi Koç’un yerine Erol Toy imparator olacaktı. 

Hocaefendi de Erol Toy’un önemli eserlerinden biridir. Erol Toy bu kitabında bir köy imamının üç yıllık köy okulunu bitiren becerikli oğlu Meto’nun çevresinde dinci gericiliğin öyküsünü anlatır. Kitap 2011 yılında okuyucusuyla buluşur. Şeriat, tarikat, siyaset ilişkisini gözler önüne serer.

Erol Toy’un hangi kitabını ele alırsak alalım, diğer kitaplarına haksızlık yapmış oluruz. Yazımızın sınırlarını zorlamadan Erol Toy’un oyunlarından da kısaca söz edelim: Başta Pir Sultan Abdal (1970) olmak üzere, Parti Pehlivan (1970), Meddah (1971), İzmir’in İçinde (1973), İpteki (1973) adlı oyunları tarihimizin önemli tanıklarıdır. 

Erol Toy’un oyunları da romanları gibi tarihin bir dönemine ışık tutar. Bunlardan en önemlisi Pir Sultan Abdal oyunudur. Pir Sultan Abdal oyunu, Anadolu halkının dönemin yöneticileri, kadıları, ağaları, din adamları tarafından gördüğü zulme, haksızlığa, sömürüye karşı duran ve bu uğurda ölüme korkmadan yürüyen efsaneleşmiş bir halk ozanının yaşamını anlatan bir destandır. Oyunu ilk kez Ankara Halk Oyuncuları 1967 yılında sahneye koyar ve üç yıl boyunca Anadolu’nun hemen her köşesinde sahnelenir. Oyunun turne sürecinde Erol Toy da Anadolu’yu gezip görme fırsatını bulur. Kaynaklar bu oyunun seksen yedi kez yasaklandığını yazıyor ve bu bizi hiç şaşırtmıyor. 

Daha sonraları Sadri Alışık Tiyatrosu da oyunu yurtdışında sahneler ve oyun sahnelendiği her yerde ayakta alkışlanır. 
Bu oyun hakkında önemli araştırmalar yapılmıştır. Bunlardan en önemlisi “Pir Sultan Abdal Oyunu Üzerine Bir İnceleme” başlığıyla Doç. Dr. Sevda Şener’in yaptığı incelemedir. Merak eden okuyucularımız bu kapsamlı inceleme yazısına internetten erişebilir.

Erol Toy bu toprakların yetiştirdiği önemli bir yazarımızdır. Elli yıl önce yazdıkları güncelliğini koruyor ve korumaya devam edecektir. O bizimdir!  

Eserleri

Romanlar: Toprak Acıkınca (2 cilt, 1968), Acı Para (1970), Azap Ortakları (2 cilt, 1973), İmparator (1973), Kördüğüm (1974), Son Seçim (1976), Doruktaki Öfke (1977), Kuzgunlar ve Leşler (1978), Zor oyun (1978), Kilittaşı (1989), Yitik Ülkü 1 (1995), Yitik Ülkü 2 (1995)

Masal: Altın Saray (1980)

Hikâye: Yenilgi (1967), Iğrıp (1977)

Deneme: Günü Gününe (1981), Aydın ve Çağı (1982), Aydınımız, İnsanımız, Devletimiz (1982), Atatürk Olmasaydı (1982)

İnceleme: Türk Gerilla Tarihi (1970)

Oyun: Pir Sultan Abdal (1970), Parti Pehlivan (1970), Meddah (1971), İzmir’in İçinde (1973), İpteki (1973).

Haber

Erol Toy yaşamını yitirdi