Gao Guanghui, 29 Kasım 2025 günü sabah kalktığında kendisini iyi hissetmiyordu.

Cumartesiydi. Evindeydi. Eşine iyi hissetmediğini, salonda oturup işlerine bakacağını söyledi. 

Eşi odaya geldiğinde Gao'yu yerde yığılmış buldu. Bayılmıştı. Kaldırdı, "hastaneye gidelim" dedi.

İkna oldu Gao, ama eşine "bilgisayarı da al yanımıza" diye tembihledi.

Asansöre bindiler. Saat 08:58'di. Gao'nun vücudu kasıldı, yere yığıldı. O sırada asansörde olan komşuları ambulans çağırdı. Ambulans gelene kadar eşi ve komşusu, Gao'ya kalp masajı yaptı. 

Ambulans geldi, hastaneye kaldırıldı. Saat 10:48’de Gao acildeyken telefonuna gelen bildirim, Çin'in mesajlaşma uygulaması WeChat'te işyerinden teknik bir gruba eklendiğini haber verdiği sırada sağlık görevlileri Gao’yu hayatta tutmaya çalışıyordu.

Saat 13:00’te kaldırıldığı hastanede öldüğü açıklandı. Resmi sebep, kalp ve solunum durmasıydı.

Aynı cumartesi gecesi 21:09’da telefonuna yeni bir bildirim geldi. “Acil iş” yazıyordu. Sekiz saattir ölü olduğundan haberi dahi olmayan bir iş arkadaşı, Gao’dan pazartesiye kadar bir işi yetiştirmesini istiyordu.

Bir zamanlar Japonya’nın dünya çapında berbat bir şöhrete kavuşmasını tetikleyen “çok çalışmaktan ölmek”, Çinli Gao’nun da sonu olmuştu.

32 yaşındaydı. 2019’dan beri Guangzhou Shikun Elektronik’te yazılım şefi olarak çalışıyordu. Eşinin anlattığına göre terfi aldığı son iki yıldır haftaiçleri 21:00’den sonra da çalışıyor, evde uyanık geçirdiği vakit iki saati bulmuyordu. Çünkü şirket iş yüküne rağmen yeni çalışan almamakta diretmiş, 6-7 kişinin yapması gereken işi Gao’nun omuzlarına yıkmıştı.

Zaten şirketin ofisinde portatif yataklar vardı, aşırı çalışan işçiler, eve gitmek yerine işyerinde uyuyup, kaldıkları yerden mesaiye devam etmeyi de seçebiliyordu. Eski bir mesai arkadaşı, ücretsiz ek mesainin yazılımcılar için norm olduğunu söylüyordu.

Ücret politikası da bunu teşvik ediyordu. Taban maaşı çok düşüktü, üstelik yedi yılda aldığı terfilere rağmen değişmemişti. Ücreti ancak, nihayetinde ölümüne sebep olan "performans"la artıyordu. Ailesini geçindirebileceği bir ücreti, ancak sabah dokuzdan akşam dokuza kadar çalışırsa elde edebiliyordu. Ek mesailerse hariç tutuluyor, karşılığında ücret verilmiyordu.

Gao'nun çalışma koşulları tekil bir örnek değildi, şirketler bu düzene alışkındı. Bizzat sözleşmede, işçinin “haklı sebep” olmaksızın ek mesaiyi reddedemeyeceğine dair madde vardı.

Gao Guanghui’nin ölümü, eşi ve avukatının çabaları sayesinde haftalar sonra, Ocak 2026'da haber oldu. Haber sosyal medyada hızla yayıldı ve büyük tartışma yarattı. 

Gao’nun kuşağından milyonlarca genç yaşadıkları düzene isyan ediyor, bu düzeni anlamlandıracak dili başka bir yerde arıyordu.

'Mao ateşi'

O dili Mao'da buldular.

Yeni kuşaklar arasında Mao’ya ilgi hızla artıyor.

23 Nisan, Çin’de “Kitap Günü”. Bu yıl kitap günü vesilesiyle Çin’deki birçok üniversite, kütüphanelerinde hangi kitapların okunduğuna dair verileri yayımladı.

Romanlar, bekleneceği üzere, popülerdi. Yapay zekaya ilişkin kitaplarda gözle görülür artış vardı. Ama ülkenin en seçkin dört üniversitesinde listenin tepesine Mao’nun Seçme Eserleri yerleşmişti.

Çangşa’daki Mao anıtını 2016’da 5,88 milyon kişi ziyaret etmişti. 2025’te sayı 17 milyona çıktı.

Bu yıl 9 Eylül, Mao’nun ölümünün ellinci yıldönümüydü. Pekin’deki anıt mezara öyle kitlesel bir hücum oldu ki, randevular çok öncesinden doldu.

Yeni kuşakların Mao’ya artan ilgisine dair çok sayıda gösterge var. Konu BBC, The New York Times gibi çok sayıda Batılı basın kuruluşunda da ele alındı.

'Yüzde 70 doğru, yüzde 30 yanlış' lider

Çin’e pek hakim olmayan okur, “Kurucu lidere ilginin artması gayet normal” diye düşünüyor olabilir. Oysa Çin’de iktidardaki komünist partinin, devrime önderlik eden Mao’yla ilişkisi biraz karmaşık.

Mao, 1949’daki devrimden 1976’daki ölümüne dek partiye ve ülkeye liderlik etti. Ardından, Deng Şiaoping döneminde, 1978’de piyasa reformları kabul edildi. Üç yıl sonra ÇKP, Mao’ya dair resmi bir parti görüşünü benimsedi: Fikir ve eylemlerinin yüzde 70’i doğru, yüzde 30’u hatalıydı. Bu formül, bugün hâlâ resmi parti görüşü olmayı sürdürüyor.

“Doğru” sayılanlar, ağırlıklı olarak Mao’nun devrim öncesindeki, iktidarı arayan partinin lideri olarak kaleme aldıklarıydı. Nitekim kütüphanelerde en çok bulunan ve en çok okunan “Seçme Eserler” baskısı da 1978’den sonra derlenmişti ve önceki seçme eserlerin ilk dört cildinden oluşuyordu. O dört cilt, Mao’nun 1949 öncesi yazılarına tekabül ediyor.

Fakat “Mao ateşi”, Mao’ya dair resmi parti pozisyonunun sınırlarını zorluyor. Manidar bir örnek, Çin’in İTÜ’sü diyebileceğimiz Beihang Üniversitesi’nin kütüphane verilerinde ortaya çıktı. 2020 yılında en çok ödünç alınan kitap Seçme Eserler’di, fakat ikinci sırada da Mao’nun Seçme Eserleri'nin 5’inci cildi yer alıyordu. Kültür Devrimi döneminde derlenen ve 1977’de basılan bu beşinci cilt, Çinli liderin 1949-1957 yılları arasındaki yazılarını kapsıyordu. 1981’deki “yüzde 70 doğru yüzde 30 hatalı” formülünün ardından bu cilt büyük oranda gözlerden uzak tutulmaya çalışılmıştı.

Jiaoyuan

“Öğretmen”...

Çinli gençler, Mao’ya bu sıfatla hitap ediyor.

Bunun sebebi yalnızca, son yıllarda yeniden çok popülerleşmiş olan, Mao’nun Amerikalı gazeteci Edgar Snow’a verdiği mülakatta, kendisini övmek için kullanılan ve “öğretmen, lider, komutan ve kaptan”dan oluşan “dört büyük” unvandan hoşlanmadığını, sadece “öğretmen” unvanını sevdiğini söylemiş olması değil.

ÇKP’nin resmi Mao görüşü, kamusal alanda devrimci lidere dair tartışmaları kontrol etmeye yönelik pratik bir boyuta da sahip. Bunun bir çıktısı, içinde “Mao Zedung”, “Başkan Mao” gibi ifadelerin geçtiği metinlerin denetime takılması ve bazı durumlarda sansüre uğraması.

Marksist dergi Monthly Review’ın bu yılki nisan sayısında Çinli gençlerin Mao’yu yeniden keşfi konusunu ele alan Yinhao Zhang, “öğretmen” sıfatının yükselişini bizzat yaşadığı bir deneyimle anlatıyor:

WeChat’te popüler bir kanalın yöneticisi olarak, bu terimi çevrimiçi ortamda sıkça kullanan ilk kişilerden biri olmuş olabilirim. 2017 civarında, Mao üzerine bir dizi makale kaleme alırken, platformun sansür algoritmalarıyla mücadele etmek durumunda kaldım. Çin’in dijital ekosisteminde “Mao Zedung” gibi ifadeler siyasi açıdan hassas kabul edilir, bir makalede bu tür terimlerin aşırı kullanımı, otomatik bir inceleme sürecini tetikleyerek içeriğin yayımlanmasını engelleyebilir. Okuyucuların tamamını memnun etmeyen çeşitli alternatif isimler denedikten sonra, “Öğretmen” (jiaoyuan - 教员) ifadesinin ideal çözüm olduğunu fark ettim. Bu, bizzat Mao’nun da benimsediği bir unvandı. Hem olası eleştirilerin etkisini azaltıyor hem de sansür mekanizmalarını aşmamı sağlıyordu. Terim büyük bir karşılık buldu ve kısa süre sonra çok daha geniş kitlelere hitap eden başka hesapların da bu ifadeyi kullanmaya başladığını gördüm. Bu terim, günümüz neslinin Mao ile kurduğu ilişki biçimiyle de örtüşüyordu: Onu uzak bir ikon olarak değil, dünyayı anlamak için gerekli araçları sunan bir “öğretmen” olarak görüyorlardı.

İlginin sebebi eşitsizlik

Peki Çinli gençlerin Mao ilgisinin yükselişinin sebebi ne?

Temel sebep, Çin’in genç kuşaklarının, özellikle de 16-24 yaş arasındaki kesimin karşı karşıya olduğu ekonomik tablo.

32 yaşındaki Gao Guanghui’nin bir cumartesi günü çalışmaktan ölmesi, Çinli gençler için sıradışı bir gelişme değil, her gün baş etmek zorunda kaldıkları bir toplumsal gerçeğin yansımasıydı.

1978 yılında Çin’in piyasa ekonomisine geçişiyle birlikte hep söylenen, “pasta büyüdükçe herkesin payının da büyüyeceği”ydi.

Ancak kapitalizmin kuralları, Çin’de de değişmedi. Sınıfsal eşitsizlik giderek büyüdü.

En zengin yüzde 10’un gelir payı, 1981’de yüzde 30’un altındaydı. 2021’de bu pay yüzde 43’e çıkmıştı.

Asıl çarpıcı olan, yıllar boyu biriken gelir farkının servet dağılımına yansıması. 2021’de en zengin yüzde 10’un servetteki payı yüzde 70’ti. En yoksul yüzde 50'nin, yani halkın yarısının payıysa yüzde 6’ydı.

Tablo, gençler için daha ağır. 16-24 yaş arasındaki gençler arasında işsizlik oranları, 2023 yılının Haziran ayında zirve yaptı. Resmi oran, yüzde 21,3 olarak açıklandı. Bu oran ve gençlerin durumu o kadar vahimdi ki, Çin’in istatistik kurumu bu veriyi açıklamayı durdurdu. Hesapta kullanılan formül değiştirildi, öğrenciler hesap dışında bırakıldı ve genç işsizliği yeniden açıklanmaya başlandı. En son 21 Ekim’de açıklanan oran yüzde 18’di.

İnternet jargonu: 996, 007, yatıp kalmak...

Çinli gençlerden beşte birinin işsiz olması, sorunun yalnızca bir boyutu.

Bu çarpıcı tablonun diğer yüzünde, çalışma koşulları var.

Çinli gençlerin dijital jargonunda “n’aber” sorusunun “iş güç” veya “yuvarlanıp gidiyoruz”a denk yanıtı, “996”.

Yani, “sabah dokuzdan akşam dokuza, haftanın altı günü çalışıyorum”.

996’dan daha kötüsü de var: Korkunç gerçeklikle başa çıkabilmek için işi şakaya vurmanın bir örneği olarak Çinli gençlerin James Bond’a atıfla icat ettiği “007”.

Yani “sabah 00:00’dan gece 00:00’a, haftanın yedi günü” çalışıyor olmak.

Kastettikleri, şirketlerin mesai saatleri dışında da işçilere sürekli mesaj ve iş göndermesi ve özel hayatın tamamen işgal edilmesi.

Tıpkı ölümünden sekiz saat sonra, bir cumartesi gecesi “müşteri projesi”ne eklenen Gao Guanghui gibi…

2021 yılında Çin Yüksek Mahkemesi, on ayrı emsal karara atıfta bulunarak “996” çalışma düzeninin kanunlara aykırı olduğuna hükmetti.

Ama fiiliyatta kapitalist sömürü, başka yerlerde olduğu gibi Çin’de de kanun dinlemiyor.

ÇKP’ye yakın bir çizgide kaleme alınmış bir makaleye bakalım. Şangay Uluslararası Çalışmalar Enstitüsü araştırmacısı Yu Yue, tam da konumuzu, Çinli gençlerin Mao ilgisini ele alıyor.

Makale Çin’i ve partiyi kollama konusunda o kadar dikkatli ki, “Çin’in 1990’lardan bu yana hızlı sınai kalkınma hamlesi dikkat çekici ölçüde başarılı olmuş olsa da, ülkenin küresel gelişmelerle giderek daha fazla haşır neşir olması çeşitli komplikasyonlara yol açtı” diyor ve ülkenin, özellikle gençliğin karşı karşıya bulunduğu korkunç ekonomik durumun günahını Batı ekonomileriyle rekabet etme ihtiyacına atıyor.

Fakat yazıda iki itiraf var. İlki, gençlerin karşı karşıya oldukları sorunun geçici kimi engeller değil, artık olağanlaşmış bir kronik iş güvencesizliği olduğu. Ama ikincisi daha çarpıcı:

[Kamu şirketleri ve memuriyet gibi] Çin'de birçok yabancı şirket de oldukça rağbet görüyor. Temel çalışan haklarını güvenilir bir şekilde garanti ediyorlar ve genellikle sıkı denetimden geçtikleri için tahkim geçmişi olan kişileri işe almaya daha açıklar.

Meali şu: Çinli işçiler, patronlarıyla mahkemelik olduklarında, haklarını aramak için tahkime başvurduklarında “kara liste”ye alınıyorlar ve Çinli şirketler, hakkını arayan işçileri eliyor. Yabancı şirketler daha fazla denetlendikleri için, “mimlenmiş” işçiler buralarda daha rahat iş bulabiliyor.

Peki iş bulamazlarsa?

Çinli gençler, o duruma da bir “isim” bulmuş durumda: tangping. “Yatıp kalmak”. Terim, 2021 yılında Luo Huazhong adlı bir gencin sosyal medya paylaşımıyla yayıldı. Paylaşımın başlığı “Yatmak adalettir”di. Gençlerin bir “sıçan yarışı”na, kıyasıya rekabete sokuldukları çarktan bilinçli bir tercih olarak çekilip yatmak, mevcut adaletsizliğe karşı bir pasif protesto olarak kodlanıyordu.

Terim gençler arasında çok tuttu.

Dirayet vaat eden bir kişisel gelişim gurusu

Çinli gençlerin Mao’ya ilgisini tetikleyen, işte bu ekonomik tablo.

Fakat ilgi, her genç için aynı şekilde sonuçlanmıyor.

On yıllara yayılan mücadelesi boyunca ciltlerce yazı ve konuşma üretmiş olan Mao Zedung’un eseri, yalnızca siyaseti değil, hayatın hemen her alanını kapsıyor.

Bazı gençler, Mao’dan bir çeşit “kişisel gelişim gurusu” olarak faydalanıyor. Devrimci liderin en zor zamanlarda ortaya koyduğu sebat, direnç ve umutluluk, bugün çaresizlik içinde yüzünü Öğretmen’e dönen gençlere güç veriyor.

Yinhao Zhang, “Çin’de bir hayalet dolaşıyor” sözleriyle başladığı makalesinde, Mao’nun Çin Üzerinde Kızıl Yıldız kitabında geçen şu ifadelerinin, Çin’in sosyal medyasında en sık paylaşılan metinlerden biri olduğuna işaret ediyor:

Pekin’deki yaşam koşullarım çok sefildi… San Yen-çing [“Üç Gözlü Kuyu”] adında bir yerde, yedi kişiyle birlikte kaldığım küçük bir odada yaşıyordum. Hepimiz kang’ın [geleneksel Çin sediri] üzerinde sıkışıp kaldığımızda, nefes alacak yerimiz bile neredeyse yoktu… Ancak parklarda, eski saray bahçelerinde, kuzey Çin’in erken baharına tanık olurdum. Pei Hai [“Kuzey Denizi”] üzerinde buzlar henüz çözülmemişken açan beyaz erik çiçeklerini izlerdim… Pekin’in sayısız ağacı bende hayranlık ve merak uyandırırdı.

“Uzun Yürüyüş”ün önderinin genç kuşaklar için “kişisel direnç kaynağı” olması şaşırtıcı değil. Fakat bu kişisel ve psikolojik boyut, Mao’ya yönelik ilginin yalnızca bir boyutu. Esas sebep, Mao’nun sınıfsal eşitsizliklere, adaletsizliğe, sömürüye, ezilenlere dair fikirleri.

BBC’ye konuşan bir öğrenci, muazzam eşitsizliğin “Çin’e özgü sosyalizm” söylemi ve her türlü sınıfsal dilden uzaklaşılması altında “doğallaştırıldığı” ülkede, toplumsal adaletsizlik konusunda Mao'nun dilinin açık ve net olduğunu söylüyor: “Kimin zalim, kimin mazlum olduğunu açıkça söylüyor. Bu basit çerçeve, ekonomik jargonlardan daha kolay anlaşılır.”

'Mao ateşi'nin geçmişi

Nitekim, 1978’den itibaren yalnızca fikirleri değil, resim ve heykelleri de adım adım kamusal tedavülden kaldırılan Mao Zedung’a yönelik ilgi, sadece son yılların ürünü değil.

Aslına bakılırsa, “Mao ilgisi” grafiği, büyük oranda ülkenin ekonomik tarihiyle el ele gidiyor.

Ülkede eşitsizliğin yakıcılığını artırdığı her dönemeçte, “Mao ateşi” de harlanıyor.

“Mao ateşi” teriminin ilk kullanıldığı dönem, 1990-1993 yılları arası. Çin’in dünyanın en yoksul ama en eşitlikçi toplumlarından biriyken kısa zamanda eşitsizliğin rekor hızla tırmandığı bir ülkeye dönüştüğü bu dönemde Mao’ya ilgi gösteren kesimler özellikle Tiananmen sonrası reformlardan soğuyan öğrenciler, esnaf ve ileri yaştaki işçilerdi.

Eşitsizliğin zirve yaptığı 2003-2012 yılları arasında da Mao’ya ilgi büyüdü. Mao’nun Seçme Eserler’inin yanı sıra Marx’ın Kapital’i satış rekorları kırıyordu. Dönemin simgesi, Çongçing parti sekreteri Bo Xilai’nin 2008’de başlattığı ve kısa sürede ülkeye yayılan “kızıl şarkılar” kampanyasıydı. Yalnızca bu kentte 2010 sonuna kadar 155 bin etkinlik düzenlendi. Bu dönemde Mao’ya yönelen kitle ağırlıklı olarak yaşlı ve eğitim seviyesi düşük emekçilerdi.

Bugün tanık olduğumuz Mao ilgisi, 2019’da başlayan ve güçlenerek süren üçüncü dönem.

Çeşitli kaynaklardan derlediğimiz alttaki grafik, ülkedeki eşitsizliği gösteren Gini katsayısı ve genç işsizliği oranlarıyla Mao’ya ilginin arttığı dönemler arasındaki ilişkiyi ortaya koyuyor:

2019’dan bu yana Gini katsayısı 2008’deki tarihi zirvenin altında olsa da, "uyarı eşiği"nin üzerinde. Ama bu dönemde Mao ilgisinin gençler arasında yayılması esas genç işsizliği, ağır sömürü koşulları, güvencesizlik ve geleceksizlik hissiyle ilgili. 

Partinin Mao'ya ilginin yükselişindeki yeri

Ancak burada dikkat edilmesi gereken ayrıntılar var. Bir siyasi figür olarak Mao, çeşitli dönemlerde Çin Komünist Partisi tarafından kontrollü şekilde ve belirli vurgular üzerinden siyasi mücadelenin parçası haline getiriliyor.

2003-2012 yılları arası, böyle bir dönem. Kızıl şarkılar, Bo’nun “Kızılı söyle, karayı vur” şiarlı politikasının parçasıydı. Mafyaya karşı sert operasyonlar ve kamu konutlarıyla birleşen kampanya, adaletsizliğe duyulan tepkiyi kanalize ederken Bo’nun 2012’de partinin en üst organına girme hesabına da hizmet ediyordu. Şi Cinping dahil Daimi Komite’den birçok isim bu modeli övdü.

Kampanyanın sonu da parti içi bir tasfiyeyle geldi. Şubat 2012’de Bo’nun emniyet müdürü ABD konsolosluğuna sığındı, Bo’nun eşinin bir İngiliz iş insanını öldürdüğü ortaya çıktı. Başbakan Wen Jiabao’nun Kültür Devrimi trajedilerinin tekrarlanabileceği uyarısının ertesi günü, 15 Mart’ta Bo görevden alındı, 2013’te yolsuzluktan ömür boyu hapis cezası aldı. Kızıl şarkılar Çongçing’de onunla birlikte sustu, Utopia gibi sol siteler bir süreliğine kapatıldı.

Peki bugün genç kuşakların Mao ilgisi, bir kez daha ÇKP’nin müdahaleleriyle mi yükseliyor?

Yinhao Zhang’a göre cevap “hayır”.

Son Mao ateşi dalgasında meşaleyi en önde taşıyanların Çin’in en iyi üniversitelerinde eğitim almış ve derin sömürünün hüküm sürdüğü piyasa koşullarıyla tanışmış iyi eğitimli gençler olduğuna dikkat çeken Zhang, son yıllarda dijital ortamlarda Mao ilgisine dair izlerin ortadan kaldırılmasına yönelik çeşitli çabalardan örnekler verdikten sonra şöyle diyor:

Bu olaylar dizisi, “Mao ateşinin” devlet tarafından yönetilen bir olgu olmadığını açıkça ortaya koyuyor. Aslına bakılırsa bu hareket, iki yönden baskı görüyor. Devlet, Mao hakkındaki kontrolsüz her türlü tartışmaya —özellikle de onun 1949 sonrası daha radikal fikirlerine ve Kültür Devrimi’ne ilişkin olanlara— karşı temkinli duruşunu koruyor. Aynı zamanda, özel internet platformlarının sahibi ve işletmecisi olan Batı yanlısı liberal medya seçkinleri de ideolojik olarak Mao’ya karşı çıkıyor ve “siyasi hassasiyet” kavramını, Mao yanlısı görüşleri susturmak için kullanışlı bir bahane olarak öne sürüyorlar. Bu durum, meselenin çok daha karmaşık olduğunu gösteriyor: Aşağıdan gelen, kendiliğinden gelişen ve güçlü bir ideolojik akım; devrimci siyaseti reddedip Batı tarzı piyasa reformlarını ve değerlerini benimseyen, reform sonrası liberal mutabakatla aktif bir çatışma içine giriyor. İyi eğitimli gençler Mao’ya kendilerine öyle söylendiği için değil, onun fikirleri, temsil ettiği düzenin bizzat kendisine duydukları hoşnutsuzluğu dile getirebilecekleri bir dil sunduğu için yöneliyorlar.

Yine de, siyasi mücadele, bu kadar keskin ayrımlara izin vermiyor.

Yükselişi durdurulamayan Mao imgesinin anlamına dair yavaş yavaş bir kavga yükseliyor. Üstelik bu kavga, sadece gençlerin ilgisiyle sınırlı kalmıyor. Bizzat Çin’in dış politika çizgisinde dahi kendisini gösteriyor.

Marksizmin en temel tezi, bir kez daha doğrulanıyor. Sınıf mücadelesi, bir şekilde siyasette karşılık buluyor.

ÇKP'nin 'kriz' belgesi: 'Az sayıdaki yozlaşmış üye...'

Ekim ayının sonunda Çin Komünist Partisi, önemli bir belge yayımladı.

Parti Merkez Komitesi’nin 5. Genel Kurul Toplantısı’nda kabul edilen metin, parti içinde geçmiş yıllarda "şoke edici" sorunlar olduğunu, bunlar karşısında partinin "bıçağı kendisine yönelttiğini" dile getirdi. Bugünse bu sorunların büyük oranda çözüldüğünü öne sürdü.

Genel Sekreter Şi Cinping, “partinin sağlıklı vücudunu virüslerin kemirdiğini”, “inatçı kronik hastalıklardan muzdarip olunduğunu” söyledi. Metin, “biçimcilik, bürokratizm, zevk düşkünlüğü ve israfçılık” sorunlarını tespit etti, ama bunların "üst düzey kadrolar dahil az sayıda parti üyesi" için geçerli olduğunu belirtti.

Şi Cinping döneminde çeşitli uğraklarda gündeme getirilen yozlaşma gibi sorunların, Çin’deki kapitalist sömürü ilişkileri ve servet dağılımıyla bağı açık. Parti yönetimi, ara ara kimi isim ve kesimlere müdahale ediyor. Önceki hafta yayımlanan metin, şimdiye kadar yapılan müdahalelerin büyük oranda sonuç aldığını karara bağladı.

Ancak bu sorunların kökenine dair idealist anlatım sürüyor. Belge piyasa ekonomisini ve sermayenin siyasete sızmasını anıyor, ama bunları sınıfsal eşitsizliğin değil, kadroların "parti ruhu" zaafının sonucu olarak görüyor. Yani sorun marksizme uygun biçimde yapısal alanda değil, bireysel alanda aranıyor.

Parti, tıpkı yerli burjuva palazlandırma döneminde kimi kemalistlerin tutturduğu “sınıfsız toplum” türküsü gibi, bir yandan disiplin, çalışkanlık, inanç, halkı dinlemek gibi bireysel ülkülerden dem vururken diğer yandan sürekli “büyük Çin ulusunun şahlanışı” nakaratını tekrarlıyor.

Her zaman olduğu gibi milliyetçi söylem, Hurun listesine göre artık dünyanın en fazla milyarderine sahip olan Çin’in zenginleriyle yoksulları arasında tek bir ortak çıkar varmış gibi “Çin ulusu”nu dilinden düşürmüyor.

Bu tablonun “Mao ateşi”yle bağı şu: Gençlerin Mao’ya ilgisinin “kişisel gelişim” boyutu, ÇKP’nin siyaseti için biçilmiş kaftan. “Ulus” giderek kalkınırken, dünya gücüne dönüşürken, berbat yaşam koşullarına mahkum gençlerin kurucu önderde “dirayet, sebat, direnç” bulması, tam da son kabul edilen metnin ruhunu destekleyebilecek bir unsur.

Nitekim, Mao ilgisinin bu kişisel gelişim boyutunun öne çıkarılmaya çalışıldığına dair kimi emareler yavaş yavaş ortaya çıkıyor.

Fakat Mao düşüncesi tek boyutlu değil. Dahası, bu dalgada ilgi duyanlar ağırlıklı olarak en iyi eğitimli gençler.

Bireysel yoksulluk ve işsizliğe dair Mao’da yanıt arayanlar, başka konularda da sorular sormaya başlıyor.

Mao'dan antiemperyalizme

Bireysel ekonomik durum, kaçınılmaz olarak ülke ekonomisine bağlanıyor.

Çin ekonomisiyse, dünya kapitalizmine göbekten bağlı.

Son Mao ateşinin tepe noktalarından biri, ABD Başkanı Donald Trump’ın Çin’e yönelik gümrük kararlarını açıkladığı günlerde yaşandı. 8 Nisan 2025 günü WeChat’te “Öğretmen” sözcüğüne tam 139 milyon defa atıf yapıldı.

Gençler Mao’nun Kore Savaşı döneminde Amerikan karşıtı söylevlerini paylaşıyor, “kağıttan kaplan” tespitleri havada uçuşuyor, büyük bir yurtseverlik dalgası yükseliyordu.

Ama Mao’dan kaynaklanan bu yurtsever söylem, ÇKP’nin resmi milliyetçi dilinin aksine, antiemperyalist vurgular da taşıyor. Gençler işsizlik sorunuyla Çin’de yabancı sermayeye açılan alan arasında bağ kuruyor, Batı yanlısı Çin sermaye sınıfına öfkesini, dünya genelinde emperyalizmin hedefi olan halklarla dayanışma duygusuna taşıyor.

Elbette, tüm bu başlıklar çetrefilli. Zira, Mao’nun kendisi çetrefilli. Bugün eleştiri oklarının hedefinde olan emperyalizmle yakınlaşma gibi birçok mesele de köklerini bizzat Mao’dan alıyor.

Ama bürokratizmi kıyasıya eleştiren, devrimden sonra yeni bir hakim sınıfın ortaya çıkması riskine işaret eden, dünya genelinde sömürgecilik ve emperyalizm karşıtı silahlı mücadeleleri sonuna kadar destekleyen Mao imgesi, son dönemdeki gençlerin akıllarındaki sorulara yanıt verdiği için giderek ağırlık kazanıyor.

Çin'in Filistin sorunu

Bunun tipik göstergelerinden biri, Filistin halkıyla dayanışma ve İsrail’e yönelik giderek artan nefret.

Üstelik uluslararası ilişkilere dair bu tartışma, Çin diplomasisi içinde şimdiden bir gerilim başlığı olarak kendisini gösteriyor.

Çinli genç akademisyen Sheng Zhang’ın bu yıl Kyoto Üniversitesi’nde düzenlenen bir sempozyumda Çin’in Ortadoğu politikasına dair yaptığı sunum, konuya dair önemli bilgiler sunuyor.

Zhang’a göre bugün Çin dış politikasında iki çizgi rekabet halinde: Dengci çizgi ve Maocu çizgi.

Maocu çizgi, genel olarak dünyada devrim mücadelelerine ve emperyalizm karşıtı kavgaya “dayanışma” çerçevesinde yaklaşmaya daha yakın. Dengci çizgiyse dış politikanın ekonomiye hizmet etmesini, ekonominin dış politikaya hizmet etmemesini savunuyor.

Söz konusu Filistin olunca, bu hat değişikliği açıkça görülüyor. Mao’nun ABD’yle yakınlaşma döneminden önce emperyalizme karşı mücadeleyi önemsediği yıllarda Çin, Filistin Kurtuluş Örgütü'nü tanıyan ilk BM Güvenlik Konseyi Daimi Üyesi olmuş, Sovyetler Birliği’nden önce Arafat liderliğiyle diplomatik ilişki kurmuştu.

Ancak 1992’de ilk kez İsrail’le diplomatik ilişkiler tesis edildi. Dahası, ABD boykotuna rağmen Çin’e silah satmaya çok istekli olan İsrail’le ekonomik ilişkiler 1990'lı yıllarda öyle hızlı gelişti ki, İkinci İntifada başlayıp Filistinliler'in dişiyle tırnağıyla savaştığı 2000'lerde, Çin’le İsrail arasındaki askeri teknoloji işbirliği muazzam bir seviyeye ulaşmıştı.

2013’te başlayan ve halen süren Şi Cinping döneminde Çin, ufak ufak çeşitli konularda açıklamalar yapmaya başladı. Ama ekonomik ilişkilerin ve “ulusal çıkar”ların belirleyiciliğinde değişim olmadı.

Çin’in bölgede sorgulanmaya açık ekonomik ilişkiler yürüttüğü tek ülke İsrail de değil. Körfez Arap monarşileri başta olmak üzere, Ortadoğu’da Amerikan yanlısı birçok ülkeyle Çin çok yoğun ticari ilişkilere sahip.

Fakat, iki çizgi arasındaki gerilim, Filistin başta olmak üzere çeşitli konularda su yüzüne çıkıyor.

Çin Dışişleri Bakanlığı, İsrail’in Filistin politikasına dair, tıpkı Rusya gibi, “soykırım” ifadesini şimdiye dek hiç kullanmadı. Ama Ağustos 2025’te yayımlanan, Çin Devlet Konseyi Enformasyon Bürosu imzalı "ABD'deki insan hakları ihlalleri" raporunda, ABD'nin suç ortaklığı dile getirilirken ilk kez İsrail’in politikası için “soykırım” terimine yer verildi.

Sheng Zhang, Çin’de son dönemde kamuoyunda Filistin’e desteğin özellikle gençler arasında çok arttığını belirtiyor: “Olan biten şu: Gençler, giderek daha fazla Mao döneminin entelektüel geleneğine yüzlerini dönüyor.”

Halkın bu tavrı henüz Dışişleri Bakanlığı’nın İsrail’le ilişkileri kollayan tutumunu değiştirmiş olmasa da, “çatlaklar” yaşanıyor.

Çinli genç bir sanatçının Filistin yanlısı bu karikatürü, Çin’in Osaka Başkonsolosu Xue Jian tarafından X’te paylaşıldı. Aynı Çinli diplomat, karikatürü paylaşmasından sekiz ay sonra, bu kez İsrail’i Nazi Almanyası’na benzeten bir açıklama yaptı.

Sheng Zhang, Çin’in genç kuşaklarının kendi anne babalarına göre çok daha Batı karşıtı olduğunu vurguluyor:

Anne babaları Dengci kuşaktı. Benim babam örneğin, Dengciydi. O yüzden eğitim için beni ABD’ye gönderdi. Ben şahsen pek ABD taraftarı olmamak için çabalıyorum. Babam “ABD en iyisi” diyor, ben “Emin misin” diye sorunca hayal kırıklığına uğruyor.

Dolayısıyla Çin gençliğinin kendi ekonomik çıkışsızlıklarından kaynağını alan Mao ateşi, ülkenin ekonomi politikalarından dış politikasına kadar çeşitli alanlarda eleştirel düşünceyi de hareketlendirmiş durumda.

Tüm bu tepkinin nereye yöneleceğini kestirmek zor. Çin Komünist Partisi, Mao imgesini kendi çizgisiyle uyumlulaştırma konusunda deneyimli. Üstelik, yüzünü “Öğretmen”e dönen genç kuşak yurtsever ve antiemperyalist olmanın yanı sıra, genel olarak Batıcı kesimler karşısında partiyi de sahiplenen bir eğilim gösteriyor.

Çinli gençler "yatıp kalmayı" mı, dişlerini sıkıp beyaz erik çiçeklerine hayranlık duymayı mı, yoksa sınıf gerçeğini kavrayıp kavgaya tutuşmayı mı seçecekler?

Ateşin ömrünü, bu sorular belirleyecek.