Yıl 1984. İstanbul Sinema Günleri üçüncü kez düzenleniyordu. Şimdiki gibi internetten bilet almak söz konusu değildi. Önce festival kataloğu edinilir, görülecek filmler işaretlenir, sonra sinemaların önünde kuyruk nöbetleri başlardı. Arkadaşlar ekip olur kimi Şişli Kent'in, kimi Emek'in, kimi Harbiye As'ın önünde beklerdi. Saatlerce süren kuyruklar festivalin doğal parçasıydı.

O yıllarda bazı filmler altyazısız gösterilirdi. Federico Fellini'nin "Kadınlar Kenti" gösteriminde simultane çeviriyi yapacak kişi gelmeyince salonu dolduran yüzlerce insan filmi tek kelime anlamadan sonuna kadar izlemiştik. Kimse de itiraz etmemişti. Çünkü o yıllarda sinemaya gitmek yalnızca film izlemek değil, dünyaya açılan bir pencerenin önünde beklemekti.

İşte o festivalde Carlos Saura'nın "Carmen" filmini izledim.

Salon çok kalabalıktı. Ön sıralarda Can Yücel, kendine özgü kahkahası ve gür sesiyle dostlarıyla sohbet ediyordu. Ben ise filmi bir tavsiye üzerine seçmiş İstanbul dışından gelmiş üniversite öğrencisiydim. Flamenkoyu tanımıyordum, Antonio Gades'in adını ise ilk kez duyuyordum.

Perde açıldı.

Bir süre sonra filmin yalnızca dans eden insanları anlatmadığını fark ettim. Ayak sesleri, vücut hareketleri öfkeye dönüşüyor, bedenleri el hareketleri konuşuyordu sanki.

O gün salondan çıktığımda henüz bilmiyordum. Yıllar sonra Antonio Gades'in yaşamını okudukça, o perdede gördüğüm sanatçının yalnızca büyük bir dansçı olmadığını anlayacaktım.

Dansın ötesindeki dil

1936 yılında doğan Antonio Gades’in doğumunda Franco’nun askerleri ile çatışmaya giden babası yoktu. Yıllar sonra Küba’ya gittiğinde babasının oğlu olduğunu unutmadan kendisini “Babasının düşlerinin gerçekleştiğini gören bir Cumhuriyet Ordusu savaşçısı” olarak tanımlayacaktı.

Antonio Gades'in çocukluğu, İspanya İç Savaşı'nın ve Franco diktatörlüğünün gölgesinde geçti. Madrid'in yoksul mahallelerinde büyüdü. Küçük yaşlarda çalıştı, sonra dansla tanıştı. Kısa sürede İspanyol dansının en parlak isimlerinden biri oldu. Ama onu büyük yapan yalnızca tekniği değildi. Gades, flamenkoyu turistik bir gösteri olmaktan çıkarmış, konuşmadan hayatı anlatmayı başarmıştı.

Onun dans yolculuğunda 1936'da, yani Gades’in doğduğu yıl kurşuna dizilen Federico García Lorca'nın ayrı bir yeri vardı. Lorca'nın eserlerini yalnızca sahnelemedi, onları yeniden yorumladı. Özellikle "Kanlı Düğün" Gades'in koreografisiyle yeni bir dile kavuştu. Carlos Saura ile buluştuğunda arayışı unutulmaz üç filme dönüştü: "Kanlı Düğün", "Carmen" ve "Büyülü Aşk". Bu filmlerde dans, müziğin eşlik ettiği bir gösteri değil karakterlerin konuştuğu, sustuğu, sevdiği, öfkelendiği ve öldüğü bir anlatım biçimiydi.

Küba: İnancın ve sanatın limanı

Gades'in sanatı ile yaşamı birbirinden hiç ayrılmadı. Franco diktatörlüğüne karşı tavrını her zaman açıkça ortaya koydu. Rejimin beş siyasi mahkûmu idam etmesi üzerine 1975 yılında dans etmeyi bıraktığını açıkladı. Bu karar, onun için yalnızca bir protesto değil, vicdani bir duruştu. Bir yıl sonra Kübalı efsane balerin Alicia Alonso'nun ısrarlı davetiyle Havana'ya gitti ve yeniden dans etmeye başladı. Daha sonra "Küba bir macera değil, hayatımın limanıdır" diyecekti. Ve babasının dediği gibi “Kazanmaları Amerikalıların bu kadar canını sıktığına göre, demek ki güvenilir insanlar bunlar”.

Küba, Antonio Gades için yalnızca ikinci bir ülke değildi, inandığı her şeyin vücut bulduğu yerdi. Alicia Alonso ile uzun yıllar dostluk kurdu, Küba Ulusal Balesi'yle çalıştı. Fidel Castro ile yakın ilişki geliştirdi. 1982 yılında oyuncu Pepa Flores (Marisol) ile Havana'da evlendiğinde nikah şahitleri Fidel Castro ile Alicia Alonso oldu. Sanat, dostluk ve siyaset onun yaşamında birbirinden hiç ayrılmadı.

2004 yılında Fidel Castro, Antonio Gades'e Küba'nın en yüksek devlet nişanı olan José Martí Nişanını verdi. Gades, törende yaptığı konuşmada kendisini ölümsüzleştiren şu cümleyi kurdu:

"Kendimi hiçbir zaman bir sanatçı olarak görmedim, yeşil üniformasını giymiş, elinde tüfeğiyle emre hazır sıradan bir milis olarak hissettim."

Ardından şu sözleri söyledi:

"Küba Devrimi bana, gençlik yıllarımın devrimci ideallerinin romantik bir hayal olmadığını gösterdi."

Bir mirasın ardından

Gades için sanat, halkın yanında olmanın, onuru korumanın bir yoluydu.

20 Temmuz 2004'te yaşamını yitirdiğinde vasiyeti yerine getirildi. Küllerinin bir bölümü Havana'ya götürüldü Sierra Maestra Dağları’ndaki mozoleye taşındı ve Küba halkının katıldığı törenle uğurlandı. Bugün Havana'daki Antonio Gades heykeli, yalnızca büyük bir dansçıyı değil, Küba'nın dostu, devrimin sanatçısı ve halkın hafızasında yer etmiş bir kültür insanını simgeler.

Lorca'yı seçmesinde de, Franco'ya karşı çıkmasında da, Carlos Saura ile kurduğu yaratıcı ortaklıkta da, Küba'ya duyduğu bağlılıkta da aynı ilke vardı. Sanat, onun için önce vicdan meselesiydi.

Yıllar geçtikçe anladım ki 1984'te izlediğim yalnızca bir film değildi. Boyun eğmeyen bir dansçının, hayatı anlattığı bir filmdi.

Bugün Antonio Gades'i düşündüğümde aklıma önce "Carmen" gelir. Sonra o festival salonu... Can Yücel'in sesi, gençliğin heyecanı ve bir Anadolu kentinden çıkıp dünyanın başka kültürleriyle karşılaşmanın şaşkınlığı...

Belki de büyük sanatçıların en önemli özelliği budur. Onlar yalnızca sahnede iz bırakmaz, insanın dünyaya bakışını değiştirir, yeni pencereler açarlar. Antonio Gades de benim için o pencereyi açan isimlerden biri oldu.