Adnan Özveri’nin Bir Başka Çanakkale adlı romanı, 2021 yılının son aylarında, Notabene Yayınevi’nden çıktı. 

Kendisi de maden mühendisi olan yazar, hikayesini belgelere dayandırarak kurgulamış. Emperyalizmin toplumsal ve bireysel sonuçlarını, Çanakkale Savaşı’nda Osmanlı savunmasının, İtilaf Devletleri’nin siperlerine iyice yaklaşılan konumlarda yer altında mücadele etmek üzere görevlendirdiği, Zonguldaklı mükellef maden işçisi, lağımcı Satılmış’ın her anlamdaki direniş hikayesini merkeze koyarak anlatmış. 

Bildiğimiz gibi, Birinci Dünya Savaşı, bir emperyalist paylaşım savaşıydı. Sömürgecilik döneminde mal ihracı yoluyla oluşturulan sanayi sermayesi birikimi merkezileşmişti. Oluşan tekeller, finans kesimi ile birleşmiş, yaratılan finans kapitali sermaye ihraç etmek yoluyla kullanmayı hedeflemiş, bu amaçla geri kalmış ya da Osmanlı Devleti gibi iflas etmiş coğrafyalardaki kaynaklara göz dikerek dünyayı paylaşmaya girişmişlerdi. Ancak bu furyada yeterince atik olmayan Almanya gibi devletler, paylaşımdan pay almaya kalkınca Dünya Savaşı kaçınılmaz olmuştu. 

Osmanlı Devleti bu savaşta Almanlarla ittifak kurmuş, karşı tarafta ise Fransa, İngiltere, Rusya, İtalya gibi ülkeler blok oluşturmuştu. Savaş tüm cephelerde büyük bir yıkıma neden olarak sürerken ortaya çıkan büyük çelişkiler, yine ve elbette paylaşıma tabi olmuş yarı sömürgeleri ya da Osmanlı gibi siyasi ve finansal bağımsızlığını yitirmiş devletleri vuruyordu.  

Osmanlı Devleti, Kırım Savaşı (1854) sırasında o zamanki müttefiklerinin gemilerindeki kömür ihtiyacını karşılamak üzere bir anlaşma imzalamıştı. Kozlu, Zonguldak, Üzülmez derelerindeki verimli kömür ocaklarının idaresini İngilizlere bırakmıştı. 19. Yüzyıl ortalarında kömür madenlerinin yönetimini devralan Bahriye Nezareti, kömür ocaklarının işletilmesini belirli şartlara bağlayarak taşeron madencilere yaptırmaya devam etti.

Madencilere ürettikleri kömürün neredeyse yarısını piyasaya satma hakkı tanındı. Devletin satın aldığı kömürün fiyatı arttırıldı. Vergiler büyük oranda düşürüldü. Getirecekleri teknolojik araç gereçler için gümrük işlemlerinde kolaylık ve indirimler temin edildi. Bir başka ifadeyle, değerli maden ocaklarının emperyalist girişimciler tarafından cazip bulunabileceği koşullar yaratıldı. Sonuç olarak yalnız İngilizler değil, Yunanlılar, İtalyanlar, Fransızlar vb. Zonguldak yöresine akın ettiler. Yenilgiyle sonuçlanan savaş sonrasında da İtilaf Kuvvetleri, İtilaf Devletleri Kömür Komisyonu’nu kurdu ve kalorisi yüksek, sanayide kullanılmaya uygun yegâne kömür madenlerinin bulunduğu Zonguldak civarındaki ocakların idaresini ele geçirmiş olarak bölgeden tüm ihtiyaçlarını karşıladılar.

Öte yandan, yabancı şirketler, birbirlerinin borç ve yükümlülüklerine sınırsız kefil olmak gibi stratejik bir dayanışmayla, yani tam da tekelleşme refleksiyle, Osmanlı Devleti’ni, havzadaki yerli ameleleri neredeyse kölelik şartlarında, uzun saatler yok pahasına çalıştırarak verimlerini kat kat arttıracakları ticari ve idari düzenlemelere zorladılar. 13-50 yaş arası tüm erkekler, kömür ocaklarında çalışmak üzere yükümlü kılındılar. Maden ocaklarında hüküm süren ağır çalışma koşulları ve müteahhit adı verilen taşeron madencilerin hegomonik tutumları, devlet tarafından sineye çekilmekle kalmadı, herhangi bir itirazın yükseldiği her durumda da itiraz, bizzat Osmanlı Devleti eliyle susturuldu. 

Bir Başka Çanakkale romanının kahramanı Satılmış bu ilk mükellefiyet mağdurlarından. Çocuk yaşta madende çalışmak zorunda kalıyor. Girdiği ilk şirket de Batılı büyük şirketlerin en büyüğü, Fransız sermayeli Ereğli Şirketi. Tahkimat nedir, bağ nasıl bağlanır, direkçilik nedir, nasıl tarama yapılır, direk nasıl çekilir, nasıl lağım atılır, kazma nasıl sallanır, yukarıdan gelen posta nasıl alınır; körnefes, ateşnefes sandığı şeyler aslında nelerdir? Satılmış hepsini bir bir öğreniyor. 

Satılmış’ın, uzun yıllar süren maden ameleliği döneminde Zonguldak şehrindeki sosyal-ekonomik dönüşüme uyum göstermesi, köylülükten ameleliğe geçmenin zorluklarına, ocak girişlerindeki derme çatma barakalarda bit pire içinde kalarak karın tokluğuna yaşamaya, tüm diğer eşitsizliklere, baskı, zulüm, mükellefiyet zoruna direnmesi, günbegün bilinçlenmesi, birçok alanda hak mücadelesi vermesi gerekiyor. 

Bütün o havza, gerçekte, sınıf çelişkilerinin görünürleştiği ilk deneyim alanlarından birini oluşturuyor. Doğal olarak bu, romana da etraflıca yansıtılıyor.

Satılmış’ın hikâyesi bu kadarla kalmıyor tabii. Emperyalistler onu ikinci bir mükellefiyetle daha yüz yüze bırakıyor. Lağımcılıkta ustalaşan amele Satılmış, Kuzey Cephesinde hız kazanan siper savaşlarında maharetini ortaya koymak üzere "Çanakkale Paşası" tarafından savaşa çağrılıyor. Zira savaşın durma noktasına geldiği yakın temas anlarında iş, siperlerin altını oyarak patlatacak lağımcılara kalıyor. İngilizler bu iş için İskoç madencileri, Osmanlı savunması da Zonguldak’tan Satılmış ve Mustafa gibi ehil maden işçilerini getirtiyorlar. Böyle zamanlarda bir diğer elzem yeti de nişancılık. Avusturalyalı kanguru avcısı keskin nişancının karşısına da Satılmış'la yoldaş olan, en büyük meziyeti adeta doğayla konuşarak edindiği duyumlarla usta nişancılığını birleştiren, pusuya hassas Tahsin düşüyor. Roman insana, her iki taraftaki en ağır ve tehlikeli görevleri üstlenen bu erlerin ne için savaştığını, savaşın kimleri, ne pahasına yalayıp yuttuğunu düşündürüyor.

Roman lağımcı Satılmış ve tahkimatçı Mustafa’nın Çanakkale’ye savaşmaya gideceklerini bildiren haberin köye ulaşmasıyla başlıyor. Yok hükmünde yaşayan Satılmış’a haberi verenin Birinci Dünya Savaşı sırasında kentten ayrılan Fransızların yerine madenlerin idaresini ele geçiren Almanların temsilcisi bir mühendis olması da çelişkilerin altını çiziyor. 

Satılmış, Mustafa ve anne babası eşkıyalar tarafından öldürülünce dağları mesken tutarak intikam için eşkıyalaşan (!) keskin nişancı Tahsin’i cephede sıcak savaş bekliyor. Bu süreç romanı, sadece Arıburnu’nda yapılmakta olan savaşın değil, bu üç insanın geçmişlerinde verdikleri savaşların da geriye dönüşlerle serimlendiği bir mücadele hikayesine dönüştürüyor. 

Anlatılanlardan kurulan tüm yollar emperyalizme çıkıyor, ama roman umutsuzluk geçirmiyor okuruna. Çünkü Yakup Çavuş, Müzevir Hamdi ve benzeri çok sayıda kötücül karaktere rağmen Zülküf Ağa, baba Şeremet, Recep gibi iyi ve güzel insanlar, daha önemlisi işçileri içlerinde oldukları gerçeklere karşı uyandıran İtalyan Carlo, Tayyar Çavuş gibi mücadeleci insanlar da var ki onlar, yalnız Zonguldak’taki ocaklarda süre giden direniş hikayesinin değil, emperyalistlere karşı evrensel dayanışmanın da tarihini yazıyorlar. 

Adnan Özveri, bu kitabı Fikret Gökçe’nin Çanakkale’ye giden lağımcıları ve iki keskin nişancıyı anlatan bir yazısında geçen “Yerin altındaki tünellerde çok zor koşullarda sürdürülen bu kanlı savaşta yaşananlar pek bilinmedi. Bilinenler ise çoğu kez unutuldu” sözleri üzerine kaleme almış. Yazım sürecinde 1900’lerin başlarındaki Zonguldak kömür ocaklarında insanlık dışı koşullarda sürdürülen madencilik faaliyetleri, bu koşullarla mücadele halindeki emek hareketi ve elbette Çanakkale Savaşı hakkında çok geniş bir araştırma yapmış.

Özveri kitabın tanıtım yazısında “Bugün iktidar yandaşlarınca, İş- Ekmek- Özgürlük; Hak- Hukuk, Adalet arayışına top yekûn bir saldırı var. Her türlü hak arama ve insanca yaşama mücadelesi engellenmek, boğulmak isteniyor. En son işçi önderi, Bağımsız Maden İşçileri Sendikası Genel Başkanı Tahir Çetin ve Soma direnişçilerinin yiğit önderlerinden gencecik Ali Faik İnter bu uğurda yaşamlarını yitirdiler. İşçiler, emekçiler, yoksul halk çocukları tasada, kederde, savaşta her zaman en ön saftalar. Ama kıvançta, mutlulukta, zenginlikten pay almada hep unutuluyorlar. Bu, geçmişte de böyleydi, bugün daha da artarak devam ediyor” diyor ve kitabın tüm gelirini direnişteki maden işçilerine bıraktığını bildiriyor.

Bu kitabı okumak, emperyalizmin mutlak yıkıcılığı üzerine günümüze bakarak düşünmek ve emek mücadelesinde örgütlü hareketin mutlak gerekliliğini de yeniden hissetmek için iyi bir fırsat.