Bir sosyolojik olgu olarak da söz edilebilir 21 Mart’tan, bu tarihle imlenen bir doğa döngüsünden, neden olmasın. Yasalılıktan, maddeden, evrimden, birikmelerden, sıçramalardan, ileriye akıştan filan söz açmaksızın. Geceyle gündüz, eşitleniyor 21 Mart’ta. Ve her izleyen tarihte, gün ışığı, karanlığın hükmünü biraz daha azaltıyor. Yani, bir dönüm noktası. “Gerçekçi”lere sorarsanız, baharı yazı yine kış izler bu döngüde ve yine geceler, günlerden uzun hale gelir. Bu bakışa meyletmeyen “edebi” yaklaşımlar, ziyadesiyle subjektiftir, mesnetsiz devrimci romantizmdir! Ama neyse ki, 21 Mart, Dünya Şiir Günü’dür de.

Piyasayı, tüketimi canlandırmaya yönelik sayısız gün icat edilmiştir, malum. Bunların yanı sıra, bütün bir yaşam boyu süregelecek, her günü her saati kapsayacak bir nice unsur için de, sadece bir dikkat çekicilik kapsamında günler belirlenir. Dünya Şiir Günü de bundan ibarettir hepi topu. Ama, kendisine gün adanan şeyin, bir kürsüsüdür de.

Doğanın “en sıradan ezgi”sinden de “sevinçler devşiren” şiirin günü olmasına dayanarak da, umutla bakabiliriz bu tarihe. “Yine”lemelerin 21 Mart’ına yüzünü dönen şiirlerin. Bahar müjdecilerinin. “Asıl, karanlığa vurgu subjektiftir”cilerin. O zaman, diyebiliriz ki, günlerin kısalmaya başlaması, ancak bir doğa olayıdır ve özel bir anlam içermez. Ama karanlıktan, soğuktan çıkışın günü bellidir ve coşkuyla kutlanır.

Peki, şiir, dizelerinden azade, bizatihi bahar mecazı mıdır? Evet, şiirse öyledir. Örneğin, Kemal Özer, “bir yüzleşme günü” olarak tanımlıyor 21 Mart’ı. “Sesimizde yankılanan yine öncelikli bir soru: Hangi niteliklerle yüz yüze getirir bizi şiir? Sayabiliriz o niteliklerin birkaçını hemen: Yaratıcı eyleme merak, dönüşü olmayana cesaret, sıradana açılan savaş, emeğe gösterilen saygı, duyarlığa tanınan özgürlük, tasarlananı genişleten ufuk…” Yine Kemal Özer’in, Neruda’ya selam gönderdiği “şiir yedi canlıdır” sözüyle, ekinoks arasında bağıntı kurabiliriz. Yeryüzü kötülüklerinin şiiri kuşattığı, soluğunu kestiği, acı çektirdiği günler olacaktır elbet. “Ama her keresinde yeniden canlanacaktır o, yüzleşmek için ayağa yeniden kalkacaktır.” Günün geceye isyanı gibi... 21 Mart gibi...

Arif Damar ne diyordu? “Şiir zincire vurulamaz. Şiire kelepçe takılamaz. Şiir özgürdür, özgürlüktür. Şiir zalimlere, alçaklara, namussuzlara meydan okur. Onun gücü en güçlüye boyun eğdirir. Engel tanımaz. Engelleri yıkar ve ezer geçer. Şiir ölümsüzdür. Şiir olmasa, sevdalılar söyleyecek söz bulamaz; o zaman sevda da, aşk da olamaz. İnsanoğlu yok olur. Şiirdir insanoğlunu sürekli kılan.” Ve nasıl bitiriyordu? “Yaşasın şiir! Yıkılsın diktatörler, krallar, asiller, emperyalistler.” Bir takvim yaprağına sığar mı hiç şiir… Ama bir kürsüye çıkar, işte böyle haykırır meydan meydan.

Denilebilir ki, bu Dünya Şiir Günü denilen şey, Türkiye’den geliştirilen bir öneriydi ve tarihi 21 Nisan olarak belirlenmişti, daha sonra UNESCO nezdinde kabul görerek, 2000’den itibaren uluslararası niteliğe büründü ama tarihi 21 Mart’a alındı. Ansiklopedik bilgi düşkünleri için bu notu düşelim, ama, “yakışmış” deyip üzerinde durmadan geçelim. “Bir başka günü gölgelemek için yapıldı bu” gibi “tez”lere de, ileride değiniriz…

Bir de, nedir bu tarih? Irkçılıkla Mücadele Günü. Dünyayı kasıp kavuran bir belaya karşı, bir günlük kınama cezası değil elbet. Gündüzün geceyle kavgası gibi, biteviye uğraş verilmesi gereken, kuşatıcı bir mücadele alanı ırkçılık. Bakın, doğa yine sahnede, ama, bugünün, sosyal karşılığı daha açık. 21 Mart 1960’ta, Güney Afrika’da yaşanan ırkçı rejim katliamı. Irkçılıkla mücadele, istenildiği kadar sulandırılsın, göstermelik beyanlardan ibaret kılınsın, ikiyüzlü demeçlerin günü olsun, gerçek sahiplenicilerinin elinde, hayatın her zerresinde solundur. 21 Mart, kaybedeceğini gören gecenin “pata” önerisi gibi, bütün anlamlarıyla ırkçıların, üzerlerine yalan pardösüleri almadan sokağa çıkamadıkları bir gündür de.

Başka nedir 21 Mart? Bir demircinin, bir topluma öncülük etmesidir, “yeni bir gün”dür. Niye Kawa demedik, Newroz demedik, isyan ateşi demedik, zalim hükümdar Dehaq’ın kafasının ezilmesi demedik? Binyıllara dayanan bu efsanenin, çok değişik coğrafyalarda aldığı isim ve öyküleme arasındaki farklardan, ortak olan temaları aktarmak için. Baharı mı karşılar “yeni gün”, yoksa yeni bir yılın başlangıcı mıdır; omzundaki yılanlı/ejderli yarayı sağaltmak için her gün çocukların beyinlerini söktüren bir zalim hükümdarın elinde mi, yoksa bir dağın ardında mı tutsaktır halk; öldürülme sırası en küçük oğluna gelen demirci Kawa mı isyan edip hükümdarı öldürür, demirci Gave mi dağı delip tutsaklığa son verir; Dehaq’a karşı savaşanların işaretleşmek için yaktığı ateşler midir dağlardaki, dağları eriten ateş midir üzerinden atlanan... Hürmüz nerededir, Zerdüştlük, paganlık nerede... Sözlü mü gelir binyıllardan, Firdevsi’nin Şehnamesi’nde mi kayıtlıdır... Beyazlar giyinmelerin, artık yaşamayanların ziyaretlerinin payı bu coğrafyaya da düşer mi... Bunun gibi daha yüzlerce nokta tartışılır durur her 21 Mart’ta. Kuşkusuz, ortak temayı zikretmemiz, şu yukarıda adı geçen ansiklopedik bilgi düşkünlerine bir ödün olsun diye değil. Destanın Kürt halkı tarafından benimsenen ve kutlanan versiyonu, kabulümüzdür. Hâkim milliyetçiliğin 21 Mart’ı, “Nevruz”u sahiplenmeyi akıl etmesine, bu yolla “ehlileştirmeye yönelmesi”ne tepki de doğaldır. En azından Ortadoğu coğrafyasına baksak bile, “New Roj”un farklı sembolik anlamlar, farklı öykülemeler, farklı tarihlendirmeler içerdiğini görecek olmamızla da ilgilenmiyoruz. Bu yüzdendir ortak tema vurgusu.

İster bir sonraki yılın başlangıcı, ister baharın gelişi. 21 Mart’a uyarlanmıştır destan. Ne destanı? Bir zulüm, bir tutsaklık hüküm sürerken, bir emekçi, demiri tavında döven bir demirci çıkmıştır ortaya, halkı etrafında toplamış, isyanın sembolü ateşi yakmış, zalimin ateşini söndürmüş, yeni bir hayatın yolunu göstermiştir. Prometheus’tan bu yana, isyanın, insanın kendi kaderini kendi eline alışının sembolü ateş ve bunu başarabilecek tek güç olan ezilenler... Ve bir öncü! Ve bir öncünün etrafında toplanan insanlar. Karşı koyanlar, itiraz yükseltenler, iktidarı devirmeye hamle edenler... Kolektif çaba... Bu destan, solundur.

21 Mart’ta, ateşler bunun için yakılır. Şiirler bunun için okunur. Irkçılık, bunun için lanetlenir. Gidene karşı, gelenin selamlanmasıdır 21 Mart. Karanlık, hükmünü yitirmeye başlar. Demirci balyozunu eline alır. Şair, meydan okur. Irk, kendini yok etmeye koyulur. Günün sırası gelir...

Soldur 21 Mart... Doğada, tarihte...