ABD yönetimi, başta başkan olmak üzere, dışişleri bakanı, ulusal güvenlik danışmanı, savunma bakanlığı sözcüsü, peş peşe, aynı içeriğe sahip açıklamaları son iki ay içinde aralıksız tekrarladılar. Söz dizimi değişse de anlam bakımından benzer olan açıklamalar şunları içeriyordu: “Rusya Ukrayna’ya kısa süre içinde askeri saldırı yapacak, eğer bunu yaparsa Rusya bilmelidir ki, ABD müttefikleriyle birlikte, Rusya’nın askeri müdahalesi ve işgaline karşı mali, iktisadi ve askeri yaptırımları hızla uygulamaya koyacak, böylece bu ağır bedeli Rus halkı ödemek zorunda kalacaktır”

Son haftalarda askeri müdahalenin günü hakkında falcılık yapılmaktan da geri durulmadı. ABD başkanının ulusal güvenlik danışmanı Jake Sullivan’ın ağzından Rusya’nın “en geç 16 Şubat 2022’de Kiev’i işgal edeceği” duyuruldu.

Rusya yönetimi ise baştan sona kadar ısrarla “eğer savaş kararı Rusya’ya kalmışsa böyle bir şey olmayacak, biz meseleyi diplomasi yoluyla çözmeyi tercih ederiz, ancak bir saldırı veya provokasyon olursa karşılık vermekten imtina etmeyiz, ancak sorunu çözmek için sonsuza kadar beklemeye niyetimiz yok” ifadesiyle karşılık verdi.

Uzun süredir gerginlik kol geziyordu; ABD son bir yıl içinde artan hızda Yunanistan’ın Dedeağaç limanı üzerinden başta Romanya ve Polonya olmak üzere Baltık ülkelerini, gerektiğinde başlığı değiştirilerek nükleer silah olarak da kullanılabilecek türden saldırı silahları ile besliyordu. Bunu kendisine karşı tehdit sayan Rusya yönetimi de boş durmadı: hem Rusya’nın Ukrayna sınırına yakın bölgelerine hem de Belarus ile kurduğu yakın-özel ilişki (devlet birliği anlaşması) vasıtasıyla Belarus’a asker konuşlandırdı, birlikte askeri tatbikatlar yaptılar.

Rusya Ukrayna sınırında doğrudan kendi toprakları üzerinden, ABD ise Doğu Avrupa’da bulunun müttefikleri ve özellikle NATO üzerinden, askeri imkân ve kabiliyetlerinin ne kadar gelişkin olduğunu sergilediler, karşı tarafa hissettirdiler. Ukrayna yönetimi ABD ve NATO üyelerinden açık ve net askeri destek ve güvenlik garantisi bekledi, fakat bu beklentisinin yeterince karşılık bulduğu söylenemez.

Kriz ne zaman başladı ve 'bitti'?

Ukrayna krizinin arka planı çok eskilere götürülebilir. En azından 1990’lara kadar gider, fakat son iki ayda krizin tırmanışına yol açan nedenlerin daha yakın zamana ilişkin sorunlarla alakalı olduğunu iddia etmek için elimizde yeterince veri bulunmaktadır. Aşağıda uzun dönem tarihsel nedenler üzerinde duracağız, fakat tartışmaya net bir zemin oluşturmak adına bu krizin başlangıcının daha yakın zamanda ortaya çıkan durumlarla ilişkili olduğu görülmektedir.

Var olan gerginliğin krize dönüşmesinde rol oynayan önemli adımlardan ilki 2021 yılı Kasım ayında gerçekleşti.  Bu tarihte ABD yönetimi, Ukrayna yönetimi ile daha önce var olan stratejik ortaklık anlaşmasını yineledi ve kapsamını genişletti. Bu anlaşmanın  içeriğine bakınca şu tespiti yapmak mümkün: ABD Ukrayna’ya mali, askeri teknik, teknolojik ve lojistik konularda cömert desteklerde bulunacağını ifade etmiş, fakat çıkabilecek bir savaşta Ukrayna adına savaşacak asker vermeyeceği de eklenmişti. Ukrayna yönetimi bunu ya doğru okuyamadı ya da ABD’nin ilerde askeri destek vereceği varsayımından hareket etti. Yine de Ukrayna yönetiminin temkinli davrandığını söylemek için yeterli neden var, kriz sürecinde herhangi bir provokasyona başvurmadı.

Rusya yönetimi de son iki ayda gerginliği tırmandıracak adımlardan kaçınmadı. Rusya büyük aktör muamelesi beklentisi içinde biraz da küstah bir özgüvenle ABD ve NATO’ya iki anlaşma taslağı sundu ve yazılı cevap bekledi. Kendi toprakları üzerinde sahip olduğu egemenlik hakları uyarınca askeri yığınak yapması uluslararası hukuka aykırı değildi. Değildi ama bunu özellikle Ukrayna sınırına yakın bölgelere yapması ve Donbass meselesinin çözümünü beklediğini de ifade etmesi, sürecin basit bir askeri tatbikat olmadığına işaret etti ve gerginliğin krize dönüşmesine katkı sundu. Bütün bunların nedenleri çok eskilere götürülebilir, fakat gerginliği krize dönüştüren önemli nedenlerin çoğu yakın zamanda yaşandı.

Soğuk Savaş sonrası süreçte Rusya’nın ikinci sınıf aktör muamelesi görmesi, yine Rusya’nın meşru güvenlik kaygılarının Batılı ülkeler nezdinde yeterince dikkate alınmadığına yönelik itirazları ve diğer başka sorunlar zaten birikimli olarak mevcuttu, bunları aşağıda irdeleyeceğiz. 

Rusya’yı hızlı harekete geçiren faktör nedir? Son bir yılı aşkın zaman diliminde Doğu Avrupa ülkelerinin, özellikle Polonya ve Romanya’nın saldırı silahlarıyla donatılmaya başlanmasının üzerine ABD’nin Ukrayna ile yineleyip yenilediği stratejik ortaklık anlaşması birlikte düşünüldüğünde, Rusya’yı hızla harekete geçiren faktörün bu gelişmeler olduğunu belirtmek mümkündür. Bu noktadan hareketle, krizin başlangıç tarihini, elbette bu denli net tarih vermenin risklerini bilerek, fakat biraz da tartışmayı netleştirmek ve kolaylaştırmak adına, Kasım 2021 olarak saptamanın mümkün olabileceğini düşünüyorum. Bu aydan itibaren gerginliğin arttığını, krizin patlak vermek üzere olduğunu gözlemek mümkündür.

Krizin sona erdiği, daha doğrusu sorunun dönüştürüldüğü, yenilenip yinelendiği tarihi ise 15 Şubat 2022 olarak saptamak mümkündür. Zira, o gün, Almanya Şansölyesi Olaf Scholz ile Vladimir Putin görüşmesi gerçekleşti, buluşma öncesi, esnası ve takiben Rusya, Almanya, Ukrayna ve son olarak ABD yönetimlerinin yaptıkları açıklamalar savaş yerine diplomasiye öncelik verileceğini gösterdi.

Kısacası, kolaylık ve basitleştirme adına Ukrayna krizi adıyla simgeleşen bu krizin zaman dizimini 10 Kasım 2021-15 Şubat 2022 olarak saptayabiliriz.

Kriz anlatıları

Tarafların izlediği dış politika stratejileri ile kriz anlatıları arasında yakın bir ilişki olduğunu söylemek mümkündür. Öncelikle ABD ve Rusya yönetimlerinin Ukrayna krizi anlatılarını irdeleyelim, sonra gerektiği ölçüde diğer aktörlerin anlatılarını çözümlememize dahil edeceğiz.

ABD yönetimi, Ukrayna krizini 2014 yılıyla başlatır. O yıl Rusya’nın Kırım’ı uluslararası hukuka aykırı bir şekilde işgal ettiğini ileri sürer ve krizin evrimi tartışmasında Minsk anlaşmalarından söz etmez. Rusya’nın kendi sınırları içinde olsa bile yaptığı askeri yığınakları ve tatbikatları Ukrayna’yı yakın zamanda istila için hazırlık göstergesi olarak sunarken, bunun aynı zamanda Doğu Avrupalı müttefiklerine karşı da açık bir tehdit olduğunu ileri sürdü. Ukrayna Krizi’nin Rusya’nın yayılmacı politikalarının göstergesi ve devamı olarak sundu. Bu doğrultuda ABD yönetimi son iki ay içinde hemen hemen her gün Rusya’nın Ukrayna’yı her an işgal edebileceği söylemini yineledi. 

ABD yönetimi, gerginliği tırmandıran konularından ikincisi olarak öne çıkan NATO genişlemesi ve Avrupa güvenliği sorunlarını ise neredeyse 2008 yılından beri Rusya ile görüşmemeye, NATO’nun “açık kapı” politikasını tartışmamaya özen göstermiş ve ilerde Haziran 2022’de NATO zirvesinde ittifaka üyelik için ilk adım olan “Üyelik Harekat Planı”nın Ukrayna ve Gürcistan’a verilmesini tartışmaya açtı. Bu durum Rusya’nın hareketlenmesine ivme kazandırdı, karşı hamle  olarak ise Rusya 17 Aralık 2021 de ABD ve NATO’ya yazılı cevap vermelerini istediği anlaşma taslaklarını verdi. 

ABD ile Rusya arasında gerginlik yaratacak konular Ukrayna’nın Donbass bölgesinde bekleyen sorunlarla aynı zaman dilimi ile örtüştüğü için gerginlik hızla krize dönüştü, çünkü iki taraf da güç kullanma yeteneklerini göstermekten kaçınmadılar.

Ukrayna meselesinin tarihselliği

İlk olarak, Ukrayna sorunu 1990’lı yıllara götürülebilir. Nitekim bazıları bunu 1994 yılında imzalanan Budapeşte mutabakatı  ile ilişkilendirmektedir. 1994 yılında Ukrayna’da bulunan nükleer silah başlıklarının Rusya’ya taşınıp imha edilmesi karşılığında Rusya Federasyonu, ABD ve Birleşik Krallık Ukrayna’ya sınır bütünlüğünü koruma sözü verdiler. Bugün Ukrayna bu sözler uyarınca Batılı güçlerin Ukrayna’ya borçlu olduklarını hatırlatarak Kırım’ın Ukrayna’dan koparılması karşısında Rusya’ya karşı daha net ve sert tavır almaları gerektiğini ileri sürmektedir. 

Buna karşı Rusya, iki Almanya’nın birleşmesi sürecinde, 1989-1990 yılında, Batılı güçlerin, ABD, Birleşik Krallık ve Almanya’nın Gorbaçov’a Doğu Almanya topraklarına saldırı silahları ve nükleer silahlar yerleştirmeyecekleri, Almanya’nın bütün olarak NATO’ya üye olması karşılığında ise NATO’nun daha fazla Doğu’ya doğru genişlemeyeceği sözleri verildiğini ileri sürmektedir. 17 Aralık 2021 tarihli Rusya’nın ABD ve NATO üyelerine verdiği iki taslak anlaşma metinlerinde bu noktalar hatırlatılmaktadır. Diğer bir ifade ile, Rusya bugün, 1990’larda kendisine verildiğini iddia ettiği yazılı olmayan ve bugüne kadar tutulmayan sözleri hatırlatıp, onları yazılı, bağlayıcı hale getirmek istemektedir. Rusya NATO genişlemesinin durdurulmasını ve “güvenlik garanti anlaşmaları” dediği Avrupa güvenliği tartışmasını yeniden masaya yatırmak istemektedir. ABD ise bunların tartışılmasını istememektedir.

1990’larda Boris Yeltsin döneminde Rusya’nın statüsü aşağı yukarı şöyle tarif edildi: Rusya, elinde birinci sınıf nükleer ve konvansiyonel silahlara sahip bir üçüncü dünya gücüdür. Batı, Rusya’ya böyle bir statü atfetmişti. Bunu değiştirmek için yakın çevre politikası denemeleri yapsa da esas itibarıyla Putin dönemine kadar kendisine biçilen bu statü dışına taşan bir politika izleyemedi. 1999 da Batı Kosova’yı Yugoslav Federal Cumhuriyeti’nden koparacak askeri müdahaleyi NATO üzerinden yaptığında Rusya yönetimi irkildi. Rusya güçsüzlüğünü gördü, sorun çıkarabilme kapasitesini kullanamadığının farkına vardı. Bosna’da IFOR ve SFOR’a ABD komutası altında katılma izni bahşedildi, 1999 da ise haziran ayında yapılan ateşkes anlaşmasında Sırbistan ile ABD arasında arabuluculuk rolü verildi, başkaca bir diplomatik hamle de yapamadı. Belki de elde ettiği en üst düzey statü, Kosova askeri idari bölgelerine ayrılırken, Priştine havaalanı sektörü Rusya’ya verilerek Rusya yönetiminin gönlü alındı. Yeltsin yönetimi bununla yetindi. Putin, iktidara geldikten yaklaşık bir buçuk yıl sonra ABD’nin Afganistan’da El Kaide örgütüne karşı yapacağı askerî harekâtı ABD ile yakınlaşma fırsatına dönüştürecek kadar pragmatist bir hamle yaptı.  Rusya’nın hava sahasını ABD operasyonları için açtı, muhtemelen bunun karşılığında Çeçen kalkışmalarının ABD tarafından desteklenmemesi sözü aldı. Putin ABD yönetimleri ile al ver ilişkisini uzun bir süre sessizce ABD’yi doğrudan karşısına almadan yürüttü.

2008 yılı bir dönüm noktası oldu. Nisan 2008’de NATO’nun Bükreş toplantısında ABD yönetimi, Ukrayna ve Gürcistan’a NATO üyeliği için ön koşul olan “Üyelik Harekât Planı” verilmesini savunurken, Almanya ve Fransa bu konuda acele edilmemesini vurguladı. Varılan uzlaşıya göre Ukrayna ve Gürcistan’ın gelecekte üye olabilecekleri fakat şimdilik “Üyelik Harekât Planı”nı başlatmama kararını aldılar. Bu hamleyle Rusya ile yaşanabilecek kriz ötelendi. 2008 Gürcistan krizinin bugün yaşanan Ukrayna krizinin öncülü olduğunu söylemek mümkündür. 
 
Gürcistan’da 2008 Ağustos ayında, daha önce 2003 yılında Gül devrimi adıyla anılan rejim değişimi müdahalesi ile iktidara gelen Saakashvili yönetimi Güney Osetya ve Abhazya bölgesinde bulunan Rus askerlerine karşı askeri güç kullanması Rusya’yı açıktan kışkırttı. Buna oldukça sert bir cevap veren Putin yönetimi, Saakashvili’nin yönetme becerisini sonlandıracak hamleleri yapmaktan geri durmadı. Aynı zamanda NATO’nun Gürcistan’a doğru genişlemesini uzunca bir süre öteledi. 

NATO’nun Avrupalı üyeleri NATO genişlemesini tartışmak yerine “Doğu Komşuluk Politikası”nı öncelediler. Zaten Avrupa Birliği ve ABD bir süredir Ukrayna üzerine odaklanmışlardı. 2004 yılında Kiev kent meydanında önemli ölçüde Soros vakfının siyasi ve iktisadi desteğiyle gerçekleşen “Portakal devrimi” 2014 yılına kadar sürecek Viktor Yanukoviç-Viktor Yuşçenko rekabetini ikincisinin lehine çevirmişti. Seçim sonuçları irdelendiğinde açıkça görüldüğü üzere Ukrayna siyasal bakımdan AB’ciler ile Rusya taraftarları arasında bölünmüştü. Bu durum bir bakıma AB’nin ve Rusya’nın gerçekleştirmek istedikleri projeler arasındaki gerilimi yansıtıyordu. AB, Ukrayna’nın entegre Avrupa iktisadi alanına yakınsanmasını sağlamak üzere Ukrayna’ya AB üyeliği garantisi vermeden derinleştirilmiş serbest ticaret antlaşması imzalamaya yönlendirdi. Buna karşın Rusya “tek ekonomik alan” olarak tanımladığı Rusya Federasyonu, Belarus ve Kazakistan’ı kapsayan devlet birliğine Ukrayna’yı dahil etmek üzere politika üretmeye koyuldu.  2004’den 2014’e kadar yapılan bütün seçimlerin sonuçları ülkenin bölünmüş durumunu açıkça göstermektedir. 2014 yılında Yanukoviç’i iktidardan düşüren AB ve ABD’nin desteklediği “Meydan Müdahalesi” Putin yönetimini Yanukoviç’i tekrar iktidara getirmek için uğraşmaya sevk etmedi, bunun yerine Putin yönetimi Rus nüfusun yoğun olduğu ve Karadeniz filosunun konuşlandırıldığı Azak körfezi, Kırım ve Donbass bölgelerine ilgi göstermeyi tercih etti. Kırım’a referandum ile Ukrayna’dan ayırıp daha sonra parlamento kararı ile Rusya Federasyonu’na katılımını gerçekleştirmek üzere doğrudan siyasi ve askeri destek sundu. Putin buna öncül olarak Kosova örneğini göstermekten çekinmedi. Putin yönetimi Donbass bölgesinde Rus nüfusun ağırlıkta olduğu Donetks ve Luhanks özerk bölgelerinin bağımsızlık taleplerini destekledi. Ukrayna yönetimi buna karşı askeri müdahalede bulunmaya kalkınca Donetks ve Luhanks bölgelerinde silahlı çatışma yaşandı ve Rusya’nın açık desteği sonucu Ukrayna yönetimi ilki Eylül 2014’de, ikincisi Şubat 2015’de olmak üzere Minsk anlaşmalarını imzaladı. İki anlaşma da çatışmaları sona erdiremedi, bunun üzerine Almanya Dışişleri Bakanı’nın önerisiyle kabul edilen Normandiya Formatı adıyla bilinen Ukrayna, Rusya, Fransa ve Almanya’nın birlikte yapacakları dörtlü görüşme usulü ek bir protokol ile kabul edildi. Almanya ve Fransa bu protokolün garantörleri oldular. Poroşenko’nun imzaladığı 2014 ve 2015 tarihli Minsk anlaşmaları ve ona ekli Normandiya Formatı protokolü Rusya için nirengi noktası oluştururken 2019’da iktidara gelen Zelenski Minsk anlaşmaları ve ekli protokolü benimsemedi ve mümkün olduğunca ayak sürüdü. İşte o günden beri Rusya, Ukrayna’nın Minsk anlaşmalarını uygulamadığını, bu durumu garantör devletler olarak Almanya ve Fransa’nın denetlemesi gerektiğini savunmaktadır. Buna karşı Ukrayna yönetimi Minsk anlaşmaları ve ona ekli protokolün Ukrayna anayasasına aykırı olduğunu, böylece söz konusu anlaşmaların yeniden müzakere edilmesi gerektiğini, bunun için isterse Putin ile yüz yüze müzakere edebileceğini dile getirdi. Putin yönetimi ise Ukrayna Cumhurbaşkanı’nı muhatap almak yerine Minsk protokollerine garantörlük eden Almanya ve Fransa’nın sorumluluklarını hatırlatmaya devam etti.

ABD ve AB Rusya’nın öngördüğü iktisadi birliğin hayata geçirilmesini Ukrayna’da “Meydan Müdahalesi” üzerinden sabote ederken, Rusya yönetimi de Ukrayna’yı Avrupa’ya kaptırmamak için bütün gücüyle uğraşmaktadır. Rusya için Ukrayna meselesi salt iktisadi ve jeopolitik bir mesele olmakla sınırlı değil. Rusya yöneticilerinin büyük çoğunluğu Ukrayna toplumunu vazgeçilmez öneme haiz kardeş olarak tanımlıyorlar. Bunun yanında, Temmuz 2021’de Ukrayna üzerine yaptığı tarihi-ideolojik tartışmada Putin, 1991 de Sovyetler Birliği dağılırken Rusya Federasyonu dışındaki birlik üyelerinin 1922’de birliğin kurucu anlaşması imzalanırken getirdikleri topraktan daha fazlasını aldıklarını iddia ederek, Ruslara haksızlık edildiği  kanısını oluşturmaya gayret etti. Ayrıca, Kırım’ın1954’de Ukrayna’ya haksız biçimde bahşedildiğini, böylece 2014’de Rusya’ya geri dönüşünün tarihi meşruiyeti bulunduğunu iddia etti. Çoğu anti-komünistin yaptığı gibi Putin de bütün sorunları, özellikle de sınır sorunlarını Bolşeviklere yükleyerek ideolojik konumunu Rusya Federasyonu, Belarus ve Ukrayna’dan oluşmasını arzuladığı birlikten yana, bunun gerçekleşmediği durumda da Rusların tarihi haklarından yana seçiyor.

Putin yönetimi ideolojik, maddi nedenler ve jeopolitik hesaplar üzerinden yola çıkarak Rusya Federasyonu’na karşı 1990’lı yıllarda yapılan “haksızlıklara” bugün elde ettiği askeri, iktisadi ve siyasi güç yeteneğine dayanarak gidermeye çalışmakta, bu yolla da Batı’yı ciddi bir sınamaya tabi tutmaktadır. ABD’nin Doğu Avrupa ülkelerini saldırı silahları ile donatma politikasını kendi varoluşuna karşı tehdit olarak okuyan Putin yönetimi Batı ile karşı karşıya gelmeyi göze aldığını ifade etmekten çekinmemektedir.

Trump’ın Ukrayna’nın NATO üyeliğini önceleyen bir politikası olmadığı için Putin oldukça memnundu. Joe Biden yönetimi “Amerika geri döndü” derken Trump döneminde Avrupalı müttefikleriyle gerilen ilişkileri düzelteceğini, böylece Avrupa ile nikah tazeleyeceğini planladı. Avrupa ise köprünün altından çok su aktı diyerek, diğer alanlarda olduğu gibi, NATO genişlemesi konusunda da Biden yönetimi gibi davranmayacağının ipuçlarını vermeye başlamıştı. Rusya Almanya’nın ihtiyacı olan enerji arz güvenliğini, hem de eski Almanya şansölyesi Gerhard Schröder’i Rusya devlet şirketi Gazprom’un danışma kuruluna üye olmasını sağlayarak Almanya sermayesine gaz akışının sorunsuz devam edeceği mesajını verdi. Böylece Almanya sanayicileri ile Rusya yöneticileri arasında çıkar örtüşmesi olduğu gösterildi. Angela Merkel de Putin’in gaz arzı politikasından oldukça memnundu.

Fransa yönetimi, Almanya’da gelişen duruma paralel bir şekilde Rusya’yı doğrudan karşısına alan bir politikadan kaçındı, böylece Ukrayna’nın NATO üyeliği Barack Obama’dan Biden’a kadar öncelikli bir konu haline gelemedi. NATO’nun beyin ölümünün gerçekleştiğini iddia eden Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Donald Trump döneminde birçok başka uluslararası ve bölgesel örgütlerde olduğu gibi, NATO’nun da ikincil öneme sahip olacağı tezinden yola çıkarak, Avrupa’ya güvenlik ve savunma alanlarında stratejik otonomi fırsatı doğduğunu düşündü ve bunu yüksek sesle dile getirdi. Ne var ki Biden yönetimi “Amerika geri döndü” derken NATO’ya yeniden işlerlik kazandırmayı da hedefleyerek Macron’un hevesini kırdığı görülüyor. Biden yönetimi ABD’nin İkinci Dünya Savaşı ertesinde Avrupa’yı biçimlendirebildiği fırsatı yeniden yakalayabilir mi? Kuşkulu. Öte yandan Putin, Macron’un tartışmaya açmak istediği Avrupa güvenliği konusunu ve Biden’in NATO’ya ilişkin politikalarını yakından takip ederek 17 Aralık 2021 günü NATO ve ABD’nin önüne güvenlik garantileri anlaşması tasarısını koydu. Putin bunları NATO’nun 2022 haziran ayında yapacağı Madrid zirvesi öncesinde karara bağlamayı hesapladığı söylenebilir. 

Rusya’nın Çin ile birlikte hareket etme olasılığı karşısında durabilmek için ABD yönetimi, Avrupa’yı yanına çekmek zorunda hissediyor, zira Avrupa’nın desteği olmadan ABD, Rusya ve Çin ile aynı anda tek başına mücadele etmekten imtina ediyor. Biden yönetimi açısından, Çin’in inovasyon konusunda epey mesafe kat etmiş olmasına rağmen, ABD’nin teknoloji konusunda Çin ile rekabet edebilir durumda olduğunu ve teknolojik üstünlüğünü yeniden üretebileceğini, Rusya konusunda askeri teknolojinin ise halen ABD’nin üstünlüğünde olduğunu daha dışişleri bakanı ataması yemin töreninde Antony Blinken tarafından kongrede söylenmişti. 2021 yılının ilk ayından itibaren Biden yönetimi Çin ve Rusya’yı karşısına alacak politikanın parametrelerini döşemeye başladı. 

Buna karşılık Rusya, 1990’lı yıllardan başlayarak ve 2000’li yılların başında hız verdiği Çin ile sınır sorunlarını çözme politikası sonuçlarını verdi ve Çin-Rusya gerginliklerinin en önemlisi çözülmüş oldu. Bunu takiben Şanghay İşbirliği Örgütü (SİÖ) ve Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü (KGAÖ) üzerinden bölgesel işbirliklerini geliştirdi. Putin yönetimi, Ocak ayında Kazakistan’da yaşanan isyan karşısında Kazakistan yönetimini korumak ve istikrarı sağlamak adına KGAÖ vasıtasıyla hızlı müdahale edebildiğini gösterdi. Putin artık gücünü Batı’ya yönlendirebilecekti. Bu politikanın net sonucu 4 Şubat 2022 Çin Olimpiyatları açılışında Çin-Rusya Ortak Açıklama  metninde ifadesini buldu. İlk kez Çin yönetimi Kırım konusunda Rusya’yı açıkça destekledi, Rusya da Tek Çin politikasını desteklemeye devam ettiğini beyan etti. Rusya ile Çin yeni bir dünya düzeni önerisi ortaya koymamalarına rağmen Birleşmiş Milletler’i merkeze alan, eşit aktörlük kıstasını öne çıkaran, ABD’nin hiyerarşik üstünlüğünü reddeden ve çok sayıda konuda Rusya-Çin işbirliğini öne çıkaran ortak bir açıklama yaptılar. 

Putin yönetiminde Rusya, Batı’nın Çin’i kendisine karşı kullanamayacağı hesabıyla askeri yeteneklerine güvendiği bir konumlanma ile ABD’nin Doğu Avrupa ve özellikle Ukrayna üzerine geliştirdiği politikayı bozmak amacıyla hamleler yapıyor.

Kısacası Rusya artık 1990’lardaki konumunda olmadığını, statüsünün yükseldiğini kabul ettirmeye çalışıyor. Ukrayna krizi bunu sınamak için önemli bir fırsat sundu.

ABD ve Rusya’nın müzakere stratejileri

Artık bu çalışmanın konuları arasında bulunan ABD ve Rusya’nın müzakere stratejilerini irdelemeye yönelebiliriz.

Ukrayna krizi karşısında ABD’nin önerdiği ve savunduğu dış politika stratejisi, Rusya’ya karşı uluslararası mali, iktisadi yaptırımları içeren baskı ve diplomasinin birlikte hayata geçirildiği ikili yaklaşıma dayanmaktadır. Bunun hayata geçirilmesi için Avrupalı güçlerin ABD ile birlikte hareket etmesinin sağlanması gerekiyor. 

Rusya yönetimi, Kırım meselesini Rusya için tarihi meşru bir hak olarak görmekte ve onu tartışmaya açmamaya çalışıyor. Rusya’nın izlediği dış politika stratejisine göre, Ukrayna Donbass bölgesinde Minsk anlaşmalarını hayata geçirdiği durumda Rusya’nın askeri yığınak yapmasına gerek kalmayacaktır. Bu nedenle, Rusya, Batılı güçlerin, özellikle garantör devletler, Almanya ve Fransa’nın Ukrayna’nın Minsk anlaşmalarını uygulamasını sağlayarak bu sorunun çözülebileceğini ileri sürüyor. 

Batılı güçlerin sorunun kökeninde yatan nedenselliği “Rus yayılmacılığı” olarak tanımlamaları karşısında Rusya meseleyi Batılı güçlerin “Ukrayna’nın iç politikasına müdahalesi” ve ABD’nin Polonya, Romanya ve Baltık ülkelerini Rusya’ya karşı saldırı silahları ile donatması, Ukrayna ve Gürcistan’ı NATO üyeliğine teşvik ederek Rusya’yı çevrelemeye çalışması, bu süreçlerin diplomasi ile durdurulması gerektiği, aksi durumda gerektiğinde askeri çözüm yoluna başvurmak durumunda kalacağı şeklinde ifade etmektedir.

“Rus işgali” ve “Batılı güçlerin Ukrayna iç politikasına müdahalesi” tanımlamalarını yapan ABD ve Rusya’nın hızla karşıt cephe oluşturmaya yöneldikleri görülüyor. Doğu Avrupa yönetimleri; Polonya, Litvanya, Letonya (kısmen Estonya) ve Romanya (ve Bulgaristan gönülsüzce) ABD’nin pozisyonuyla eşgüdüm içinde olduklarını, Rusya’nın Ukrayna’da saldırgan bir politika izlediğini, Rusya’nın kendilerine tehdit oluşturduğunu ileri sürerek NATO başta olmak üzere Batılı güçlerin harekete geçip, Rusya’nın Ukrayna’da durdurulması gerektiğini savundular. Yunanistan ise Girit adasından başlayarak Ege adalarının bir kısmı ve özellikle Dedeağaç limanını ABD’nin askeri konuşlanmasına tahsis ederek ABD’nin Doğu Avrupa ülkelerine silah sevkiyatı yapmasını kolaylaştırdı. 

Buna karşı Rusya yönetimi, Belarus ile ilişkisini stratejik ortaklığın ötesine taşıyarak ABD’nin Doğu Avrupa’ya yerleştirdikleri saldırı silahlarına karşı Belarus ile ortak savunma pozisyonu oluşturduğunu, kendilerine karşı bir saldırı olursa cevap vereceklerini ortak askeri tatbikat yaparak gösterdiler.

Diğer Avrupalı güçlerin nasıl pozisyon alacakları zamanla biçimlenecektir. NATO üyeliği dayanışması çerçevesinde Rusya’ya karşı ortak açıklamalara destek veren Almanya ve Fransa yönetimleri ABD’nin Ukrayna’yı savaşa sürükleyici çağrılarının törpülenmesine yol açacak pozisyon aldılar. ABD yönetimi Kasım 2021’de yüksek perdeden açtığı söz düellosunu Ocak 2022’de düşürmek durumunda kaldı, fakat anti-Rus söylemi tamamen bıraktığı söylenemez.

ABD yönetimi gerginliği Kasım ve Aralık aylarında tırmandırırken Avrupalı güçlerin bazıları, özellikle Almanya, Rusya’nın enerji arz güvenliğini ihlal etmediğini, daha ötesi, Avrupa’ya akacak olan gazın Kuzey Akım 2 projesini sorunsuz tamamladığı noktasından hareketle Ukrayna krizinin bir silahlı çatışmaya dönüşmesinin önlenmesi, fakat Rusya’nın Ukrayna’yı işgal etmesi durumunda ABD’nin hazırlamakta olduğu iktisadi yaptırımları destekleyeceğini ve Kuzey Akım 2 projesinin dağıtım lisanslamasını öteleyerek Rusya’ya gerginliği tırmandırmaması mesajı verirken, Ukrayna’ya silah satmayacağını açıkça bildirdi ve bunun yerine 5 bin askeri kask göndererek ve dahi Litvanya’nın Almanya’dan aldığı zırhlı araçların Ukrayna’ya gönderilmesini önleyen kararlar alarak Almanya’nın askeri çatışma konusunda ABD ile aynı pozisyonda olmadığı mesajını verdi.

ABD yönetimi Rusya’ya karşı baskı ve diplomasiyi içeren ikili politika yaklaşımını öncelikle Rusya’ya karşı eşgüdüm içinde tutmak istediği Avrupalı müttefiklerine kabul ettirmeye çalışıyor. Bu politikanın Avrupa’da kısmi bir karşılık bulmasına rağmen sürdürülebilir olmadığı kısa sürede anlaşıldı çünkü Avrupa’nın Rusya’ya olan enerji bağımlılığı Avrupa’yı baskı seçeneğinden ziyade diplomasiye yöneltecekti.

Bütün bunlar yaşanırken Rusya yönetimi biri ABD’ye diğeri de NATO üyelerine sunulmak üzere iki anlaşma, müzakere, taslağını Rusya dışişleri bakanlığı sayfasında, İngilizce, açık belge olarak 17 Aralık 2021 günü ilan ettiler.  Aynı zamanda Rusya yönetimi bu belgelere ABD’nin ve NATO’nun yazılı cevap vermesini beklediğini duyurdu. Biden yönetimi önce müttefikleri ile hızlı ikili görüşmeler gerçekleştirdi, NATO konuyu ABD ile eşgüdüm içinde görüşerek yazılı yanıtları 25 Ocak’ta Rusya’ya verdiler. Not etmekte fayda var, Rusya yönetimi NATO genişlemesi ve uluslararası güvenlik konularında müzakere stratejisi olarak yazılı ve açıklık yöntemini benimseyerek kartlarını açık oynarken, ABD ve NATO müzakerenin gizli yürütülmesini istedi.

İkili görüşmeleri takiben yapılan açıklamalarda ABD dışişleri bakanı Blinken ve Rusya Federasyonu dışişleri bakanı Sergey Lavrov konu hakkında önemli açıklamalarda bulunmakla birlikte gizlilik esasına uymaya devam ettiler. Buna rağmen ABD ve NATO’nun yanıtları El Pais gazetesine sızdırıldı. El Pais gazetesi 2 Şubat 2022 tarihinde ABD ve NATO’nun yanıt belgelerini yayımladı. Böylece top tekrar Rusya’nın sahasına atılmış oldu. 

Putin’in Pekin Olimpiyatları açılış töreninden dönmesi beklendi, sonra hızlı ve yoğun bir düzine diplomatik görüşmeler başladı. Diplomasinin ilk aşamasında dışişleri bakan yardımcıları görüştü, sonra dışişleri bakanları açıklamalar yaptılar. 8-15 Şubat tarihleri arasında Fransa Cumhurbaşkanı, İngiltere Başbakanı ve Almanya Şansölyesi Kiev ve Moskova’yı ziyaret ettiler. Bu görüşmelerde hemen hemen hepsi Ukrayna’yı destekleyeceklerini fakat Rusya’ya karşı savaşacak asker göndermeyeceklerini belirttiler. Ukrayna askerlerini eğitmek için Birleşik Krallık yönetimi yüz civarında askeri personeli Kiev’e göndermişti. Amerikan askeri personelinin birkaç bini Romanya ve Polonya’ya gönderildi, fakat bunlar savaşa katılmayacak, yalnızca eğitim verecekti. ABD, Birleşik Krallık ve Fransa kısmen doğrudan, çoğunlukla Yunanistan’ın Dedeağaç limanı üzerinden Bulgaristan, Romanya, Polonya ve Baltık ülkelerini silahlandırmaya devam ettiler. Özellikle Polonya ve Romanya’ya yerleştirilen saldırı silahları Rusya tarafından tehdit olarak değerlendirildi. 

Almanya’nın Ukrayna’ya silah göndermeyeceği ilan edilmişti, yine de Alman şansölyesi Scholz 7 Şubat 2022 günü Biden ile Washington’da görüştüğünde bunu yineledi ve Kuzey Akım 2 projesini mümkün olduğu ölçüde müzakerelerin dışında tutmaya çalıştı.  Biden yönetimi tam da bu noktada Almanya’ya yüklendi ve “eğer Rusya Ukrayna’ya saldırırsa Kuzey Akım 2 projesi biter” dedi. Fransa Cumhurbaşkanı’nın Putin ile Moskova’da görüşmesini takiben, Biden ısrarla Putin ile Pazartesi günü yapmaları planlanan telefon görüşmesini 12 Şubat Cumartesi gününe çekti. Bu görüşmede Biden son iki aydır söylediği “eğer Rusya Ukrayna’ya saldırırsa ağır iktisadi ve finansal yaptırımlar devreye sokulur ve Rusya bundan zarar görür” mesajını yineledi. 

14 Şubat günü Alman şansölyesi Scholz Kiev’i ziyaret ettiğinde Ukrayna Cumhurbaşkanı Zelenski aynı temayı yineledi. Biden’ın kendisi, dışişleri bakanı Blinken ve ulusal güvenlik danışmanı Sullivan son iki ayda hemen hemen her gün savaşın “yakın” olduğunu, Rusya’nın birkaç gün içinde saldıracağını tekrar ettiler. Bundan rahatsız olan Ukrayna Cumhurbaşkanı savaş çıkacağı, Rusya’nın saldıracağı temalı açıklamaların panik yarattığını, Ukrayna ekonomisini çalışmaz hale getireceğini ve sonuç olarak Ukrayna’ya zarar verdiğini duyurdu. Aynı günlerde Ukrayna yönetimi diplomatları üzerinden çelişkili haberler yayarak Rusya ile diplomatik görüşme yolu olup olmadığını sınadı.  14 Şubat günü Putin dışişleri bakanı Lavrov ile televizyonda bir görüntü verdi ve Lavrov Putin’in sorusu üzerine “krizin halen diplomasi yoluyla çözülme şansı bulunduğunu, fakat çok uzun süre beklemeye niyetleri olmadığını” duyurdu.  Aynı gün Rus savunma bakanı askeri tatbikatların bazılarının sona ereceğini duyurdu.  Rusya parlamentosu 15 Şubat Salı günü Donbass bölgesinde bulunan iki özerk bölgenin bağımsızlığını tanıyıp tanımama konusunu tartışmaya başladı, bu doğrultuda karar alındı fakat Putin’in onayına bırakılarak müzakere yongası olarak masada bulunması istendiği anlaşılmaktadır. Bütün bunlar Rusya’nın diplomasiyi tercih ettiğinin göstergeleri olarak okunabilir.

Batı’dan beklediği askeri güvenlik garantisinin gerçekleşmeyeceğini anladığı noktada, Zelenski Batı’yı “panik yaratmakla” itham etti. Son anda, biraz da iktidarını korumak umuduyla, Minsk anlaşmalarını Normandiya Formatında uygulamaya karar verdi ve Ukrayna iç politikasında sureti haktan gözükmek için 15 Şubat 2022’de ekledi: “Ukrayna ve Batılı müttefikler Rusya’ya askerlerini geri çektirdi.

14 Şubat günü Putin-Lavrov görüşmesi esnasında Rusya-Ukrayna sınırında bulunan birliklerinin bazılarından asker çekmeye başlayarak ABD’nin elini zayıflattı, Avrupalı güçlerin pozisyonunu sağlamlaştırdı. 15 Şubat günü gerçekleşen Scholz -Putin görüşmesinde belli ki diplomasinin nasıl yürütüleceği üzerine konuşuldu. O gün basın açıklaması yaklaşık bir saat sürdü ve yöneltilen sorulara verdikleri cevaplarda Putin ve Scholz diplomasiye yol açacaklarını gösterdiler.

Elbette bu denklem ABD’nin yeri çok önemlidir.  Diplomasiye öncelik verileceğine yönelik açıklamayı en geç yapan aktör Biden oldu. Gecikmenin önemli bir nedenin saat farkından kaynaklandığı varsaymak mümkündür. Biden diplomasiye öncelik verirken bunun şartlı olduğunu eklemeyi ihmal etmedi. Eğer Rusya gerilimi düşürmek için üstüne düşen görevi yerine getirmezse en ağır yaptırımlarla karşılaşacağı nakaratını yineledi.  ABD ile ön görüşme yapılmış olma ihtimali yüksek olmasına rağmen içeriğine ilişkin bilgi henüz açıklanmadı. Yine Lavrov-Putin görüşmesinde ifade edildiği üzere ABD’nin 25 Ocak tarihli yazılı cevabının ikinci kısmı, yani güvenlik garantileri ve silahların sınırlandırılması konularında müzakere yapılmasının mümkün olabileceğine işaret eden Lavrov  bütün bunların masada müzakere edilebileceğine işaret etmişti. Minsk anlaşmasının uygulanması konusu Rusya yönetimi için oldukça önemli gözüküyor, burada önemli olan Zelenski’nin bunu nasıl yapacağıdır.

NATO’nun “açık kapı” politikasını devam ettirmekle birlikte yakın gelecekte Ukrayna’nın NATO üyeliğinin gündeme getirilmeyeceği, “Üyelik Harekat Planı”nın da şimdilik rafa kaldırıldığı anlaşılmaktadır. Doğu Avrupa ülkelerine yerleştirilen saldırı silahları hakkında nasıl bir uzlaşıya vardıkları bilinmemekle birlikte, metin satır araları okunduğunda yakında AGİT çerçevesinde müzakere yapılabileceğini tahmin etmek mümkündür. Helsinki Nihai Senedine giden müzakere sürecinden öykünen Rusya yönetimi benzer bir tavrı şimdi yinelemek istiyor gibi görünmektedir.

Ukrayna krizinin Türkiye-Rusya ilişkilerine etkisi

AKP döneminde (2002-2022) Türkiye-Rusya ilişkileri kuşkusuz tekdüze ilerlemedi. Bir taraftan ticari ilişkilerin büyüdüğü gözlenirken, öte yandan siyasi ilişkiler çalkantılı geçti. Suriye’de AKP yönetiminin 2011’den itibaren izlediği yanlış politikalar sonucu Suriye ve Türkiye halkı çok sayıda gereksiz bedel ödemeye mahkûm edildi. Suriye sahasında Türkiye-Rusya ilişkileri de inişli çıkışlı bir seyir izledi. Suriye’ye yönelik angajman kurallarının değiştiğini ilan eden AKP yönetimi, 24 Kasım 2015’de Cumhurbaşkanı ve Başbakan’ın verdiklerini belirttikleri talimat- Rus savaş uçağını Türkiye hava sahasını ihlal ettiği için düşürme kararı- Türkiye-Rusya ilişkilerini krize soktu. Sorun büyüktü, iki ülke arasında bir askeri çatışma durumunda Türkiye ve Rusya birbirinin yanlış düşmanı olabilirdi, zira böylesi bir olasılıkta taraflar birbirini yorar, birikimleri heba olabilirdi. Putin yönetimi uçak düşürme kararını “arkadan hançerleme” olarak ifade etti ve tepki göstereceğini hissettirdi. Diplomatik ilişkiler koptu, turizm geliri sıfırladı, fakat Putin yönetimi gaz akışına dokunmadı. AKP yönetimi, işlerin daha kötüye evirilebileceği endişesiyle, önce Batı’ya baktı, NATO’dan destek bekledi, beyhude bekleyiş uzadıkça Türkiye-Rusya gerginliğinin maliyetinin arttığını görerek geri adım attı: İlişkinin daha kötüye gitmemesi için Türkiye tazminat ödedi, AKP yönetimi Rusya’dan özür diledi. Daha büyük vahamet ilkesel konuda oldu. AKP yönetimi Rus uçağının düşürülmesini Türkiye’nin bağımsızlık ve egemenlik hakkı -normu- ile ilişkilendirilmişti, atılan geri adım bir öncül olarak okundu. Bunu yalnızca Putin yönetimi değil, ABD yönetimleri de böyle okudular. ABD’nin eski Ankara Büyükelçisi, ve Trump’ın Suriye özel temsilcisi James F. Jeffrey bunu “diş gösterme” söylemi ile ifade etti. AKP yönetiminin, Suriye’de izlediği yanlış politika, patlayınca zehirleyici niteliği haiz, görüntü itibarıyla apandisite benzeyen İdlib sorununu Türkiye’ye “hediye” etti.

Erdoğan ve Putin yönetimleri, temkinli olmakla birlikte, Libya’da karşıt güçleri desteklediler, çıkarları örtüşmedi, ilişkiler inişli çıkışlı seyir etti. 

AKP yönetiminin Rusya’dan S400 füze savunma bataryaları alması dikkate şayan bir gösteriye dönüştü, fakat aldıkları silahı aktive etmekten imtina eden AKP yönetimi hem ABD’yi hem de Rusya’yı idare etmeye çalıştı. AKP’nin bu konuda izlediği stratejiye Rusya ses çıkarmadı, çünkü Rusya için önemli olan NATO üyesi bir devlete kendi silahını satabilmek kendi başına önemli bir adımdı, fakat ABD’nin Trump ve Biden yönetimleri Türkiye’yi cezalandırmak için diplomatik, askeri, iktisadi araçları devreye soktular, halen de cezalandırmaya devam etmektedir.

Putin yönetimi, Azerbaycan-Ermenistan arasında yaşanan ikinci savaşta Türkiye’nin Azerbaycan’a askeri lojistik ve eğitim vermesine ses çıkarmayarak Türkiye’ye alan açtı, böylece giderek Batı’ya yaklaşma eğilimine giren Paşinyan yönetimini cezalandırdı, kontrol altına aldı. Aynı zamanda AKP yönetimine jest çekerek dostluk tazeledi, fakat Rusya ipleri hep kendi elinde tuttu.

Putin yönetiminin AKP’ye sunduğu en dikkat çekici diplomatik jest ABD’nin yönlendirici olmadığı, Rusya, İran ve Türkiye’nin birlikte kendi kendilerine atfettikleri ortak garantörlük ilişkisini sunan Astana sürecidir. Suriye sorununu tartışırken bölgesel meseleleri ele alıp pozisyonlarının gerilime yol açmasını önlemek ve mümkün olduğunca işbirliği alanları oluşturmayı hedefleyen Astana süreci, AKP yönetimini bölgesel düzlemde, özellikle Suriye alanında önemli bir aktör konumuna getirilmesinde rol oynadı.  Aynı zamanda, bu durum Türkiye’nin Suriye’de daha fazla maceracı politika izlemesini frenlediğini söylemek de mümkündür.

Batı ile olan ilişkisinde “değerli yalnızlaşmayı” yadsımayan AKP yönetimi, Rusya ile olan ilişkisini eşzamanlı olarak “rekabet ve iş birliği” klişesi ile kavramsallaştırmaya çalıştı.  Rusya yönetimi, AKP yönetiminin Suriye’de Libya’da ve Güney Kafkasya’da izlediği politikaları sınırlamakla yetindi, doğrudan karşısına almadı. Söz konusu bölgelerde AKP yönetimine alan açarak Türkiye’nin Batı’ya karşı daha mesafeli olabilmesine imkân sundu. Öte yandan bu ilişki Batı’nın Türkiye’ye mesafe koymasına yol açtı. Elbette Türkiye’nin Batı ile ilişkisi kapsamlı bağımlılık içinde yürüdüğü için ne Erdoğan ne de Putin’in açtığı alan üzerinden Erdoğan yönetimi, Türkiye’yi Batı’dan koparabilirdi. Kısacası, Erdoğan-Putin ilişkisi sıradan dış politika manevraları yapmaya elverişli bir ortam sunmasına rağmen bunun ötesine geçecek niteliğe haiz olmadı. 

2021-22 yıllarına damgasını vuran Ukrayna krizi Türkiye-Rusya ilişkisini nasıl etkileyecek? Bu önemli bir soru.

Türkiye ve Ukrayna yönetimleri iki ülke ilişkilerini geliştirmek istiyorlar. Bu doğrultuda çok sayıda yüksek düzeyli istişare toplantıları yapıldı. Daha Poroşenko döneminde, yani Kırım konusu gündeme oturduğunda Erdoğan yönetimi Rusya’nın Kırım’ı ilhakını tanımadığını belirtti, 2019 da Zelenski iktidara geldiğinde Erdoğan yönetimi aynı tutumu yineledi. Tanımladıkları çıkarların bütünüyle örtüştüğünü söylemek mümkün olmamakla birlikte iki tarafın da oldukça istekli olduğu görülüyor. Ukrayna yönetimi açısından Türkiye yönetiminin Kırım’ın Rusya’ya ilhakını tanımaması, Ukrayna’nın toprak bütünlüğünün korunmasına verdiği ilkesel destek gibi konular önemli iken; Türkiye açısından ilişkilerin önemi Ukrayna’nın sahip olduğu savunma sanayi altyapısından faydalanma isteğinde yatmaktadır. İki ülke yönetimleri 2021 Nisan ayında ilişkileri hızla üst düzey stratejik ortaklık noktasına taşıdılar. Bir yıldan az bir zaman içinde, 3 Şubat 2022’de Erdoğan-Zelenski buluşmasında 9 ay önce üzerinde çalışmaya başladıkları serbest ticaret anlaşmasını imzaladılar. O gün ayrıca Türkiye ile Ukrayna’nın Ukrayna topraklarında ortak İnsansız Hava Aracı (İHA) üretme anlaşmasına vardıkları duyuruldu. Henüz iki ülkenin parlamentolarında onay süreci tamamlanmamış olsa da ortak niyeti göstermesi bakımından önemlidir. 

2019 yılında Ukrayna Türkiye’den AKP iktidarının sunduğu kredi imkanı ile Baykar TB 2 SİHA satın aldı ve bunların bazılarını Ukrayna’da kullandı. Türkiye dışişleri bunu normal bir süreç olduğunu, bunun ticari bir ilişki olduğunu vurgulasa da Rusya bu durumdan hoşnut olmadığını yansıttı, fakat bunu büyük bir mesele haline getirmedi. Ancak 3 Şubat 2022 tarihinde iki ülke arasında imzalanan ortak İHA üretim anlaşmasının Rusya’yı büyük oranda rahatsız ettiği görülüyor çünkü bu durum basit bir ticari ilişkinin ötesine geçileceği anlamına geliyor. Bunun ilerde Türkiye-Rusya ilişkilerinde ciddi bir tartışma noktası oluşturacağını tahmin etmek mümkündür. 

Ukrayna krizinin tırmanışa geçtiği bir zaman diliminde, Kiev ziyareti öncesinde, “Kırım dahil Ukrayna’nın sınır bütünlüğünün korunmasına saygılıyız” diyen Erdoğan aynı konuşmada “Ukrayna’nın Minsk anlaşmasını uygulamaya koyması gereğini” hatırlatması Rusya’nın tezine de bir göndermedir. Diplomatik olarak iki tarafa da dengeli duruş sergileyeceği mesajı veren Erdoğan’ın böylesi zor bir dengeyi sürdürüp sürdüremeyeceği zamanla ortaya çıkacaktır. Bu noktada altı çizilmesi gerek konu, AKP yönetiminin Ukrayna ile geliştirdiği ilişki biçimi ABD’nin desteğini alırken, Rusya’nın bunu not ettiğini belirtmekle yetinelim.

Ukrayna krizi askeri çatışmaya dönüşürse Türkiye bundan büyük zarar görebilir çünkü Ukrayna’dan Türkiye’ye gelen turist sayısı azalır, ortak İHA üretimi planı sekteye uğrayabilir. Kriz diplomasi yoluyla çözülme eğilimine girdiği durumda ise Ukrayna yönetimi İHA üretimi sürecine ivme kazandırmak isteyecektir. Bu durumun Rusya’yı harekete geçirip Türkiye-Rusya ilişkilerini gerginliğe sürükleme olasılığı az değildir. Her durumda iki ülke arasındaki ilişkileri olumsuz etkileyeceği açıktır. Rusya dışişleri bakanlığından Türkiye’ye verilen mesaj net: “Rusya da Türkiye’nin hassas olduğu konularda duyarsız davranabilir”.

Kısacası Ukrayna krizinin nereye evirileceği kadar AKP yönetiminin bu süreci nasıl yöneteceği de önemli bir konudur. Krizin tırmanışa geçtiği sürecin başından itibaren Erdoğan Ukrayna ve Rusya yönetimlerine Türkiye’nin arabuluculuk yapabileceğini belirtti. Zelenski bu teklifi benimsediğini, ne zaman istenirse hemen gelip Putin ile görüşmeye hazır olduğunu söyledi. Öte yandan Rusya yönetimi Türkiye’nin arabuluculuk yapmasının uygun düşmeyeceğini, ama eğer bir katkı vermek isteniyorsa Türkiye’nin Zelenski’ye Minsk anlaşmalarını uygulamaya koyması doğrultusunda telkin etmesinin anlamlı olacağı mesajını verdi. Bütün bunların gösterdiği üzere Ukrayna konusunda Türkiye’nin dahlinin Rusya bakımından bir getirisi olmayacağı kanısı Rusya’da hâkim görüş durumda görünüyor. Rusya ile NATO ve ABD arasında bir arabuluculuk rolünü Türkiye’nin üstlenmesi zaten düşünülemez çünkü Türkiye bir NATO üyesi ve Erdoğan yönetimi NATO’nun kararlarını destekleyeceğini açıkladı. Bu konuda Türkiye’nin yapabileceği tek anlamlı katkı taraflara buluşma mekânı sağlayabilir. Krizi aşma konusunda Türkiye’nin verebileceği katkının oldukça sınırlı olduğu söylenebilir. Asıl merak konusu, eğer Rusya’ya karşı NATO bağlamında bir yaptırım kararı alınırsa, bu durumda Türkiye’nin kararının ne olacağıdır, zira 2014 yılında Kırım konusunda ABD’nin öngördüğü Rusya yaptırımlarına Türkiye katılmamıştı.

Sonuç

Ukrayna krizi 15 Şubat itibarıyla “sona ermiş” gibi gözükmekle birlikte esas itibarıyla sorun dönüştürülerek kriz ötelenmiştir. Elbette savaş seçeneği yerine diplomasinin benimsenmesi oldukça önemlidir, fakat krize yol açan nedenler henüz ortadan kalkmadığı, tarafların pozisyonlarında ancak kısmi değişiklikler olduğu, diplomasinin nasıl işlerlik kazanacağı henüz netleşmediği için krizin tamamen “bittiğini” söylemek için henüz erkendir. Çözülemeyip sadece dönüştürülen sorunlar büyük ihtimalle BM ve AGİT gibi uluslararası örgütlere taşınarak oldukça gürültücü tartışmalarla sürdürülecektir.
 
Bu kriz sürecinde üç önemli görüntünün netleşmeye başladığını söyleyebiliriz. İlki, Rusya kendisinin önemli küresel bir güç olduğunu kabul ettirmiştir. İkincisi, bu krizin Rusya-Çin yakınlaşmasına ivme kazandırmasıdır. Batı karşısında Batı’lı normları BM ve Dünya Ticaret Örgütü üzerinden Çin-Rusya ittifakının Batı’ya rağmen savunur hale geldiğini gözlemlemek dikkat çekicidir. Üçüncüsü, ABD’nin Avrupalı müttefiklerini ikna edebilme yeteneğinin eskiye göre oldukça azaldığını gözlemek mümkündür. Bu kriz son aşamaya kadar ABD-Avrupa yakınlaşmasına ivme kazandırmayı amaçlasa da son tahlilde iki tarafın çıkarlarının aynı olmadığı özellikle enerji tedariki konusunda ciddi farklılaşma yaşandığını görünür hale getirmiştir. Bu kriz sürecinde ABD’nin kazancı ne sorusuna tersinden cevap vermek daha anlamlı gözüküyor: ABD’nin hegomonyası sınandı ve görüldü ki Avrupalı müttefiklerini ikna etmekte eskisi kadar maharetli değil, bu durumda zoru kullanabilecek mi? Kuşkulu. Aynı soruyu Rusya için sorarsak, Rusya’nın ABD’ye kendisini muhatap almasını sağladığını, Ukrayna’dan kolayca vazgeçmeyeceğini, gerektiğinde güç kullanabilme yeteneğine sahip olduğunu gösterdi. Rusya’nın uyguladığı kriz yönetimi stratejisinin uluslararası hiyerarşide Rusya’ya önemli bir alan açtığını söylemek mümkündür.

Görüldüğü üzere kapitalist-emperyalist sistemde sorunlar çözülmüyor, dönüştürülüyor.