2012 yılındaki büyük skandalın ardından tasfiyesine karar verilen LIBOR’da alternatif arayışları sürüyor. Dünyanın en büyük bankalarının yaptığı yolsuzluk LIBOR’un sonunu getirmişti. Alternatif arayışlarında “güvenilir” ve kapsayıcı yeni bir sistem oluşturmakta güçlük yaşandığı görülüyor. LIBOR, hem çöküşünü hazırlayan skandal hem de yerini doldurmakta yaşanan güçlükle uluslararası sermayenin iç çekişmeleri ve tıkanıklıklarının da iyi göstergelerinden biri durumunda.  

Bankalar arasında kısa vadeli borçlanmada uygulanan referans faiz oranı LIBOR (London Interbank Offered Rate) 2021 yılında uygulamadan kalkıyor. 2012 yılında LIBOR’un belirlenmesinde bankaların faiz oranlarıyla oynadıkları, yanlış beyanlarda bulundukları ve bu şekilde çıkar elde ettikleri ortaya çıkmıştı. Bu ilk skandalın ardından LIBOR’u oluşturan banka koalisyonunda yer alan Barclays, Bank of America, Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ, CITI, Credit Suisse, Deuthsche Bank, Lloyds, HSBC, HBOS, JPMorgan, Rabobank, RBS, RBC, UBS, West LB, Norinchuckin olmak üzere 16 banka hakkında soruşturma açılmıştı. Soruşturma sonucunda Barclays, UBS ve RBS bankaları zarara uğramış ve 2,6 milyar dolar ceza almıştı. 2017 yılında da Citi Group, Deutsche Bank ve HSBC, ABD’de vadeli piyasa işlemlerinde LIBOR gösterge faiz oranlarının manipülasyonu davasında 132 milyon dolar ödemeyi kabul etti. 

Bankalar arası borçlanmada referans oranı olan LIBOR, bankaların verdikleri tüm kredilerin de temelini oluşturuyor. Ticari kredilerden tüketici kredilerine faiz oranlarının oluşumunda en önemli belirleyen LIBOR ve benzeri diğer referans oranlar. 

LIBOR’daki çöküşü ortaya çıkartan skandal ve yerini doldurmaya yönelik arayışlar, uluslararası sermayenin iç gerilimleri ve uluslararası sistemdeki tıkanıkların da iyi göstergelerinden biri durumunda. 

Economist ve Financial Times gibi yayınlarda yer alan değerlendirmelerden oluşan derlemeyi soL okurlarına sunuyoruz

Kariyerini finans sektörüne adayan Richard Sandor, 2012’de Chicago deresini gören Wrigley Binası’ndaki ofisinde LIBOR hakkında çıkan faiz oranlarını ve kredi miktarlarını belirleme iddialarını araştırıyordu. Sandor, çalışma arkadaşına “bu çok aptalca” dedi. “İddiaya girelim, LIBOR itibarını yitirecek.”

İki yıl sonra ABD Merkez Bankası (FED), aynı neticeye vardı. Kurulan Alternatif Faiz Oranı Referans Komitesi, SOFR adlı faiz oranı değerlendirme kuruluşunu kurdu. Nisan ayından bu yana SOFR, Dünya Bankası, MetLife ve Fannie Mae gibi büyük kurumların kredi aracı olarak işlev görüyordu. İngiltere, Avro Bölgesi, Japonya ve İsviçre’deki merkez bankaları da faiz oranı değerlendirme kuruluşu yapılandırıyor.

LIBOR BUHARLAŞIYOR

LIBOR yok olmaya doğru ilerliyor. Temmuz 2017’de İngiltere Finansal Yürütme Kurumu Başkanı Andrew Bailey’in LIBOR’un 2021’de devre dışı kalacağını belirtmesinin ardından kurumun akıbeti de az çok belli oldu. Kurum, çifte skandalla sarsıldı. Birincisinde krizin sonucu olarak faiz oranı belirleyen bankalar, muhtemelen denetçilerle birlikte piyasanın paniklemesini önlemek için kurumun fiyatlandırmasında ince ayarlara yöneldi. İkincisinde işlem gerçekleştirenler, kârlarını artırmak için oranlarda manipülasyona gittiler.

Yaşanan kargaşa, Barclays CEO’su Bob Diamond’un işini kaybetmesine ve UBS ve Citigroup’ta hissesi bulunan Tom Hayes’in tutuklanmasına neden oldu. LIBOR’un denetimi bir ticaret İngiliz Bankacılar Kurumu’ndan önce İngiliz denetleyicilere, ardındansa ABD’li hisse ve vadeli işlem grubu Intercontinental Exchange’e geçti. Haziran ayında Société Générale, yedi büyük bankanın da ismini vererek manipülasyonların durması karşılığında ABD’li yetkililere 750 milyon dolar ödemeyi kabul etti. (Fransız banka Libya’da yaşanan rüşvet skandallarıyla ilgili suçlamalara karşılık büyük bir miktar ödemeyi kabul etti.)

LIBOR 20 BANKANIN KOALİSYONUNA DAYANIYORDU

LIBOR, aynı zamanda çalkantılı ekonomiye dayalı çalışıyordu. Kurumun kökeni, 1960’larda Londralı bankalar tarafından oluşturulan gayrıresmi koalisyona dayanıyor. Bu, bir yılda beş para birimine ve yedi vadeye dayalı borçlanma bedellerine günlük tahminler getiren 20 bankanın oluşturduğu panelle formüle edildi. Bazı fiyatlandırmalar, tahmin edilenlerden daha iyi oldu. Temmuz ayında FED’in başkan yardımcısı Randal Quarles, banka denetçisi olarak bir ve üç aylık dolar LIBOR programı için günde altı veya yedi, on iki aylık program içinse tek işlem yapıldığını, “çoğu günlerde işlem dahi yapılmadığını” bildirdi. Birtakım bankalar panelden ayrılırken, bazıları FCA’nın talebiyle 2021’e kadar görev yapacak.

Danışmanlık firması Oliver Wyman, bu zayıf zeminli kurumda faiz oranı değişiminden mortgage kredilerine kadar 260 trilyon dolar değerindeki finansal ürünün fiyatlandırıldığı tahmininde bulunuyor. Şu ana kadar LIBOR, 200 trilyon dolarla en büyük alanı kaplarken, sterlin ve yen 30’ar trilyon dolar, İsviçre frankı ise 5 trilyon dolarla yer alıyor. Temel avro değerlendirme alanı olan EURIBOR ve EONIA, yeniden yapılanma ve değişim için LIBOR’dan dahi daha dar bir zaman dilimine sahip. (Avrupa Birliği’nin talimatlarıyla uyuşmayan EONIA, 2019’un sonuna doğru feshedilecek.)

FED’İN ÖNE ÇIKAN ALTERNATİFİ: SOFR

“Piyasa bazlı” alternatifler oluşturmanın ve buna dönük bir yönelimde bulunmanın zor olduğu ifade ediliyor. FED’in yaklaşımı, repo piyasasına başvurmak olmuştu. Kısa vadeli sıcak para arayışındaki bankalar, diğer bankalara ertesi gün daha yüksek fiyatla geri alma vaadiyle hazine gibi küçük kredi riskleri bulunan kısa vadeli teminatlar gösterdiler. Aslında fark, gecelik borçlanmadaki faiz oranlarında yatıyor. Geri ödeme güvencesi için karşılıklı teminat sağlıyorlar. 700 milyar dolar değerindeki bu günlük işlemler, Depository Trust, Clearing Corporation ve New York Mellon Bankası yoluyla FED’e bildiriliyor. FED verilerin incelenmesinin ardından sabah saat 8’de sonuçları, SOFR’u yayınlıyordu.

İşlemler yavaş ilerliyordu. Şu ana kadar SOFR’u referans alarak yalnızca yedi ya da sekiz borç senedi satıldı. Bu FED’in SOFR’U yeterince tanıtamamasını bağlanırken, yatırımcıların yeni ürüne hakim olmamasından da kaynaklandığı da belirtiliyor. Ancak aynı zamanda riskten arındırılan gecelik oranların getirdiği zorluk da vurgulanıyor.

Başlangıç için gecelik oran şöyle tanımlanıyor: Dönemlik yapı, daha uzun vade için yapılandırılmalı, örneğin beklenen veya halihazırda var olan gecelik oranlar gibi.  SOFR aynı zamanda ancak ABD hükümeti devrilirse sıfırlanacak olan olağanüstü üstün nitelikli, risksiz kredilere faiz oranlarını yansıtıyor. Onu sadece değerlendirme ölçütü olarak görmek ortalama banka için yanıltıcı olabilir. Herhangi bir çatırtıda SOFR, yatırımcıların güvenli varlıkları için işleterek bankaların SOFR’a bağlı kredi gelirlerini düşüren bir olgu olarak görülebilir. Bu durumda toptancı piyasada bankaların kendi borçlanma maliyeti ise artışa geçer.

LIBOR BİTİYOR AMA 2021 SONRASI SÖZLEŞMELER İMZALANIYOR

Buna ek olarak böylesine dar bir zaman diliminde yasal sorunlar ön plana çıkıyor. LIBOR’da 2021’den sonrasına sarkacak sözleşmeler imzalanmaya devam ediyor. İngiltere (Merkez) Bankası (BoE), Haziran ayında LIBOR’a bağlı vadeli sterlin işlemlerinin sayısında geçen yıla göre artış yaşandığını bildirdi. Ayrıca banka, birçok sözleşmenin LIBOR’un sona ermesi durumunda oluşacak faiz oranı sıkışmasında “krediyi geri çekme” şartlarından yoksun olduğunu ifade etti. İngiliz denetleyiciler, 19 Eylül’de bankalara yazılı olarak Aralık ayına kadar LIBOR’a bağlı risklerini yönetme planına ilişkin bir özet rapor sunma talimatı verdi.

BİR DENEME: AMERIBOR

Sandor, bu süreçte kendi değerlendirme ölçütünü oluşturarak müşteri kazanmaya başladı. Kendisi 2015’ten bu yana yeni kuruluşu olan ve halihazırda 99 üyesi ve günlük 1 milyar dolar değerinde kredi hacmi olan American Financial Exchange’e katılmaları konusunda birtakım küçük bankaları ikna etti. Bu işlemlerden güvencesiz krediler için oluşturulan gecelik faiz oranına dayalı bir değerlendirme ölçütü Ameribor ortaya çıktı.

Ameribor bu ay ilk defa Alabama’da bulunan Birmingham ServisFirst Bankası tarafından Tennessee’de bir otomobil galerisi işleten biri için kredi fiyatlandırmada kullanıldı. Banka CEO’su Tom Broughton, SOFR’u baz aldıklarını, ancak hazine reposu kullanılmadığı ve yeterli yatkınlığı olmadığı için kredi riskini karşılayacak bir faiz oranına ihtiyaç duyduklarını ifade etti. Sandor, Ameribor’un iki veya üç yıla kadar ABD’nin 5 bin yerel ve ve kamu bankası  ve müşterileri için bir değerlendirme ölçütü olmasını umuyor. Bu gerçekleşse de gerçekleşmese de LIBOR’un sonu geliyor.