İspanyol şair Federico García Lorca da genç yaşında faşistler tarafından öldürülmüş ve bir toplu mezara atılmıştı.

İspanya’da bir savcının Franco döneminin toplu katliamları gibi suçlarını araştırmak üzere başlattığı soruşturma düşürüldü, Franco döneminin faşizmiyle ilgili tartışma yine de alevlendi. Eski Nazi savaş suçluları ise hâlâ kaçıyorlar, bazen yakalanıyor, bazen de gizleniyorlar.

soL (DIŞ HABERLER) Avrupa, halen faşist geçmişiyle hesaplaşmayı bitirebilmiş değil. Hesabın siyasi olarak görülmesi çok daha uzun zaman alacak gibi görülse de, hukuken faşizmin suçlarının yargılanması ve cezalandırılması konusunda da mücadele sürüyor.

İspanya’da Baltasar Garzón adlı bir savcı, geçen ay İç Savaş dönemi ve sonrasındaki Franco faşizmi döneminde Franco yanlılarının ellerinde ölen 114 bin kişinin ölümlerinin araştırılması için bir soruşturma başlatmıştı. Soruşturma kapsamında Garzón, 19 toplu mezarın tekrar açılması emrini vermiş, Franco ve 34 eski general ve bakanı insanlığa karşı suç işlemekle suçlamıştı. Bu mezarlardan birisinde de ünlü şair Federico García Lorca’nın olduğu tahmin ediliyordu. Garzón, daha önce de örneğin Şilili diktatör Augusto Pinochet’e karşı olduğu gibi ses getiren insanlığa karşı suç davaları açmıştı.

Dava düşürüldü. Garzón, davayı düşürmesinin sebebi olarak devlet savcılarının, şu an hayatta olmayan kişilerin 70 yıl önce işledikleri suçlarla ilgili soruşturmasını sorgulamaları ve eleştirmeleri olarak açıkladı. 19 toplu mezarın açılması işini de yerel mahkemelere bıraktı.

Devlet Tarihsel Hafıza Forumları Federasyonu Başkanı José María Pedreño, New York Times’a yaptığı açıklamada “Bu bir rezalet. Bosna’da toplu mezarları yeniden açan İspanyol barış gücü ekiplerimiz var, ama daha kendi mezarlarımızı halledemiyoruz. Bir İspanyol olarak bundan utanıyorum. Bu meseleyi çözemezsek nasıl kendimizi istikrarlı, olgun bir demokrasi olarak görebiliriz ki?” dedi.

İspanya devleti geçmişle yüzleşmeyi hâlâ göze alamasa da, bunu engellemeyi de göze alamıyor. Zira Tarihsel Hafızayı Kurtarma Derneği adlı grup, sekiz yıldan beridir gönüllü üyelerinin çabalarıyla toplu mezarları açma işini yürütmeye çalışıyor. Grubun başkanı Emilio Silva, Garzón davasının sürece yardımcı olabileceğini, ancak yerel mahkemelere kalan mezarları açmayı sağlayacak soruşturmaların sonuç vermeyeceğini ifade etti.

Savcı Baltasar Garzón’un, davayı, düşürüleceğini bilmesine rağmen iktidardaki sosyalist parti hükümetini sıkıştırmak için açtığını düşünenler de var. Davanın yaratmış olduğu tartışmanın dahi, ülkenin faşist geçmişiyle hesaplaşmasında değerli olduğu düşünülüyor.

Eski Naziler’in yargılanmaları da sağlanmalı
Öte yandan, yaşayan Nazi savaş suçluları listesinin ikinci ismi İvan (John) Demjanjuk'un Almanya’da yargılanması gündemde.

Demjanjuk, Ukrayna’nın bir köyünde 3 Nisan 1920’de dünyaya geldi. Kızıl Ordu’da savaşırken 1942’de Naziler’in eline düştü. Esirliği sırasında Naziler’in pis işlerini yapan, çoğunlukla Baltıklılar’dan, Ukraynalılar’dan ve Volga Almanları’ndan oluşan 5000 kişilik bir gönüllü birliğine katıldı. Suçları bu döneme ait. Savaştan sonra ABD’ye yerleşti. Uzun süre sonra, 1986 yılında ABD’nin Nazi geçmişine dair ikna olmasıyla birlikte yargılanması için İsrail’e gönderildi. 1988’de hakkında idam cezası verildi, fakat daha sonra mahkemedeki delillerden bazıları hakkında kuşku ortaya çıkınca serbest kaldı. ABD’ye döndü.

Acak Almanya’da bir mahkeme, arşiv çalışmalarında Demjanjuk’u yargılamak için yeterince delil bulduğuna inandığı için dava yeniden ele alınacak. Davanın önemi, eğer gerçekleşirse, ilk kez Alman olmayan, ve suçları da Almanya’da işlememiş olan, fakat Alman emri altında suç işlemiş birisi Almanya’da yargılanmış olacak. Bunun, özellikle Baltık kökenli birçok eski Nazi işbirlikçisinin yargılanması yolunu açacağı yorumu yapılıyor.

Diğer taraftan, İsrail merkezli Nazi avcısı Simon Wiesenthal Merkezi, listenin bir numarası, yıllardır en fazla aranan isim olan “Doktor Ölüm” Aribert Heim’ın Şili’de Patagonya’da kızıyla yaşadığına dair duyum aldığını söyledi. Heim, tutukluların yüreklerine zehir enjekte etmek dahil birçok yöntemle binlerce kişiyi katletmiş, Avusturyalı bir SS doktoru. Merkez, Heim’ın tutuklanmasına yol açacak kanıtı sunan kişiye yaklaşık 500 bin dolar ödül vereceğini açıkladı.

Heim’ın hayatta olduğuna dair güçlü işaretlerden birisi de, Almanya’da ismine olan hesapta bulunan 1.9 milyon doların henüz kızları tarafından çekilmemiş olması. Demjanjuk’un serveti dışında hayatına dair bir başka ilginç ayrıntı ise, aslında 1945’te yakalanmış ve 2,5 yıl hapis yatmış olması. Ancak Demjanjuk, birçok Nazi gibi soğuk savaşla beraber hapisten çıkmış.

Faşizmle hukuksal hesaplaşmanın önemli başlıklarından birisi olan suçluların yargılanması noktasında hâlâ, aradan geçen altmış yıldan sonra bile Avrupa başarıya ulaşmış değil.