Chávez, iktidara geldiği ilk günden başlayarak halkına yeterli ve besleyici gıda sağlamak ve halkının gıdaya istikrarlı biçimde erişmesini güvence altına almak sorunu ile karşı karşıya kaldı. 11 yıllık iktidarı döneminde emperyalizmin en önemli siyasi şantaj konularından birisi gıda oldu. 2002 Nisanında ABD'nin açık desteğiyle Chávez'e karşı yapılan darbe girişiminin başarısızlığa uğramasından sonra, Aralık ayında muhalefetin genel grev adı altında örgütlediği lokavt, halka dönük bir yıldırma politikasının ürünüydü. Gıda üretimi ve dağıtımını kontrol eden uluslararası şirketlerin de destek verdiği lokavt nedeniyle ülkede gıda kıtlığı yaşandı. ABD ile Venezuela zenginleri, halkı açlıkla terbiye etmeyi, Chávez'e verdiği desteği geri çekmek zorunda bırakmayı amaçladı.

25 Nisan 2003 tarihinde Aló Presidente programında Chávez bu şantaj politikası hakkında şöyle söyleyecekti: “Bu saldırı bizim çok işimize yaradı, çünkü emperyalizmin saldırısı, Venezuela oligarşisi, Venezuela'ya karşı bu saldırganlığı destekleyenler ve Venezuela'yı açlıkla yenmek isteyenler sayesinde öğrendik ki herhangi bir doğal, siyasi ya da toplumsal felaket karşısında bir gram bile gıda rezervimiz yok.” [1] Emperyalizm açlıkla terbiye edemediği Venezuelalıları yaratıcı ve etkili mücadele araçları geliştirmek zorunda bıraktı.

Toprağın yeniden dağıtımı
Ülkenin anayasasına gıdanın ve gıdaya erişimin temel insan hakkı olduğu ilkesini yerleştiren Chavez hükümeti için ülkenin kendine yetecek gıdayı üretmesi başlıca hedeflerden birisi oldu. Toprak sorununa dokunmadan bu hedefe ulaşılması ise imkansızdı.

Toprak ve Tarımsal Kalkınma Kanunu tarımsal toprakların gıda üretimi için kullanılmasını öngörüyor ve kırsal topluluklara örgütlenip kullanılmayan topraklara yerleşmeleri ve bu toprakları ekip biçmeleri için yasal zemin sunuyor. 2001 yılında ilk kez çıkarıldığında “latifundio”ları* ortadan kaldırıp toprağı yoksul köylülere yeniden dağıtmayı amaçlayan kanun, bu yıl Haziran ayında yapılan bazı değişikliklerle toprağın kiraya konu olmasının önüne geçmeyi de amaç olarak benimsedi. Latifundio ve toprak kiralamanın adalet, eşitlik, kamusal çıkar ve kırsal alanda toplumsal barış ile çatıştığını dile getirerek... Bu sayede, üç yıl süreyle belirli bir toprak parçası üzerinde kiracı veya işgalci olarak çalışmış kişiler veya gruplar söz konusu toprak üzerinde hak iddia edebilecekler. [2] Aslında başından beri benimsenen ilke ortada: Toprak kullananındır!

Bu süreçte atıl durumdaki toprakların mülkiyet ve kullanımını yeniden örgtülemek amacıyla kurulan Misyon ZAMORA üreticilere örgütlenmeleri konusunda yardım sağladı. Kanunun çıkarılmasından 2009 Ocağına kadar geçen sürede yaklaşık 2,7 milyon hektar latifundio toprağı üretime kazandırıldı. Bu toprakların büyük bölümü kooperatifler halinde örgütlenmiş çiftçilerin elinde. Bu süreçten 180.000 ailenin yararlandığı tahmin ediliyor. [3] Yeniden dağıtılan toprakların yüzde 90'ı başarılı biçimde üretimde kullanılıyor. [4] Zamora çiftlikleri olarak adlandırılan devlet mülkiyeti altındaki topraklar, üretime devam ettikleri sürece bu toprakları ekip biçen kooperatiflerin sayılacak.

Venezuela’nın asalak sınıflarını temsil eden muhalefet ise, anayasada tanınmış mülkiyet hakkının ihlal edildiğini söylüyor. Oysa özel mülkiyete ait topraklar, söz konusu toprak üzerinde üretim yapılmaması gibi belirli koşullar altında ve sahibine piyasa bedeli üzerinden tazminat verilerek kamulaştırılıyor. Özel mülkiyeti ilkesel düzeyde karşısına almayan, özel mülkiyet ile kamusal çıkarın çeliştiği noktada kamusal çıkarı tercih etmeyi benimseyen bu yaklaşım bile tehdit ve saldırıya maruz kalıyor. Belki de özel mülkiyet ile kamusal çıkarın neredeyse yaşamın her noktasında çeliştiğini bilen asalak sınıfların sürecin gideceği yerden duydukları dehşet nedeniyle...

2001 yılından bu yana büyük topraklar üzerinde hak iddia edip üretim yapmak için örgütlenen topraksız köylüler arasından 300’ü aşkın köylü lideri kiralık katil sürüleri tarafından katledildi. Bu katilleri büyük toprak sahiplerinin örgütlediği herkesçe biliniyor olsa da bölgesel mahkemeler üzerindeki etkileri nedeniyle hiçbirisi suçlu bulunmadı. Buna karşılık hükümet, topraksız ve yoksul köylüleri bu saldırılardan korumak amacıyla silahlı köylü milisleri oluşturulmasına karar verdi. [5]

Chavez iktidarı, gıda üretim, dağıtım ve tüketimini örgütlüyor
Toprağın yeniden dağıtılmasına, toprak üzerinde üretenin hak sahibi olacağı bir toprak sisteminin yerleştirilmesi çabalarına ek olarak gıda üretimi, dağıtımı ve tüketiminin örgütlenmesi de temel mücadele başlıklarından birisi Chavez iktidarı için. Bu amaçla çeşitli kurumlar oluşturulmuş ve misyonlar tarif edilmiş durumda.

Tarımda ve Topraklarda Halk İktidarı Bakanlığı dört bölümden oluşuyor: INDER, FONDAS, CVA ve INIA. Kırsal Kalkınma Ulusal Enstitüsü, INDER, kooperatiflerle birlikte sulama sistemleri, köprü ve yollar gibi altyapı ve inşaat projeleri üzerinde çalışıyor. Sosyalist Tarım Fonu, FONDAS, sıfır faizli ya da çok düşük faizli küçük krediler vasıtasıyla çiftçileri destekliyor. Venezuela hükümeti 1998-2007 arasında tarıma aktarılan fonları yüzde 5.783 oranında arttırdı. [3]

Bu kredilerden yararlanma şartı ise ürünleri Venezuela Tarım Şirketi CVA'ya satmak. Bu sayede aracıları zengin etmek yerine tüketicilere daha ucuza gıda sağlanıyor ve üreticiler istikrarlı bir alıcı bulmuş oluyorlar. CVA, aynı zamanda, kooperatifler içinde örgütlenen köylülerin kurdukları gıda işleme tesislerini koordine ediyor. Ulusal Tarım Araştırmaları Enstitüsü, INIA, çiftçilerin talepleri doğrultusunda ve katılımlarıyla araştırma projeleri yürütüyor. Teknik destek isteyen çiftçiler INIA'dan ücretsiz şekilde yararlanabiliyor. Kübalı uzmanların da özellikle organik tarım konusunda ülkenin dört bir yanında kooperatfilere eğitim verdiğini belirtmek gerek.

Misyon MERCAL çerçevesinde ulusal düzeyde örgütlenen gıda marketleri, temel gıda ürünlerini (et, balık, yumurta, süt, peynir, ekmek, tahıl, makarna, pirinç, un, domates sosu, meyve, kahve, margarin, sıvı yağ, şeker ve tuz) piyasa fiyatlarının yüzde 40 altında satışa sunuyor. Bu marketler tüm yurttaşlara açık, ancak gıdaya erişim konusunda özellikle sıkıntı çeken yerleşimlere daha fazla odaklanılıyor. Ülke genelinde toplam 16.532 market var 13 milyon kişiye hizmet veriyor. [3] MERCAL bünyesinde geniş depolama yerleri ve ulaşım ağları da mevcut.

Devlet petrol şirketi PDVSA'nın örgütlediği PDVAL marketleri de benzer şekilde ürünleri piyasa fiaytlarının altında tüketicilerle buluşturuyor. Bunlar daha küçük ve mobil marketler. Comedores Populares oldukça ucuz fiyatlara doyurucu ve sağlıklı öğle yemeği sunan restoranlar zinciri. Casas de Alimentacion (yemek evleri) ise mahallelerde yerel idarelerin sağladığı fonlardan yararlanarak yoksullar için evlerinde bedava yemek hazırlayan kadınların örgütlediği bir girişim ve bu evlerden 900.000 kişi yararlanıyor. [3] MERCAL marketleri ile yemek evleri ulusal gıda dağıtımının yüzde 22'sine tekabül ediyor. [4]

Okul Beslenme Programı ve İşçilerin Beslenmesi Kanunu da halkın gıdaya erişimini kuvvetlendiren iki örnek. Okul Beslenme Programı çerçevesinde tüm öğrencilere ücretsiz kahvaltı ve öğle yemeği sağlanıyor. 2004 yılında kabul edilen İşçilerin Beslenmesi Kanunu da yirmiden fazla kişinin çalıştığı yerlerde işçilere günde bir öğün sıcak yemek ya da restoranlar veya gıda marketlerinde kullanılabilecek kartlar sağlanmasını gerekli kılıyor.

Toprak gıda, gıda insan içindir...
Venezuela'da bugünlerde dillerden düşmeyen bir slogan var: toprak gıda, gıda insan içindir! Bu sloganı gerçek kılmak isteyen Venezuelalılar için mücadele devam ediyor ve bu mücadelede küçümsenmeyecek başarılar elde etmiş durumdalar.

Chavez iktidarı döneminde tarımsal üretim toplamda yüzde 24 oranında arttı. Özel olarak da mısır üretimi yüzde 132, pirinç yüzde 71 ve süt yüzde 900 oranlarında arttı. Ülkedeki kırmızı et, tavuk ve yumurta talebinin sırasıyla yüzde 70, 85 ve 80'i yurtiçinde gerçekleştirilen üretim ile karşılanıyor.

Aynı dönemde Venezuelalıların kişi başına yıllık gıda tüketimi 166 kilogramdan 186 kilograma çıktı. Uluslararası gıda kuruluşlarının önerdiği miktar yaklaşık 200 kilogram. ABD'de kişi başına yıllık gıda tüketimi ise 800 kilogramı aşıyor. [4] Ortalamayı ifade eden bu rakamların ötesinde, Venezuela, gıda alanında daha fazla insanı istihdam ediyor ve tüketimi daha adil bir temelde örgütlüyor.

Gıda alanında yürüyen en güncel tartışma ise Chavez'in temel gıda ürünleri üzerinde uyguladığı fiyat kontrolleri etrafında dönüyor. Yolsuzluk, sabotaj ve spekülasyon nedeniyle ülkede yaşanan bir sorun dönem belirli gıda ürünlerinin piyasada bulunamıyor olması. Hükümetin buna karşılık aldığı bir dizi önlem içerisinde temel gıda maddelerine uygulanan tavan fiyatlar da son derece önemli. Ancak bu uygulama söz konusu gıda ürünlerinin kapitalistler tarafından yasal ve yasadışı yollarla ülke dışındaki pazarlara sürülmesine ya da büyük kapitalist işletmelerin temel gıda ürünleri üretiminden vazgeçip fiyat kontrolü uygulanmayan başka ürünlerin üretimine yönelmesine sebep oluyor. Tüm bu sorunların üstesinden daha fazla denetim ile gelmek mümkün mü? Eğer değilse, önümüzdeki dönemde Venezuelalı devrimcilerin, kendilerini, özel mülkiyet ile kamusal çıkar arasındaki çelişkinin nerede başlayıp nerede bittiğine ilişkin bir tartışma içinde bulması beklenebilir. Ama önce gelecek seçimlerden galip çıkmaları gerekiyor...

Esin Saraçoğlu

* Latifundio büyük toprak mülkiyetini anlatmak için kullanılan bir terim. Toprak ve Tarımsal Kalkınma Kanunu’na getirilen değişiklik latifundio tanımını da değiştirdi kanunun ilk halinde 5.000 hektardan büyük topraklar latifundio olarak tanımlanırken, artık kendi bölgesinde ortalama toprak büyüklüğünü aşan veya üretim kapasitesinin en az yüzde 80’ine tekabül eden bir üretimin gerçekleştirilmediği topraklar latifundio olarak sınıflandırılıyor. [2]

Kaynaklar:

[1] http://venezuelanalysis.com/analysis/1211
[2] http://venezuelanalysis.com/print/5432
[3] http://monthlyreview.org/090824shiavoni-camacaro.php
[4] http://venezuelanalysis.com/analysis/4952
[5] http://venezuelanalysis.com/news/5150
[6] http://venezuelanalysis.com/news/4254